Liber XL
principio insequentis anni consules praetoresqueA.U.C. 572 sortiti provincias sunt. consulibus nulla praeter
Ligures quae decerneretur erat. iurisdictio urbana
M. OgulnioM. Ogulnio edd. vett.: ogulino aut ogolino s. Gallo, inter peregrinos M. Valerio evenit; hispaniarum Q. Fulvio Flacco citerior, P. Manlio ulterior, L. Caecilio Dentri Sicilia, C.
Terentio Istrae Sardinia. dilectus habere consules
iussi. Q. Fabius ex Liguribus scripserat Apuanos
ad rebellionem spectare, periculumque esse ne
impetum in agrum Pisanum facerent. et ex Hispaniis citeriorem in armis esse et cum Celtiberis bellari
sciebant; in ulteriore, quia diu aeger esset praetor,
luxuria et otio solutam disciplinam militarem esse.
ob ea novos exercitus conscribi placuit, quattuor
legiones in Ligures, uti singulae quina milia et
ducenos pedites trecenos haberent equites, sociorum
iisdem Latini nominis quindecim milia peditumA.U.C. 572 addita et octingentioctingenti s: trecenti M. equites. hi duo consulares exercitus essent. scribere praeterea iussi septem milia peditum sociorum ac Latini nominis et quadringentos equites et mittere ad M. Marcellum in Galliam, cui ex consulatu prorogatum imperium erat. in Hispaniam utramque quae ducerentur, quattuor
milia peditum civium Romanorum et ducenti equites,
et sociorum septem milia peditum cum trecentis
equitibus scribi iussa. et Q. Fabio Labeoni cum
exercitu quem habebat in Liguribus prorogatum in
annum imperium est.
ver procellosum eo anno fuit. pridie Parilia,Parilia ed. veneta 1498: palilia s. medio ferme die, atrox cum vento tempestas coorta multis sacris profanisque locis stragem fecit, signa
aenea in Capitolio deiecit, forem ex aede Lunae quae
in Aventino est raptam tulit et in posticis parietibus
Cereris templi adfixit, signa alia in circo maximo cum
columnis quibus superstabant evertit, fastigia aliquot
templorum a culminibus abrupta foede dissipavit.
itaque in prodigium versa ea tempestas, procurarique
haruspices iusserunt. simul procuratum est quod
tripedem mulum Reate natum nuntiatum erat, et a
Formiispost Formiis lacunam susp. Drakenborch, quam neglexi. aedem Apollinis Caietae de caelo tactam.
ob ea prodigia viginti hostiis maioribus sacrificatumA.U.C. 572 estest ed. Frobeniana 1535: om. s. et diem unum supplicatio fuit.
per eos dies ex litteris A. Terentii propraetoris
cognitum P. Sempronium in ulteriore provincia, cum
plus annum aeger fuisset, mortuum esse. eo
maturius in Hispaniam praetores iussi proficisci.
legationes deinde transmarinae in senatum introductae sunt, primaeprimae Crévier: prima s. Eumenis et Pharnacis regum et Rhodiorum querentium de Sinopensium clade. Philippi quoque legati etet edd. vett.: om. s. Achaeorum et Lacedaemoniorum sub idem tempus venerunt. iis prius Marcio audito, qui ad res Graeciae Macedoniaeque visendas missus erat, responsa data sunt. Asiae
regibus ac Rhodiis responsum est legatos ad eas res
visendas senatum missurum.
de Philippo auxerat curam Marcius: nam ita
fecisse eumeum ed. Frobeniana 1535: om. s. quae senatui placuissent fatebatur, ut facile appareret non diutius quam necesse esset
facturum. neque obscurum erat rebellaturum,
omniaque quae tunc ageret diceretque eo spectare.
iam primum omnem fere multitudinem civium ex
maritimis civitatibus cum familiis suis in Emathiam,
quae nunc dicitur, quondam appellata Paeonia est,
traduxit, thracibusque et aliis barbaris urbes tradiditA.U.C. 572 habitandas, fidiora haec genera hominum fore ratus in Romano bello. ingentem ea res fremitum Macedonia tota fecit, relinquentesque penates suos cum
coniugibus ac liberis pauci tacitum dolorem continebant; execrationesque in agminibus proficiscentium
in regem vincente odio metum exaudiebantur. his
ferox animus omnes homines omnia loca temporaque
suspecta habebat. postremo negare propalam coepit
satis tutum sibi quicquam esse, nisi liberos eorum
quos interfecisset comprehensos in custodia haberet
et tempore alium alio tolleret.
earnm crudelitatem, foedam per se, foediorem
unius domus clades fecit. herodicum principem
Thessalorum multis ante annis occiderat; generos
quoque eius postea interfecit. in viduitate relictae
filiae singulos filios parvos habentes. theoxena et
Archo nomina iis erant mulieribus. theoxena multis
petentibus aspernata nuptias est: Archo Poridi
cuidam, longe principi gentis Aenianum, nupsit et
apud eum plures enixa partus, parvis admodum
relictis omnibus, decessit. theoxena, ut in suis
manibus liberi sororis educarentur, Poridi nupsit;
et tamquam omnes ipsa enixa foret, suumsuum edd. vett.: om. s. sororisque filiosfilios edd. vett.: om. s. in eadem habebat cura. postquam regis edictum de comprehendendis liberis eorum qui
interfecti essent accepit, ludibrio futuros non regisA.U.C. 572 modo sed custodum etiam libidinilibidini Sigonius: libidinis s. rata ad rem atrocem animum adiecit ausaque est dicere se sua manu potius omnes interfecturam quam in potestatem Philippi venirent. Poris abominatus mentionem tam foedi facinoris Athenas deportaturum eos ad fidos hospites dixit, comitemque ipsum fugae futurum esse. proficiscuntur ab Thessalonica
Aeneam ad statumstatum ed. Frobeniana 1531: statutum aut statuam s. sacrificium, quod Aeneae conditori cum magna caerimonia quotannis faciunt. ibi die per sollemnes epulas consumpto navem praeparatam a Poride sopitis omnibus de tertia vigilia conscendunt tamquam redituri Thessalonicam;Thessalonicam Gronovius: in thessalonicam s. sed traicere in Euboeam erat propositum. ceterum in adversum ventum nequiquam eos tendentes prope terram lux oppressit, et regii qui praeerant custodiae portus lembum armatum ad retrahendamretrahendam Perizonius: pertrahendam Ms. eam navem miserunt cum gravi edicto ne reverterentur sine ea. cum iamcum iam gelenius: quoniam dies aut cum dies s. appropinquabant, Poris quidem ad hortationem remigum nautarumque intentus erat; interdum manus ad caelum tendens deos ut ferrent opem orabat. ferox interim femina, ad multo ante praecogitatum revoluta facinus, venenum diluit ferrumque promit et posito in conspectu poculo strictisque gladiis mors
inquit una vindicta est. viae ad mortem hae sunt: qua quemque animus fert,
effugite superbiam regiam. agite, iuvenes mei,A.U.C. 572 primum, qui maiores estis, capite ferrum aut haurite poculum, si segnior mors iuvat.
et hostes aderant et auctor mortis instabat. alii alio leto absumpti semianimes e nave praecipitantur. ipsa deinde virum comitem mortis complexa in mare sese deiecit. nave vacua dominis regii potiti sunt.
huius atrocitas facinoris novam velut flammam
regis invidiae adiecit, ut vulgo ipsum liberosque exsecrarentur; quae dirae brevi ab omnibus diis exauditae, ut saeviret ipse in suum sanguinem effecerunt.
Perseus enim cum in dies magis cerneret favorem et
dignitatem Demetrii fratris apud multitudinem
Macedonum crescere et gratiam apud Romanos, sibi
spem nullam regni superesse nisi in scelere ratus ad id
unum omnes cogitationes intendit. ceterum cum se
ne ad id quidem quod muliebri cogitabat animo satis
per se validum crederet, singulos amicorum patris
temptare sermonibus perplexis institit. et primo
quidam ex his aspernantium tale quicquam praebuerunt speciem, quia plus in Demetrio spei ponebant; deinde crescente in dies Philippi odio in
Romanos, cui Perseus indulgeret, Demetrius summa
ope adversaretur, prospicientes animo exitum incauti
a fraude fraterna iuvenis, adiuvandum quod futurum
erat rati fovendamque spem potentioris, Perseo seA.U.C. 572 adiungunt. cetera in suum quaeque tempus agendaagenda gelenius: om. s. differunt: in praesentia placet omni ope in Romanos accendi regem impellique ad consilia belli, ad quae iam sua sponte animum inclinasset. simul ut
Demetrius in dies suspectior esset, ex composito
sermones ad resres Novák: spem Ms, pro quo alius vir doctus aliud ex ingenio. Romanorum trahebant. ibi cum alii mores et instituta eorum, alii res gestas, alii speciem ipsius urbis nondum exornatae neque
publicis neque privatis locis, alii singulossingulos gelenius: in singulos s. principum eluderent, iuvenis incautus et amore nominis Romani et certamine adversus fratrem omnia tuendo suspectum se patri et opportunum criminibus faciebat. itaque expertem eum pater omnium de rebus Romanis consiliorum habebat: totus in Persea versus
cum eo cogitationes eius rei dies ac noctes agitabat.
redierantredierant edd. vett.: redierunt s. forte, quos miserat in Bastarnas ad arcessenda auxilia, adduxerantque inde nobiles iuvenes et regii quosdam generis, quorum unus sororem suam in matrimonium Philippi filio pollicebatur; erexeratque consociatio gentis eius animum regis. tum Perseus quid ista prosunt?
inquit; nequaquam tantum in externis auxiliis est praesidii, quantum periculi in fraudein fraude Gronovius: fraude s. domestica. proditorem nolo dicere, certe speculatorem habemus in sinu,A.U.C. 572 cuiusspeculatorem habemus in sinu, cuius gelenius: speculatorem cuius s. ex quo obses Romae fuit, corpus nobis reddiderunt Romani, animum ipsi habent. omnium paene Macedonum in eum ora conversa sunt, nec regem se alium habituros aiunthabituros aiunt gelenius: rentur habituros esse s. quam quem Romani dedissent.
his per se aegra mens senis stimulabatur, et animo magis quam vultu ea crimina accipiebat.
forte lustrandi exercitus venitvenit edd. vett.: aduenit s. tempus, cuius sollemne est tale: caput mediae canis praecisae et
pars ad dexteram, cum extis posterior ad laevam viae
ponitur: inter hanc divisam hostiam copiae armatae
traducuntur. praeferuntur primo agmini arma insignia omnium ab ultima origine Macedoniae regum,
deinde rex ipse cum liberis sequitur, proxima est regia
cohors custodesque corporis, postremum agmen
Macedonum cetera multitudo claudit. latera regis
duo filii iuvenes cingebant, Perseus iam tricesimum
annum agens, Demetrius quinquennio minor, medio
iuventae robore ille, hic flore, fortunati patris matura
suboles, si mens sana fuisset. mos erat lustrationis
sacro peracto decurrere exercitum, et divisas bifariam
duas acies concurrere ad simulacrum pugnae. regii
iuvenes duces ei ludicro certamini dati; ceterum non
imago fuit pugnae, sed tamquam de regno
dimicaretur, itaita ed. aldina: om. Ms. concurrerunt, multaque vulnera rudibusA.U.C. 572 rudibus Gronovius: sudibus Ms. facta, nec praeter ferrum quicquam defuit ad iustam belli speciem. pars ea quae sub Demetrio erat longe superior fuit. id aegre patiente Perseo laetari prudentes amici eius, eamque rem ipsam dicere
praebituram causam criminandi iuvenis.
convivium eo die sodalium qui simul decurrerant uterque habuit, cum vocatus ad cenam ab
Demetrio Perseus negasset. festo die benigna
invitatio et hilaritas iuvenalis utrosque in vinum
traxit. commemoratio ibi certaminis ludicri et
iocosa dicta in adversarios, ita ut ne ipsis quidem
ducibus abstineretur iactabantur. ad has excipiendas voces speculator ex convivis Persei missus
cum incautior obversaretur, exceptus a iuvenibus
forte triclinio egressis male mulcatur. huius rei
ignarus Demetrius quin comisatum
inquit ad
fratrem imus et iram eius, si qua ex certamine
residet, simplicitate et hilaritate nostra lenimus?
omnes ire se conclamarunt praeter eos qui speculatoris ab se pulsati praesentem ultionem metuebant.
cum eos quoque Demetrius traheret, ferrum veste
abdiderunt, quo se tutari, si qua vis fieret, possent.
nihil occulti esse in intestina discordia potest.
utraque domus speculatorum et proditorum plena
erat. praecucurrit index ad Persea, ferro succinctos
nuntians cum Demetrio quattuor adulescentes venire.A.U.C. 572 etsi causa apparebat—nam ab iis pulsatum convivam
suum audierat—infamandae rei causa ianuam obserari iubet, et ex parte superiore aedium versisque
in viam fenestris comisatores, tamquam ad caedem
suam venientes, aditu ianuae arcet. Demetrius per
vinum quod excluderetur paulisper vociferatus in
convivium redit, totius rei ignarus.
postero die Perseus, cumcum ed. parisina 1513: quam aut quod s. primum conveniendi potestas patris fuit, regiam ingressus perturbato vultu in conspectu partis tacitus procul constitit.
cui cum pater satin salve?
et quaenam ea
maestitia esset interrogaret eum, de lucrolucro Sigonius: ludicro s. tibi
inquit vivere me scito. iam non occultis a fratre petimur insidiis; nocte cum armatis domum ad
interficiendum me venit, clausisque foribus parietum
praesidio me a furore eius sum tutatus.
cum
pavorem mixtum admiratione patri iniecisset, atqui
si aures praebere potes
inquit, manifestam rem
teneas faciam.
enimvero se Philippus dicere
auditurum, vocarique extemplo Demetrium iussit;
et seniores amicos duos, expertesexpertes s: expertos M. iuvenalium inter fratres certaminum, infrequentes iam in regia, Lysimachum et Onomastum arcessit quos in consilio haberet. dum veniunt amici, solus filio procul
stante multa secum animo volutans inambulavit.
postquam venisse eos nuntiatum est, secessit in
partem interiorem cum duobus amicis et totidemA.U.C. 572 custodibus corporis; filiis ut ternos inermes secum introducerent permisit. ibi cum consedisset, sedeo
inquit miserrimus pater iudex inter duos filios, accusatorem parricidii et reum, aut conficti
aut admissiadmissi s: commissi M. criminis labem apud meos inventurus. iam pridem quidem hanc procellam imminentem timebam, cum vultus inter vos minime fraternos cernerem, cum voces quasdam exaudirem. sed interdum spes animum subibat deflagrare iras vestras, purgari suspiciones posse. etiam hostes armis
positis foedus icisse, et privatas multorum simultates
finitas; subituram vobis aliquando germanitatis
memoriam, puerilis quondam simplicitatis consuetudinisque inter vos, meorum denique praeceptorum,
quae vereor ne vana surdis auribus cecinerim.
quotiens ego audientibus vobis detestatus exempla
discordiarum fraternarum horrendos eventus eorum
rettuli, qui se stirpemque suam domos regna funditus
evertissent. meliora quoque exempla parte altera
posui: sociabilem consortionem inter binos Lacedaemoniorum reges, salutarem per multa saecula ipsis
patriaeque; eandem civitatem, postquam mos sibi
cuique rapiendi tyrannidem exortus sit, eversam.
iam hos Eumenem Attalumque fratres, ab tamab tam Madvig: a quam s. exiguis rebus prope ut puderet regii nominis, mihi Antiocho cuilibet regum huius aetatis, nulla reA.U.C. 572 magis quam fraterna unanimitate, regnum aequasse. ne Romanis quidem exemplis abstinui, quae aut visa aut audita habebam, T. et L. Quinctiorum, qui bellum mecum gesserunt, P. et L. Scipionum, qui Antiochum devicerunt, patris patruique eorum, quorum perpetuam vitae concordiam mors quoque miscuit. neque vos illorum scelus similisque sceleri eventus deterrere a vecordi discordia potuit, neque horum
bona mens, bona fortuna ad sanitatem flectere.
vivo et spirante me hereditatem meam ambo et spe
et cupiditate improba crevistis.crevistis gelenius ex exemp. Mog.
: petitis s. eo usque me vivere vultis, donec alterius vestrum superstes haud ambiguum regem alterum mea morte faciam. nec fratrem nec patrem potestis pati. nihil cari, nihil sancti est. in omnium vicem regni unius insatiabilis amor successit. agite, conscelerate aures paternas, decernite criminibus, mox ferro decreturi, dicite palam quicquid aut veri potestis aut libet comminisci: reseratae aures sunt, quae posthac secretis alterius ab altero criminibus claudentur.
haec
furens ira cum dixisset, lacrimae omnibus obortae et
diu maestum silentium tenuit.
tum Perseus: "aperienda nimirum nocte
ianua fuit et armati comisatores accipiendi praebendumque ferro iugulum, quando non creditur nisi
perpetratum facinus, et eademet eadem ed. Frobeniana 1535: eadem M: eiusdem s. petitus insidiisA.U.C. 572 audio quae latro atque insidiator. non nequiquam isti unum Demetrium filium te habere, me subditum
et paelice genitum appellant. nam si gradum, si
caritatem filii apud te haberem, non in me querentem
deprehensas insidias, sed in eum qui fecisset saevires,
nec adeo vilis tibi vita esset nostra ut nec praeterito
periculo meo movereris neque futuro, si insidiantibus
sitsit edd. vett.: om. s. impune. itaque si mori tacitum oportet, taceamus, precati tantum deos ut a me coeptum scelus in me finem habeat, nec per meum latus tu petaris: sin autem, quod circumventis in solitudine natura ipsa subicit, ut hominum quos numquam viderint
fidem tamen implorent, mihi quoque ferrum in me
strictum cernenti vocem mittere licet,licet Gronovius: liceat s. per te patriumque nomen, quod utri nostrum sanctius sit iam pridem sentis, ita me audias precor, tamquam si voce et comploratione nocturna excitus mihi quiritanti intervenisses, Demetrium cum armatis nocte intempesta in vestibulo meo deprehendisses. quod
tum vociferarer in re praesenti pavidus, hoc nunc
postero die queror. frater, non comisantium in
vicem animisanimis Madvig: om. s. iam diu vivimus inter nos. regnare utique vis. huic spei tuae obstat aetas mea, obstat gentium ius, obstat vetustus Macedoniae mos, obstat vero etiam patris iudicium. haec transcendere nisi
per meum sanguinem non potes. omnia moliris etA.U.C. 572 temptas. adhuc seu cura mea seu fortuna restitit parricidio tuo. hesternohesterno Drakenborch: hesterna s. die in lustratione et decursu et simulacro ludicro pugnae funestum prope proelium fecisti, nec me aliud a morte vindicavit quam quod me ac meos vinci passus sum. Ab hostili proelio, tamquam fraterno lusu,lusu edd. vett.: iussu s. pertrahere me ad cenam voluisti. credis me, pater, inter inermes convivas cenaturum fuisse, ad quem armati comisatum venerunt? credis nihil a gladiis nocte periculi mihi futurum fuisse,periculum mihi futurum fuisse Madvig: periculum fuisse aut p. f. mihi s. quem rudibusrudibus Gronovius: sudibus s. te inspectante prope occiderunt? quid hoc noctis, quid inimicusinimicus ed. Frobeniana 1535: ut inimicus s. ad iratum, quid cum ferro succinctis iuvenibus venis? convivam me tibi committere ausus non sum: comisatorem te cum armatis venientem recipiam? si aperta ianua fuisset, funus meum parares hoc tempore, pater, quo querentem audis. nihil ego, tamquam accusator, criminose nec dubia argumentis colligendo ago. quid enim? negat venisse se cum multitudine ad ianuam meam, an ferro succinctos secum fuisse? quos nominavero, arcesse. possunt quidem omnia audere qui hoc ausi sunt: non tamen audebunt negare. si deprehensos intra limen meum cum ferro ad te deducerem, propro ed. Frobeniana 1535: rem pro s. manifesto haberes: fatentes pro deprehensis habe.
"exsecrare nunc cupiditatem regni, et furiasA.U.C. 572 fraternas concita.concita gelenius: cogita s. sed ne sint caecae, pater, execrationes tuae, discerne, dispice insidiatorem et petitum insidiis: noxium incesseincesse ruben: huic esse s. caput. qui occisurus fratrem fuit, habeat etiam iratos paternos deos: qui periturus fraterno scelere fuit, perfugium in patris misericordia et iustitia habeat. quo enim
alio confugiam, cui non sollemne lustrale exercitus
tui, non decursus militum, non domus, non epulae,
non nox ad quietem data naturae beneficio mortalibus
tuta est? si iero ad fratrem invitatus, moriendum
est; si recepero intra ianuam comisatum fratrem,
moriendum est: nec eundo nec manendo insidias
evito. quo me conferam? nihil praeter deos,
pater, et te colui. non Romanos habeo ad quos confugiam: perisse expetunt, quia tuis iniuriis doleo,
quia tibi ademptas tot urbes, tot gentes, modo
Thraciae maritimam oram, indignor. nec me nec
te incolumi Macedoniam suam futuram sperant. si
me scelus fratris, te senectus absumpserit, aut ne ea
quidem expectata fuerit, regem regnumque Macedoniae sua futura sciunt. si quid extra Macedoniam
tibi Romani reliquissent, mihi quoque id relictum
crederem receptaculum. at in Macedonibus satis
praesidii est. vidisti hesterno die impetum militum
in me. quid illis defuit nisi ferrum? quod illis
defuit interdiu, convivae fratris noctu sumpserunt.
quid de magna parte principum loquar, qui inA.U.C. 572 Romanis spem omnem dignitatis et fortunae posuerunt et in eo qui omnia apud Romanos potest? neque hercule istum mihi tantum, fratri maiori, sed prope est ut tibi quoque ipsi, regi et patri,praeferant. iste enim est cuius beneficio poenam tibi senatus
remisit, qui nunc te ab armis Romanis protegit,
qui tuam senectutem obligatam et obnoxiam
adulescentiae suae esse aequum censet. pro isto
Romani stant, pro isto omnes urbes tuo imperio
liberatae, pro isto Macedones qui pace Romana
gaudent. mihi praeter te, pater, quid usquam aut
spei aut praesidii est?
quo spectare illas litteras ad te nunc missas
T. Quinctii credis, quibus et bene te consuluisse rebus
tuis ait quod Demetrium Romam miseris, et hortatur
ut iterum et cum pluribus legatis et primoribus eum
remittas Macedonum? T. Quinctius nunc est auctor
omnium rerum isti et magister. eum sibi tete edd. vett.: om. s. abdicato patre in locum tuum substituit. illic ante omnia clandestina concocta sunt consilia. quaeruntur adiutores consiliis, cum te plures et principes
Macedonum cum isto mittere iubet. qui hinc
integri et sinceri Romam eunt, Philippum regem se
habere credentes, imbuti illinc et infecti RomanisA.U.C. 572 delenimentis redeunt. Demetrius iis unus omnia est, eum iam regem vivo patre appellant. haec si
indignor, audiendum est statim non ab aliis solum sed
etiam a te, pater, cupiditatis regni crimen. ego
vero, si in medio ponitur, non agnosco. quem enim
suo loco moveo ut ipse in eius locum succedam?
unus ante me pater est, et ut diu sit deos rogo.
superstes—et ita sim, si merebor, ut ipse me esse
velitme esse uelit s: me uult esse M. —hereditatem regni, si pater tradet, accipiam. cupit regnum, et quidem scelerate cupit, qui transcendere festinat ordinem aetatis naturae moris Macedonum iuris gentium. 'Obstat frater maior, ad quem iure voluntate etiam patris regnum pertinet.
tollatur: non primus regnum fraterna caede petiero.petiero gelenius: potior s. pater senex et filio solus orbatus de se magis timebitde—timebit gelenius: et magis timebit ne irascatur s. quam ut filii necem ulciscatur.ulciscatur gelenius: patiatur s. Romani laetabuntur, probabunt, defendent factum.' hae spes incertae, pater, sed non inanes sunt. ita enim se res habet: periculum vitae propellere a me potes puniendo eos qui ad me interficiendum ferrum sumpserunt; si facinori eorum successerit, mortem meam idem tu persequi non poteris.
postquam dicendi finem Perseus fecit,
coniecti eorum qui aderant oculi in Demetrium sunt,
velut confestim responsurus esset. deinde diu
fuit silentium, cum perfusumperfusum edd. vett.: perfuso et similia s. fletu appareretA.U.C. 572 omnibus loqui non posse. tandem vicit dolorem ipsa necessitas, cum dicere iuberent, atque ita orsus
est. "Omnia quae reorum antea fuerant auxilia,
pater, praeoccupavit accusator. simulatis lacrimis
in alterius perniciem veras meas lacrimas suspectas
tibi fecit. cum ipse, ex quo ab Roma redii, per
occulta cum suis colloquiacolloquia ed. veneta 1495: colloquens s. dies noctesque insidietur, ultro mihi non insidiatoris modo sed latronis manifesti et percussoris speciem induit. periculo suo te exterret, ut innoxio fratri per eundem te maturet
perniciem. perfugium sibi nusquam gentium esse
ait, ut ego ne apud te quidem spei quicquam reliqui
habeam. circumventum solum inopem invidia
gratiae externae, quae obest potius quam prodest,
onerat. iam illud quam accusatorie, quod noctis
huius crimen miscuit cum cetera insectatione vitae
meae, ut et hoc quod iam quale sit scies suspectum
alio vitae nostrae tenore faceret, et illam vanam
criminationem spei voluntatis consiliorum meorum
nocturno hoc ficto et composito argumento fulciret!
simul et illud quaesivit ut repentina et minime
praeparata accusatio videretur, quippe ex noctis
huius metu et tumultu repentino exorta. oportuit
autem, Perseu, si proditor ego patris regnique eram,
si cum Romanis, si cum aliis inimicis patris inieramA.U.C. 572 consilia, non expectatam fabulam esse noctis huius, sed proditionis me anteme ante Madvig: meae ante me M: me s. accusatum: si illa, separata hac,hac Weissenborn: ac M.s. vana accusatio erat invidiamque tuam adversus me magis quam crimen meum indicatura, hodie quoque eam aut praetermitti aut in aliud tempus differri, ut per se quaerereturquaereretur Madvig, ex codd., alius aliud. utrum egoego s: ego ipse M. tibi an tu mihi, novo quidem et singulari genere odii, insidias fecisses. ego tamen, quantum in hac subita perturbatione potero, separabo ea quae tu confudisti, et noctis huius insidias aut tuas aut meas detegam. occidendi sui consilium inisse me videri vult, ut scilicet maiore fratre sublato, cuius iure gentium more Macedonum, tuo etiam, ut ait, iudicio regnum est futurum, ego minor in eius quem occidissem succederem locum. quid ergo illa sibi vult pars
altera orationis, qua Romanos a me cultos ait atque
eorum fiducia in spem regni me venisse? nam si et
in Romanis tantum momenti credebam esse ut quem
vellent imponerent Macedoniae regem, et meae
tantum apud eos gratiae confidebam, quid opus
parricidio fuit? An ut cruentum diadema fraterna
caede gererem? ut illis ipsis, apud quos aut vera
aut certe simulata probitate partam gratiam habeo,
si quam forte habeo, execrabilis et invisus essem?A.U.C. 572 nisi T. Quinctium credis, cuius nutunutu doering: virtute s. et consiliis meme ed. parisina 1513: mea s. nunc arguis regi, cum et ipse tali pietate vivat cum fratre, mihi fraternae caedis fuisse auctorem. idem non Romanorum gratiam solum, sed Macedonum iudicia ac paene omnium deorum hominumque consensum collegit, per quae omnia se mihi parem in certamine non futurum crediderit: idem, tamquam aliisaliis Gronovius: in aliis s. omnibus rebus inferior essem, ad sceleris ultimam spem confugisse me insimulat.insimulat edd. vett.: insimulas s. vis hanc formulam cognitionis esse ut, uter timuerit ne alter dignior videretur regno is consilium opprimendi fratris iudicetur cepisse?
"exsequamur tamen quocumque modo
conficti ordinem criminis. pluribus modis se petitum criminatus est, et omnes insidiarum vias in unum
diem contulit. volui interdiu eum post lustrationem,
cum concurrimus, et quidem, si diis placet, lustrationum die occidere; volui, cum ad cenam
invitavi, veneno scilicet tollere; volui, cum comisatum gladiis succinctisuccincti Drakenborch: accincti M: cincti s. me secuti sunt, ferro interficere. tempora quidem qualia sint ad parricidium electa vides: lusus, convivii, comisationis. quid?
Dies qualis? quo lustratus exercitus, quo inter
divisam victimam, praelatis omnium, qui umquamA.U.C. 572 fuere, Macedoniae regum armis regiis, duo soli tua tegentes latera,soli tua tegentes latera ed. Frobeniana 1535: solito more gentis latera s. pater, praevecti sumus, et secutum est Macedonum agmen: hoc ego, etiam si quid antea admisissem piaculo dignum, lustratus et
expiatus sacro, tum cum maxime in hostiam itineri
nostro circumdatam intuens, parricidium venena
gladios in comisationem praeparatos volutabam in
animo, ut quibus aliis deinde sacris contaminatam
omni scelere mentemmentem ed. vascosana: gentem s. expiarem? sed caecus criminandi cupiditate animus, dum omnia suspecta efficere vult, aliud alio confundit. nam si veneno te inter cenam tollere volui, quid minus aptum fuit quam pertinaci certamine et concursu iratum te
efficere, ut merito, sicut fecisti, invitatus ad cenam
abnueres? cum autem iratus negasses, utrum ut
placarem te danda opera fuit, ut aliam quaererem
occasionem, quoniam semel venenum paraveram, an
ab illo consilio velut transiliendum ad aliud fuit, ut
ferro te, et quidem eodem die,eodem die Madvig: eo die M: eo s. per speciem comisationis occiderem? quo deinde modo, si te metu mortis credebam cenam vitasse meam, non ab eodem metu comisationem quoque vitaturum existimabam?
"non est res qua erubescam, pater, si die
festo inter aequales largiore vino sum usus. tu
quoque velim inquiras qua laetitia, quo lusu apudA.U.C. 572 me celebratum hesternum convivium sit, illo etiam—
pravo forsitan—gaudiogaudio gelenius: odio Ms. provehente, quod in iuvenali armorum certamine pars nostra non inferior fuerat. miseria haec et metus crapulam facile excusserunt;
quae si non intervenissent, insidiatores nos sopiti
iaceremus. si domum tuam expugnaturus, capta
domo dominum interfecturus eram, non temperassem
vino in unum diem, non milites meos abstinuissem?
et ne ego me solus nimia simplicitate tuear, ipse
quoque minime malus ac suspicax frater 'nihil
aliud scio,' inquit 'nihilnihil ed. Frobeniana: neque s. arguo, nisi quod cum ferro comisatum venerunt.' si quaeram unde id ipsum scias,scias s: sciam M. necesse erit te faterite fateri gelenius: om. s. aut speculatorum tuorum plenam domum fuisse meam, aut illos ita aperte sumpsisse ferrum ut omnes viderent. et ne quid ipse aut prius inquisisse aut nunc criminose argumentari videretur, te quaerere ex iis quos nominasset iubebat an ferrum habuissent, ut, tamquam in re dubia, cum id quaesisses, quod ipsi fatentur, pro
convictis haberentur. quin tu illud quaeri iubes,
num tui occidendi causa ferrum sumpserint, num me
auctore et sciente? hoc enim videri vis, non illud
quod fatentur et palam est. etei Madvig: et s. sui se tuendi causa sumpsisse dicunt. recte an perperam fecerint, ipsi sui facti rationem reddent: meam causam, quaeA.U.C. 572 nihil eo facto contingitur, ne miscueris. aut explica utrum aperte an clam te aggressuri fuerimus. si aperte, cur non omnes ferrum habuimus? cur nemo praeter eos qui tuumtuum: tum Ms. speculatorem pulsaverunt? si clam, quis ordo consilii fuit? convivio soluto cum comisator ego discessissem, quattuor substitissent ut sopitum te adgrederentur? quomodo fefellissent et alieni et mei et maxime suspecti, quia paulo ante in rixa fuerant? quomodo autem trucidato te ipsi evasuri fuerunt?fuerunt bauer: fuerint s. quattuor gladiis domus tua capi et expugnari potuit?
quin tu omissa ista nocturna fabula ad id,
quod doles, quod invidia urit, reverteris? 'Cur usquam
regni tui mentio fit, Demetri? cur dignior patris
fortunae successor quibusdam videris quam ego?
cur spem meam, quae, si tu non esses, certa erat,
dubiam et sollicitam facis?' haec sentit Perseus,
etsi non dicit; haec istum inimicum, haec accusatorem faciunt; haec domum, haec regnum tuum
criminibus et suspicionibus replent. ego autem,
pater, quem admodum nec nunc sperare regnum
nec ambigere umquam de eo forsitan debeam, quia
minor sum, quia tu me maiori cedere vis, sic illud nec
debui facere nec debeo, ut indignus te patre indignus
omnibus videar. id enim vitiis meis, non cedendi
cui ius fasquecui iusque fasque edd. vett.: cuius fasque s. est, modestia consequar. RomanosA.U.C. 572 obicis mihi, et ea quae gloriae esse debent in crimen vertis. ego nec obses Romanis ut traderer nec ut
legatus mitterer Romammitterer Romam gelenius: romam mitterer s. petii. a tepetii; a te gelenius: a te petii s. missus ire non recusavi. utroque tempore ita me gessi ne tibi pudori, ne regno tuo, ne genti Macedonum essem. itaque mihi cum Romanis, pater, amicitiae causa tu fuisti. quoad tecum illis pax manebit, mecum
quoque gratia erit: si bellum esse coeperit, qui obses,
qui legatus pro patre non inutilis fui, idem hostis
illis acerrimus ero. nec hodie ut prosit mihi gratia
Romanorum postulo: ne obsit tantum deprecor.
nec in bello coepit nec ad bellum reservatur:reservatur ed. Frobeniana: reseruetur Ms. pacis pignus fui, ad pacem retinendam legatus missus sum: neutra res mihi nec gloriae nec crimini sit. ego si quid impie in te, pater, si quid scelerate in fratrem admisi, nullam deprecor poenam: si innocens sum, ne invidia conflagrem,conflagrem s: conflarem M. cum crimine non possim, deprecor. non hodie me primum frater accusat, sed hodie primum aperte, nullo meomeo Madvig: in eo s. in se merito. si mihi pater suscenseret, te maiorem fratrem pro minore deprecari oportebat, te adulescentiae, te errori veniam impetrare meo. ubi praesidium esse oportebat, ibi exitium est. e convivio et comisatione prope semisomnus raptus sum ad causam parricidii
dicendam. sine advocatis, sine patronis ipse proA.U.C. 572 me dicere cogor. si pro alio dicendum esset, tempus ad meditandum et componendam orationem sumpsissem, cum quid aliud quam ingenii fama periclitarer? ignarus quid arcessitus essem, te iratum et iubentem dicere causam, fratrem accusantem audivi. ille diu ante praeparata ac meditataac Weissenborn: om. s. in me oratione est usus: ego id tantum temporis, quo accusatus sum, ad cognoscendum quid ageretur habui. utrum momento illo horae accusatorem audirem an defensionem meditarer? attonitus repentino atque inopinato malo, vix quid obiceretur intellegere potui, nedum satis sciam quo modo me tuear. quid mihi spei esset, nisi patrem iudicem haberem? apud quem etiam si caritate a fratre maiorecaritate a fratre maiore gelenius: a fratre maiore M: a fratre caritate s. vincor, misericordia certe reus vinci non debeo. ego enim ut me mihi tibique serves precor; ille ut me in securitatem suam occidas, postulat. quid eum, cum regnum ei tradideris, facturum credis in me esse, qui iam nunc sanguinem meum sibi indulgeri aequum censet?
dicenti haec lacrimae simul spiritum et
vocem intercluserunt. Philippus summotis iis paulisper collocutus cum amicis pronuntiavit, non verbis
se nec unius horae disceptatione causam eorumA.U.C. 572 diiudicaturum, sed inquirendo in utriusque vitam ac
mores,ac mores Duker: mores s. et dicta factaque in magnis parvisque rebus observando, ut omnibus appareret noctis proximae crimen facile revictum, suspectam nimiamnimiam edd. vett.: nimium s. cum Romanis Demetrii gratiam esse. haec maxime vivo Philippo velut semina iacta sunt Macedonici belli, quod cum Perseo gerendum erat.
consules ambo in Ligures, quae tum una consularis
provincia erat, proficiscuntur. et quia prospere ibi
res gesserunt, supplicatio in unum diem decreta est.
Ligurum duo milia fere ad extremum finem provinciae
Galliae, ubi castra Marcellus habebat, venerunt uti
reciperentur orantes. Marcellus opperiri eodem loco
Liguribus iussis senatum per litteras consuluit. senatus rescribere M. Ogulnium praetorem Marcello
iussit verius fuisse consules, quorum provincia esset,
quam se quid e re publica esset decernere;quid—decernere edd. vett.: om. s. tum quoque non placere nisinisi Madvig: si s. per deditionem Ligures recipi, et receptis arma adimi atque eos ad consulesconsules glareanus: consulem s. mitti senatum aequum censere.
praetores eodem tempore, P. Manlius in ulteriorem
Hispaniam, quam et priore praetura provinciam
obtinuerat, Q. Fulvius Flaccus in citeriorem pervenit,A.U.C. 572 exercitumque ab A.ab A. Madvig: a s. Terentio accepit: nam ulterior morte P. Sempronii proconsulis sine imperio fuerat. Fulvium Flaccum oppidum Hispanum Vrbicuam
nomine oppugnantem Celtiberi adorti sunt. dura
ibi proelia aliquot facta, multi Romani milites et
vulnerati et interfecti sunt. vicit perseverantia
Fulvius, quod nulla vi abstrahi ab obsidione potuit:
Celtiberi fessi proeliis variis abscesserunt. urbs
amoto auxilio eorum intra paucos dies capta et
direpta est: praedam militibus praetor concessit.
Fulvius hoc oppido capto, Manlius exercitu tantum
in unum coacto qui dissipatus fuerat, nulla alia
memorabili gesta re, exercitusexercitus s: exercitum M. in hiberna deduxerunt. haec ea aestate in Hispania gesta. Terentius qui ex ea provincia decesserat ovans urbem iniit. translatum argenti pondo novem milia trecenta viginti, auri octoginta pondo et duo, coronae aureae sexaginta septem.
eodem anno inter populum Carthaginiensem et regem Masinissam in re praesenti
disceptatores Romani de agro fuerunt. ceperat eum
ab Carthaginiensibus pater Masinissae Gala; Galam
Syphax inde expulerat, postea in gratiam soceri
Hasdrubalis Carthaginiensibus dono dederat; Carthaginienses eo anno Masinissa expulerat. haud
minore certamine animorum quam cum ferro et acieA.U.C. 572 dimicarunt res acta apud Romanos. Carthaginienses,
quod maiorum suorum fuisset, deinde ab Syphace ad
se pervenisset, repetebant. Masinissa paterni regni
agrum se et recepisse et habere gentium iure aiebat;
et causa et possessione superiorem esse; nihil aliud
se in ea disceptatione metuere quam ne pudor
Romanorum, dum vereantur ne quid socio atque
amico regi adversus communes suos atque illius
hostes indulsisse videantur, damno sit. legati
possessionis ius non mutarunt, causam integramintegram s: in integrum M. Romam ad senatum reiecerunt.
in Liguribus nihil postea gestum. recesserant
primum in devios saltus, deinde dimisso exercitu
passim in vicos castellaque sua dilapsi sunt. consules
quoque dimittere exercitum voluerunt, ac de ea re
patres consuluerunt. alterum ex iis dimisso exercitu
ad magistratus in annum creandos venire Romam
iusserunt, alterum cum legionibus suis Pisis hiemare.
fama erat Gallos Transalpinos iuventutem armare,
nec in quam regionem Italiae effusura se multitudo
esset sciebatur. ita inter se consules compararunt
ut Cn. Baebius ad comitia iret, quia M. Baebius
frater eius consulatum petebat.
Comitia consulibus rogandis fuere: creatiA.U.C. 572 P. Cornelius Lentulus M. Baebius Tamphilus.
praetores inde facti duo Q. Fabii, Maximus et Buteo,
Ti.Ti. Sigonius: t. s. Claudius Nero Q. Petilius Spurinus M. Pinarius RuscaRusca wex: pusca s. L. Duronius.
his inito magistratu provinciae ita sorte evenerunt:A.U.C. 573 Ligures consulibus, praetoribus Q. Petilio urbana,
Q. Fabio Maximo peregrina, Q. Fabio Buteoni
Gallia, Ti.Ti. Sigonius: t. s. Claudio Neroni Sicilia, M. Pinario Sardinia, L. Duronio Apulia; et Histri adiecti, quod Tarentini Brundisinique nuntiabant maritimos agros
infestos transmarinarum navium latrociniis esse.
eadem Massilienses de Ligurum navibus querebantur. exercitus inde decreti, quattuor legiones
consulibus, quaequae gelenius: om. s. quina milia ducenos Romanos pedites, trecenos haberent equites, et quindecim milia socium ac Latini nominis, octingentioctingenti Drakenborch: octingentos s. equites. in Hispaniis prorogatum veteribus praetoribus imperium est cum exercitibus quos haberent, et in supplementum decreta tria milia civium Romanorum, ducenti equites, et socium Latini nominis sex milia
peditum, trecenti equites. nec rei navalis cura
omissa. duumviros in eam rem consules creareA.U.C. 573 iussi, per quos naves viginti deductae navalibus sociis civibus Romanis qui servitutem servissent complerentur, ingenui tantum ut iis praeessent. inter duumviros ita divisa tuenda denis navibus maritima ora, ut promunturium iis Minervae velut
cardo in medio esset; alter indeinde Weissenborn: in s. dextram partem usque ad Massiliam, laevam alter usque ad Barium tueretur.
prodigia multa foeda et Romae eo anno visa
et nuntiata peregre. in area Vulcani et Concordiae
sanguine pluvit; et pontifices hastas motas nuntiavere, et LanuviniLanuvini luterbacher: lanuuiis et similia s. simulacrum Iunonis Sospitae lacrimasse. pestilentia in agris forisque et conciliabulis et in urbe tanta erat ut Libitina funeribusfuneribus H. J. Mueller: om. s. vix sufficeret. his prodigiis cladibusque anxii patres decreverunt ut et consules quibus diis videretur hostiis maioribus sacrificarent, et decemviri libros
adirent. eorum decreto supplicatio circa omnia
pulvinaria Romae in diem unum indicta est. isdem
auctoribus et senatus censuit et consules edixerunt
ut per totam Italiam triduum supplicatio et feriaeA.U.C. 573 essent. pestilentiae tanta vis erat ut, cum propter defectionem Corsorum bellumque ab Iliensibus concitatum in Sardinia octo milia peditum ex sociis
Latini nominis placuisset scribi et trecentos equites,
quos M. Pinarius praetor secum in Sardiniam traiceret, tantum hominum demortuum esse, tantum ubique aegrorum consules renuntiaverint ut is numerus
effici militum non potuerit. quod deerat militum,
sumere a Cn. Baebio proconsule, qui Pisis hibernabat,
iussus praetor atque inde in Sardiniam traicere.
L. Duronio praetori, cui provincia Apulia evenerat,
adiecta de Bacchanalibus quaestio est, cuius residua
quaedam velut semina ex prioribus malis iam priore
anno apparuerant; sed magis inchoatae apud L.L. ed. aldina: t. aut ti. s. Pupium praetorem quaestiones erant quam ad exitum ullumullum ed. Frobeniana 1535: ullae s. perductae. id persecare novum praetorem, ne serperet iterum latius, patres iusserunt. et legemlegem s: leges M. de ambitu consules ex auctoritate senatus ad populum tulerunt.
legationes deinde in senatum introduxerunt,
regum primasprimas s: prima M. Eumenis et Ariarathis Cappadocis et Pharnacis Pontici. nec ultra quicquam eis responsum est quam missuros qui de controversiis eorum
cognoscerent statuerentque. LacedaemoniorumA.U.C. 573 deinde exulum et Achaeorum legati introducti sunt,
et spes data exulibus est scripturum senatum
Achaeis ut restituerentur. achaei de Messene
recepta compositisque ibi rebus cum adsensu patrum
exposuerunt. et a Philippo rege Macedonum duo
legati venerunt, Philocles et Apelles, nulla super re,
quae petenda ab senatu esset, speculatum magis
inquisitumque missi de iis, quorum Perseus Demetrium insimulasset sermonum cum Romanis, maxime
cum T. Quinctio, adversus fratrem de regno habitorum. hos tamquam medios nec in alterius
favorem inclinatos miserat rex: erant autem et hi
Persei fraudis in fratrem ministri et participes.
Demetrius omnium praeterquam fraterno scelere,
quod nuper eruperat, ignarus primo neque magnam
neque nullam spem habebat patrem sibi placari
posse; minus deinde in dies patris animo fidebat,
cum obsideri aures a fratre cerneret. itaque circumspiciens dicta factaque sua, ne cuiusne cuius edd. vett.: nec (ne) huius s. suspiciones augeret, maxime ab omni mentione et contagione
Romanorum abstinebat, ut neque scribi sibi vellet,
quia hoc praecipue criminum genere exasperari patris
animum sentiebat.
Philippus, simul ne otio miles deterior fieret,
simul avertendae suspicionis causa quicquam a se
agitari de Romano bello, Stobos Paeoniae exercituA.U.C. 573 indicto in MaedicamMaedicam ed. Frobeniana 1531: macedoniam s. ducere pergit. cupido eum ceperat in verticemverticem ed. parisina 1513: uertice s. Haemi montis ascendendi, quia volgatae opinioni crediderat Ponticum simul et Hadriaticum mare et Histrum amnem et Alpes conspici posse: subiecta oculis ea haud parvi sibi
momenti futura ad cogitationem Romani belli.
percunctatus regionis peritos de ascensu Haemi, cum
satis inter omnes constaret viam exercitui nullam
esse, paucis et expeditis per difficillimum aditum, ut
sermone familiari minorem filium permulceret, quem
statuerat non ducere secum, primum quaerit ab eo,
cum tanta difficultas itineris proponatur, utrum
perseverandum sit in incepto an abstinendum. si
pergat tamen ire, non posse oblivisci se in talibus
rebus Antigoni, qui saeva tempestate iactatus, cumcum edd. vett.: om. aut post naue coll. s. in eadem nave secum suos omnes habuisset, praecepisse liberis diceretur ut et ipsi meminissent et ita posteris proderent, ne quis cum tota gente simul in rebus dubiis periclitari auderet. memorem ergo se praecepti eius duos simul filios non commissurum in aleam eius qui proponeretur casus; et quoniam
maiorem filium secum duceret, minorem ad subsidiasubsidia s: subsidium M. spei et custodiam regni remissurum in Macedoniam esse. non fallebat Demetrium ablegari se ne adesset consilio, cum in conspectu locorum consultarent, quaeA.U.C. 573 proxime itinera ad mare Hadriaticum atque Italiam ducerent, quaeque ratio belli esset futura. sed non solum parendum patripatri Weissenborn: patri tutum s. sed etiam adsentiendum erat, ne invitum parere suspicionem faceret. ut tamen iter ei tutum in Macedoniam esset, Didas ex praetoribus regiisregiis ed. aldina: regis s. unus, qui Paeoniae praeerat, iussus est prosequi eum cum modico praesidio. hunc quoque Perseus, sicut plerosque patris amicorum, ex quo haud cuiquam dubium esse coeperat, ad quem regis animo ita inclinato hereditas regni pertineret, inter coniuratos in fratris perniciem habuit. in praesentia dat ei mandata ut per omne obsequium insinuaret se in quam maxime familiarem usum, ut elicere omnia arcana specularique abditos eius sensus
posset. ita digreditur Demetrius cum infestioribus
quam si solus iret praesidiis.
Philippus Maedicam primum, deinde solitudines interiacentes Maedicae atque Haemo transgressus septimis demum castris ad radices montis
pervenit. ibi unum moratus diem ad deligendos
quos duceret secum, tertio die iter est ingressus.
modicus primo labor in imis collibus fuit. quantum
in altitudinem egrediebantur, magis magisque
silvestria et pleraque invia loca excipiebant: pervenere deinde in tam opacum iter ut prae densitate
arborum immissorumque aliorum in alios ramorumA.U.C. 573 perspici caelum vix posset. ut vero iugis appropinquabant, quod rarum in altisaltis Madvig: aliis s. locis est,est Madvig: esset s. adeo omnia contecta nebula erant,erant Weissenborn: om. s. ut haud secus quam nocturno itinere impedirentur. tertio demum die ad verticem perventum. nihil volgatae opinioni degressi inde detraxerunt, magis credo, ne vanitas itineris ludibrio esset, quam quod diversa inter se
maria montesque et amnes ex uno loco conspici
potuerint. vexati omnes, et ante alios rex ipse, quo
gravior aetate erat, difficultate viae est. duabus
aris ibi Iovi et Soli sacratis cum immolasset, qua triduo
ascenderat,biduo est degressus, frigora nocturna maxime metuens, quae caniculae ortu similia brumalibus
erant. multis per eos dies difficultatibus conflictatus
nihilo laetiora in castris invenit, ubi summa penuria
erat, ut in regione quam ab omni parte solitudines
clauderent. itaque unum tantum moratus diem
quietis eorum causa quos habuerat secum, itinere
inde simili fugae in Dentheletos transcurrit. socii
erant, sed propter inopiam haud secus quam hostium
fines Macedones populati sunt: rapiendo enim
passim villasuillas s: per uillas M. primum, dein quosdam etiam vicosA.U.C. 573 evastarunt, non sine magno pudore regis, cum sociorum voces nequiquam deos sociales nomenque suum implorantes audiret. frumento inde sublato in Maedicam regressus, urbem quam Petram appellant oppugnare est adortus. ipse a campestri aditu castra posuit, Perseum filium cum modica manu circummisit, ut a superioribus locis urbem aggrederetur. oppidani, cum terror undique instaret, obsidibus datis in praesentia dediderunt sese: iidem,
postquam exercitus recessit, obliti obsidum relicta
urbe in loca munita et montes refugerunt.
Philippus omni genere laboris sine ullo effectu fatigatis militibus et fraude Didae praetoris auctis in
filium suspicionibus in Macedoniam rediit.
missus hic comes, ut ante dictum est, cum
simplicitatem iuvenis incauti et suis haud immerito
suscensentis assentando indignandoque et ipse vicem
eius captaret, in omnia ultro suam offerens operam,
fide data arcana eius elicuit. fugam ad Romanos
Demetrius meditabatur; cui consilio adiutor deum
beneficio oblatus videbatur Paeoniae praetor, per
cuius provinciam spem ceperat elabi tuto posse.
hoc consilium extemplo et fratri proditur et auctore
eo indicatur patri. litterae primum ad obsidentem
Petram adlatae sunt. inde Herodorus—princepsA.U.C. 573 hic amicorum Demetrii erat—in custodiam est
coniectus et Demetrius dissimulanter adservari
iussus. haec super cetera tristem adventum in
Macedoniam regi fecerunt. movebant eum et
praesentia crimina: expectandos tamen, quos ad
exploranda omnia Romam miserat censebat. his
anxius curis cum aliquot menses egisset, tandem
legati, iam ante praemeditati in Macedonia quae ab
Roma renuntiarent, venerunt; qui super cetera
scelera falsas etiam litteras, signo adulterino T.
Quinctii signatas, reddiderunt regi. deprecatio in
litteris erat si quid adulescens cupiditate regni
prolapsus secum egisset: nihil eum adversus suorum
quemquam facturum neque eum se essese esse Madvig: sese, s. qui ullius impii consilii auctor futurus videri possit. hae litterae fidem Persei criminibus fecerunt. itaque
Herodorus extemplo diu excruciatus sine indicio rei
ullius in tormentis moritur.
Demetrium iterum ad patrem accusavit
Perseus.Perseus gelenius: om. s. fuga per Paeoniam praeparata
arguebaturarguebatur gelenius: arguebant s. et corrupti quidam ut comites itineris essent;A.U.C. 573 maxime falsae litterae T. Quinctii urgebant. nihil tamen palam gravius pronuntiatum de eo est, ut dolo potius interficeretur, nec id cura ipsius, sed ne
poena eius consilia adversus Romanos nudaret. Ab
Thessalonice Demetriadem ipsi cum iter esset,
Astraeum Paeoniae Demetrium mittit cum eodem
comite Dida, Perseum Amphipolin ad obsides
Thracum accipiendos. digredienti ab se Didae
mandata dedisse dicitur de filio occidendo. sacrificium ab Dida seu institutum seu simulatum est,
ad quod celebrandum invitatus Demetrius ab
Astraeo Heracleam venit. in ea cena dicitur
venenum datum. poculo epoto extemplo sensit, et
mox coortis doloribus, relicto convivio cum in cubiculum recepisset sese, crudelitatem patris conquerens, parricidium fratris ac Didae scelus incusans
torquebatur. intromissi deinde Thyrsis quidam
Stuberaeus et BeroeaeusBeroeaeus Sigonius: bereus et similia s. Alexander iniectis tapetibus in caput faucesque spiritum intercluserunt. ita innoxius adulescens, cum in eo ne simplici quidem genere mortis contenti inimici fuissent, interficitur.
dum haec in Macedonia geruntur, L. Aemilius Paulus,Paulus edd. vett.: om. s. prorogato ex consulatu imperio, principio veris in Ligures Ingaunos exercitumexercitum edd. vett. om. s. introduxit.
ubi primum in hostium finibus castra posuit, legati adA.U.C. 573 eum per speciem pacis petendae speculatum venerunt. neganti Paulo nisi cum deditis pacisci se pacem, non tam id recusabant quam tempore aiebant opus esse,
ut generi agresti hominum persuaderetur. ad hoc
decem dierum indutiae cum darentur,dec. di. ind. cum darentur s: quum darentur induciae M. petierunt deinde ne trans montes proximos castris pabulatum lignatumque milites irent: culta ea loca suorum finium esse. id ubi impetravere, post eos ipsos montes unde averterant hostem, exercitu omni coacto,
repente multitudine ingenti castra Romanorum
oppugnare simul omnibus portis aggressi sunt.
summa vi totum diem oppugnarunt, ita ut ne efferendi
quidem signa Romanis spatium nec ad explicandam
aciem locus esset. conferti in portis obstando magis
quam pugnando castra tutabantur. sub occasum
solis cum recessissent hostes, duos equites ad Cn.Cn. glareanus: m. s. Baebium proconsulemproconsulem Sigonius: consulem s. cum litteris Pisas mittit, ut obsesso per indutias sibi quam primum subsidio veniret. Baebius exercitum M. Pinario praetori eunti in Sardiniam tradiderat: ceterum et senatum litteris certiorem fecitfecit s. facit M. obsideri a Liguribus L. Aemilium, et M. Claudio Marcello, cuius proxima inde provincia erat, scripsit ut si videretur ei exercitum e Gallia traduceret in Ligures et L. Aemilium liberaret obsidione. haec sera futura auxilia erant.A.U.C. 573 Ligures ad castra postero die redeunt. Aemilius cum et venturos scisset et educere in aciem potuisset, intra vallum suos tenuit, ut extraheret rem in id tempus, quo Baebius cum exercitu venire a Pisis posset.
Romae magnam trepidationem litterae
Baebii fecerunt, eo maiorem quod paucos post dies
Marcellus, tradito exercitu Fabio Romam cum
venisset, spem ademit eum qui in Gallia esset
exercitum in Ligures posse traduci, quia bellum cum
Histris esset prohibentibus coloniam Aquileiam
deduci: eo profectum Fabium, neque inde regredi
bello inchoato posse. una, et ea ipsa tardior quam
tempus postulabat, subsidii spes erat, si consules
maturassent in provinciam ire. id ut facerent, pro
se quisque patrum vociferari. consules nisi confecto
dilectu negare se ituros,se ituros ed. Frobeniana 1535: esse ituros M: ituros se s. nec suam segnitiem sed vim morbi in causa esse quo serius perficeretur.
non tamen potuerunt sustinere consensum senatus,
quin paludati exirent et militibus quos conscriptos
haberent, diem edicerent quo Pisas convenirent.
permissum ut qua irent protinus subitarios milites
scriberent ducerentque secum. et praetoribus Q.
Petilio et Q. Fabio imperatum est ut Petilius duas
legiones civium Romanorum tumultuarias scriberet
et omnes minores quinquaginta annis sacramentoA.U.C. 573 rogaret, Fabio, ut sociis Latini nominis quindecim milia peditum, octingentos equites imperaret.
duumviri navales creati C. Matienus et C. Lucretius,
navesque iis ornatae sunt, Matienoque, cuiusMatienoque cuius gelenius: cuiusque s. ad Gallicum sinum provincia erat, imperatum est ut classem primo quoque tempore duceret in Ligurum oram, si quo usui esse L. Aemilio atque exercitui
eius posset.
Aemilius, postquam nihil usquam auxilii
ostendebatur, interceptos credens equites, non ultra
differendum ratus quin per se fortunam temptaret,
priusquam hostes venirent, qui segnius socordiusque
oppugnabant, ad quattuor portas exercitum instruxit
ut signo dato simul ex omnibus partibus eruptionem
facerent. quattuor extraordinariis cohortibus duas
adiunxit praeposito M. Valerio legato, erumpere
praetoria portapraetoria porta klenze: extraordinarios (-iis) a porta s. iussit. ad dexteram principalem hastatos legionis primae instruxit; principes ex
eadem legione in subsidiis posuit: M. Servilius et
L. SulpiciusM. Servilius et L. Sulpicius ed. Frobeniana 1535: m. seruilium et l. sulpicium s. tribuni militum his praepositi.praepositi ed. Frobeniana 1535: praepositis s. tertia legio adversus sinistram principalem portam instructa est. id tantum mutatum: principes primi et hastati
in subsidiis locati; Sex. iulius Caesar et L. AureliusAurelius ed. Frobeniana 1531: ualerius s. A.U.C. 573 Cotta tribuni militum huic legioni praepositi sunt. Q. Fulvius Flaccus legatus cum dextera ala ad quaestoriam portam positus; duae cohortes et triarii duarum legionum in praesidio castrorum manere iussi. omnes portas contionabundus ipse imperator
circumiit, et quibuscumque irritamentis poterat iras
militum acuebat, nunc fraudem hostium incusans,
qui pace petita, indutiis datis, per ipsum indutiarum
tempus contra ius gentium ad castra oppugnanda venissent: nunc quantus pudor esset edocens ab Liguribus, latronibus verius quam hostibus iustis, Romanum exercitum obsideri. quo ore quisquam vestrum, si hinc alieno praesidio, non vestra virtute
evaseritis, occurret, non dico eis militibus, qui
Hannibalem, qui Philippum, qui Antiochum, maximos aetatis nostrae reges ducesque, vicerunt, sed iis
qui hos ipsos Ligures aliquotiens pecorum modo
fugientes per saltus invios consectati ceciderunt?
quodquod (ter) edd. vett.: quid (ter) s. Hispani, quod Galli, quod Macedones Poenive non audeant, Ligustinus hostis vallum Romanum subit, obsidet ultro et oppugnat, quem scrutantes ante devios saltus abditum et latentem vix inveniebamus.
ad haec consentiens reddebatur militum clamor, nullam militum culpam esse, quibus nemo ad erumpendum signum dedisset, daret
signum: intellecturum eosdem qui antea fuerintA.U.C. 573 et Romanis et Ligures esse.
bina cis montes castra Ligurum erant.
ex iis primis diebus sole orto pariter omnes compositi et instructi procedebant; tum nisi exsatiati
cibo vinoque arma non capiebant, dispersi inordinati
exibant, ut quibus propeprope muretus: pro se s. certum esset hostes extra vallum non elaturos signa. adversus ita incompositos eos venientes clamore pariter omnium qui
in castris erant, calonum quoque et lixarum sublato
simul omnibus portis Romani eruperunt. Liguribus
adeo improvisa res fuit ut perinde ac si insidiis circumventi forent trepidarent. exiguum temporis aliqua
forma pugnae fuit: fuga deinde effusa et fugientiumet fugientium edd. vett.: effugientium s. passim caedes erat, equitibus dato signo ut conscenderent equos nec effugere quemquam sinerent. in castra omnes trepida fuga compulsi sunt, deinde ipsis exuti castris. supra quindecim milia Ligurum
eo die occisa, capti duo milia et trecenti.trecenti Madvig: trecenti tres M: quingenti s. triduo post Ligurum Ingaunorum nomen omne obsidibus datis in dicionem venit. gubernatores nautaeque conquisiti, qui in praedatoriisin praedatoriis Crévier: praedatores s. fuissent navibus, atque omnes in custodiam coniecti. et a C. Matieno duumviro naves eius generis in Ligustina ora triginta duae captae sunt. haec qui nuntiarent litterasque ad senatum ferrent, L. Aurelius Cotta C. Sulpicius Gallus
Romam missi, simulque peterent ut L. AemilioA.U.C. 573 confecta provincia decedere et deducere secum milites liceret atque dimittere. utrumque permissum ab senatu et supplicatio ad omnia pulvinaria per triduum decreta, iussique praetores Petilius urbanas dimittere
legiones, Fabius sociis atque nomini Latino remittere
dilectum; et ut praetor urbanus consulibus scriberet
senatum aequum censere subitarios milites, tumultus
causa conscriptos, primo quoque tempore dimitti.
colonia GraviscaeGraviscae ed. parisina 1510: crauis aut grauis s. eo anno deducta est in agrum Etruscum, de Tarquiniensibus quondam
captum. quina iugera agri data; tresviri deduxerunt
C. Calpurnius Piso P. Claudius Pulcher C. Terentius
Istra. siccitate et inopia frugum insignis annus
fuit. sex menses numquam pluvisse memoriaememoriae ed. Frobeniana 1535: memoria s. proditum.
eodem anno in agro L. Petilii scribae sub Ianiculo,
dum cultores agri altius moliuntur terram, duae lapideae arcae, octonos ferme pedes longae, quaternos
latae, inventae sunt, operculis plumbo devinctis.
litteris Latinis Graecisque utraque area inscriptainscripta edd. vett.: scripta s. erat, in altera Numam Pompilium Pomponis filium, regem Romanorum, sepultum esse, in altera libros
Numae Pompilii inesse. eas areas cum ex amicorum
sententia dominus aperuisset, quae titulum sepulti
regis habuerat, inanis inventa, sine vestigio ulloA.U.C. 573 corporis humani aut ullius rei, per tabem tot annorum omnibus absumptis. in altera duo fasces candelis
involuti septenos habuere libros, non integros modo
sed recentissima specie. septem Latini de iure
pontificum erant, septem Graeci de disciplina sapientiae quae illius aetatis esse potuit. adicit Antias
Valerius Pythagoricos fuisse, volgatae opinioni,
qua creditur Pythagorae auditorem fuisse Numam,
mendacio probabili accommodata fide.accommodata fide gelenius: accommodat fidem s. primo ab amicis qui in re praesenti fuerunt libri lecti; mox pluribus legentibus cum volgarentur, Q. Petilius praetor urbanus studiosus legendi libros eos a L. Petilio sumpsit: et erat familiaris usus, quod scribam
quaestor Q. Petilius in decuriam legerat. lectis
rerum summis cum animadvertisset pleraque
dissolvendarum religionum esse, L. Petilio dixit sese librosA.U.C. 573 eos in ignem coniecturum esse; priusquam id faceret, se ei permittere uti si quod seu ius seu auxilium se habere ad eos libros repetendos existimaret, experiretur: idid edd. vett.: om. s. integra sua gratia eum facturum. scriba tribunos plebis adit, ab tribunis ad senatum res est reiecta. Praetor sese ed. Frobeniana 1535: ei aut eis aut eius s. iusiurandum dare paratum esse aiebat, libros eos legi servarique non oportere. senatus censuit satis habendum quod praetor iusiurandum polliceretur; libros primo quoque tempore in comitio cremandos esse; pretium pro libris quantum Q. Petilio praetori maiorique parti tribunorum plebis videretur, domino solvendum esse. id scriba non accepit. Libri in comitio igne a victimariis factoigne a victimariis facto gelenius: ignea uictima his facta s. in conspectu populi cremati sunt.
magnum bellum ea aestate coortum in
Hispania citeriore. ad quinque et triginta milia
hominum, quantum numquam ferme antea, Celtiberi
comparaverant. Q. Fulvius Flaccus eam obtinebat
provinciam. is quia armare iuventutem Celtiberos
audierat, et ipse quanta poterat a sociis auxilia
contraxerat, sed nequaquam numero militum hostem
aequabat. principio veris exercitum in Carpetaniam
duxit et castra locavit ad oppidum Aeburam, modicoA.U.C. 573 praesidio in urbe posito. paucis post diebus Celtiberi
milia duo fere inde sub colle posuerunt castra. quos
ubi adesse praetor Romanus sensit, M. Fulvium
fratrem cum duabus turmis sociorum equitum ad
castra hostium speculatum misit, quam proxime
succedere ad vallum iussumquam . . . iussum ed. Frobeniana 1535: om.s. ut viseret quanta essent; pugna abstineret reciperetque sese, si hostium equitatum exeuntem vidisset. ita ut praeceptum erat fecit. per dies aliquot nihil ultra motum quam ut
hae duae turmae ostenderentur, deinde subducerentur, ubi equitatus hostium castris procucurrisset.
postremo Celtiberi, simul omnibus copiis peditum
equitumque castris egressi, acie derecta medio fere
spatio inter bina castra constiterunt. Campus erat
planus omnis et aptus pugnae. ibi stetere Hispani
hostes expectantes. Romanus suos intra vallum
continuit. per quadriduum continuum et illi eodem
loco aciem instructam tenuerunt et abet ab Madvig: ab s. Romanis nihil motum. inde quievere in castris Celtiberi, quia pugnae copia non fiebat: equites tantum in stationem egrediebantur, ut parati essent si quid ab hoste
moveretur. pone castra utrique pabulatum et
lignatum ibant, neutri alteros impedientes.
Praetor Romanus ubi satis tot dierum
quiete credidit spem factam hosti nihil se priorem
moturum, L. Acilium cum ala sinistra et sex milibusA.U.C. 573 provincialium auxiliorum circumire montem iubet
qui ab tergo hostibus erat; inde ubi clamorem
audisset, decurrere ad castra eorum. nocte profecti
sunt ne possent conspici. Flaccus luce prima C.
Scribonium praefectum socium ad vallum hostium
cum equitibus extraordinariis sinistrae alae mittit;
quos ubi et propius accedere et plures quam soliti
erant, Celtiberi conspexerunt, omnis equitatus effunditur castris, simul et peditibus signum ad exeundum
datur. Scribonius, uti praeceptum erat, ubi primum
fremitum equestremequestrem Gronovius: equestrium s. audivit, avertit equos et castra repetit. eo effusius sequi hostes. primo equites, mox et peditum acies aderat, haud dubia spe castra
eo die se expugnaturos.expugnaturos Gronovius: oppugnaturos s. quingentos passus non plus a vallo aberant. itaque Flaccus ubi satis abstractosabstractos edd. vett.: om.s. eos a praesidio castrorum suorum ratus est, intra vallum exercitu instructo tribus partibus simul erumpit, clamore non tantum ad ardorem pugnae excitandumpugnae excitandum ed. Frobeniana 1535: excitandum pugnae s. sublato, sed etiam ut qui in montibus erant exaudirent. nec morati sunt quin decurrerent, sicut imperatum erat, ad castra; ubi quinque milium armatorum non amplius relictum erat praesidium. quos cum et paucitas sua et multitudo hostium et improvisa res terruisset, prope sine certamine capiuntur castra. captis,captis Madvig: castris s. quae pars maxime aa edd. vett.: om. s. pugnantibus conspici poterat, iniecitA.U.C. 573 Acilius ignem.
postremi Celtiberorum qui in acie erant,
primi flammam conspexere, deinde per totam aciem
vulgatum est castra amissa esse et tum cum maxime
ardere.ardere gelenius: arderent s. unde illis terror, inde Romanis animus crevit. iam clamor suorum vincentium accidebat,accidebat gelenius: accendebat;. s. iam ardentia hostium castra apparebant. Celtiberi parumper incertis animis fluctuati sunt: ceterum
postquam receptus pulsis nullus erat nec usquam
nisi in certamine spes, pertinacius de integro capessunt pugnam. acie media urgebantur acriter a
quinta legione: adversus laevum cornu, in quo sui
generis provincialia auxilia instruxisse Romanos
cernebant, cum maiore fiducia intulerunt signa.
iam prope erat ut sinistrum cornu pelleretur Romanis,
ni septima legio successisset. simul ab oppido
Aebura qui in praesidio relicti erant, in medio ardore
pugnae advenerunt, et Acilius ab tergo erat. diu
in medio caesi Celtiberi: qui supererant in omnes
passim partes capessunt fugam. equites bipartito
in eos emissi magnam caedem edidere. ad viginti
tria milia hostium eo dieeo die s. om. M. occisa, capta quattuor milia septingentiseptingenti s: ducenti M. cum equis plusequis plus s: equitibus M. quingentis et signa militaria octoginta octo. magna victoria non tamen incruenta fuit: Romani milites de duabus legionibus paulo plus ducenti, socium Latini nominis
octingenti triginta, externorum auxiliarium ferme duoA.U.C. 573 milia et quadringenti ceciderunt. Praetor in castra victorem exercitum reduxit, Acilius manere in captis ab se castris iussus. postero die spolia de hostibus lecta, et pro contione donati quorum virtus insignis fuerat.
sauciis deinde in oppidum Aeburam
devectis per Carpetaniam ad Contrebiam ductae
legiones. ea urbs circumsessa cum a Celtiberis
auxilia arcessisset, morantibus iis, non quia ipsi
cunctati sunt, sed quia profectos domo inexplicabiles
continuis imbribus viae et inflati amnes tenebant,
desperato auxilio suorum in deditionem venit.
Flaccus quoque tempestatibus foedis coactus exercitum omnem in urbem introduxit. Celtiberi, qui
profecti erant a domo deditionis ignari, cum tandem
superatis, ubi primum imbres remiserunt, amnibus
Contrebiam venissent, postquam nulla castra extra
moenia viderunt, aut in alteram partem translata rati
aut recessisse hostes, per neglegentiam effusi ad
oppidum accesserunt. in eos duabus portis Romani
eruptionem fecerunt et incompositos adorti fuderunt.
quae res ad resistendum eos et ad capessendam pugnam impediit, quod non uno agmine nec ad signa
frequentes veniebant, eadem magnae parti ad fugam
saluti fuit: sparsi enim toto passim campo se
diffuderunt, nec usquamusquam; s: unquam M. confertos eos hostis circumvenit.A.U.C. 573 tamen ad duodecim milia sunt caesa, capta plus quinque milia hominum, equi quadringenti, signa militaria sexaginta duo. qui palatiqui palati ed. Frobeniana 1535: quidam latini qui s. e fuga domum se recipiebant, alterum agmen venientium Celtiberorum deditionem Contrebiae et suam cladem narrando averterunt. extemplo in vicos castellaque sua omnes dilapsi. Flaccus a Contrebia profectus per
Celtiberiam populabundus ducit legiones multa
castella expugnando, donec maxima pars Celtiberorum in deditionem venit.
haec in citeriore Hispania eo anno gesta.
in ulteriore Manliusmanlius s: m. manlius M. praetor secunda aliquot proelia cum Lusitanis fecit.
Aquileia colonia Latina eodem anno in agrumagrum doering: agro s. Gallorum est deducta. tria milia peditum quinquagena iugera, centurionescenturiones gelenius: centurionibus s. centena, centena quadragena equites acceperunt. tresviri deduxerunt P. Cornelius Scipio Nasica C. Flaminius L. Manlius
Acidinus. aedes duae eo anno dedicatae sunt,
una Veneris Erycinae ad portam Collinam: dedicavit
L. Porcius L. F. Licinus duumvir, vota erat a consule
L. Porcio Ligustino bello, altera in foro holitorio
Pietatis. eam aedem dedicavit M'. Acilius GlabrioA.U.C. 573 duumvir; statuamque auratam, quae prima omnium in Italia statua aurata est, patris Glabrionis posuit. is erat qui ipse eam aedemaedem s: om. M. voverat, quo die cum rege Antiocho ad Thermopylas depugnasset, locaveratque idem ex senatus consulto.
per eosdem dies quibus aedes hae dedicatae sunt,
L. Aemilius Paulus proconsul ex Liguribus Ingaunis
triumphavit. transtulit coronas aureas quinquequinque s: mille M. et viginti, nec praeterea quicquam auri argentique in eo
triumpho latum. captivi multi principes Ligurum
ante currum ducti. aeris trecenos militibus divisit.
auxerunt eius triumphi famam legati Ligurum
pacem perpetuam orantes: ita in animum induxisse
Ligurum gentem, nulla umquam arma nisi imperata
a populo Romano sumere. responsum a Q. Fabio
praetore est Liguribus iussu senatus orationem eam
non novam Liguribus esse: mens vero ut nova et
orationi conveniens esset, ipsorum id plurimum
referre. ad consules irent, et quae ab iis imperata
essent facerent. nulli alii quam consulibus senatum
crediturum esse sincera fide in pace Ligures esse.
pax in Liguribus fuit. in Corsica pugnatum cum
Corsis: ad duo milia eorum M. Pinarius praetor in
acie occidit. qua clade compulsi obsides dederunt
et cerae centum milia pondo. inde in SardiniamA.U.C. 573 exercitus ductus, et cum Iliensibus, gente ne nunc quidem omni parte pacata, secunda proelia facta.
Carthaginiensibus eodem anno centum obsides redditi,
pacemque iisiis Gronovius: cum iis s. populus Romanus non ab se tantum sed ab rege etiam Masinissa praestitit, qui cum praesidio armato agrum qui in controversia erat obtinebat.
otiosam provinciam consules habuerunt.
M. Baebius comitiorum causa Romam revocatus consules creavit A. Postumium Albinum Luscum et C.
Calpurnium Pisonem. praetores exinde facti Ti.
Sempronius Gracchus L. Postumius Albinus P.
Cornelius Mammula,Mammula pighius: mamercus s. Ti.Ti. Sigonius ex vet. lib.
: t s. Minucius Molliculus A. Hostilius Mancinus C. Maenius. ii omnes magistratum idibus Martiis inierunt.
principio eius anni quo A. Postumius Albinus etA.U.C. 574 C. Calpurnius Piso consules fuerunt, ab A. Postumio
consule in senatum introducti, qui ex Hispania
citeriore venerant a Q. FulvioFulvio ed. mediolanensis 1480: om. s. Flacco, L. Minucius legatus et duo tribuni militum, T. Maenius et L. Terentius Massiliota. hi cum duo secunda proelia,
deditionemdeditionem s: in deditionem M. Celtiberiae, confectam provinciam nuntiassent, nec stipendio quod mitti soleret nec frumento
portato ad exercitum in eum annum opus esse,A.U.C. 574 petierunt ab senatu primum, ut ob res prospere gestas diis immortalibus honos haberetur, deinde ut Q.Q. edd. vett.: c. s. Fulvio decedenti de provincia deportare inde exercitum, cuius forti opera et ipse et multi ante eum praetores usi essent, liceret. quod fieri, praeterquam quod ita deberet, etiam prope necessarium esse:esse Gronovius: esset s. ita enim obstinatos esse milites ut non ultra retineri posse in provincia viderentur, iniussuque abituri inde essent si non dimitterentur, aut in perniciosam, si quis impense retineret, seditionem exarsuri. consulibus ambobus provinciam Ligures esse senatus iussit. praetores inde sortiti sunt: A. Hostilio urbana, Ti. Minucio peregrina obvenit, P.
Cornelio Sicilia, C. Maenio Sardinia. Hispanias
sortiti L. Postumius ulteriorem, Ti. Sempronius
citeriorem. is quia successurus Q. Fulvio erat, ne
vetere exercitu provincia spoliaretur, quaero
inquit de te, L. Minuci, cum confectam provinciam
nunties, existimesne Celtiberos perpetuo in fide
mansuros, ita ut sine exercitu ea provincia obtineri
possit. si neque de fide barbarorum quicquam
recipere aut firmare nobis potes et habendum illic
utiqueutique ed. Frobeniana 1531: ut illum s. exercitum censes, utrum tandem auctor senatui sis supplementum in Hispaniam mittendi, ut ii modo quibus emerita stipendia sint milites dimittantur, veteribus militibus tirones immisceantur,A.U.C. 574 an deductis de provincia veteribus legionibus novas conscribendi et mittendi, cum contemptum tirocinium etiam mitiores barbaros excitare ad rebellandum possit? dictu quam re facilius estest Madvig: sit s. provinciam ingenio ferocem, rebellatricem confecisse. paucae civitates, ut quidem ego audio, quas vicina maxime hiberna premebant, in ius dicionemque venerunt; ulteriores in armis sunt. quae cum ita sint, ego iam hinc praedico, patres conscripti, me exercitu eo qui nunc est rem publicam administraturum: si deducat secum Flaccus legiones, loca pacata me ad hibernacula lecturum neque novum militem ferocissimo hosti obiecturum.
legatus ad ea quae interrogatus erat
respondit neque se neque quemquam alium divinare
posse quid in animo Celtiberi haberent aut porro
habituri essent. itaque negare non posse quin
rectius sit etiam ad pacatos barbaros, nondum satis
adsuetos imperio, exercitum mitti. novo autem an
vetere exercitu opus sit, eius esse dicere qui scire
possitqui scire possit gelenius: quo possit s. qua fide Celtiberi in pace mansuri sint, simul et qui illudillud gelenius: illis s. exploratum habeat quieturos milites, si diutius in provincia retineantur. si ex eo quod aut inter se loquantur aut succlamationibus apud contionantem imperatorem significent, quid sentiant,
coniectandum sit, palam vociferatos esse aut
imperatorem in provincia retenturos aut cum eo in ItaliamA.U.C. 574 venturos esse. disceptationem inter praetorem legatumque consulum relatio interrupit, qui suas ornari provincias priusquam de praetoris exercitu
ageretur aequum censebant. novus omnis exercitus
consulibus est decretus, binae legiones Romanae
cum suo equitatu, et socium Latini nominis quantus
semper numerus, quindecim milia peditum, octingenti equites. cum hoc exercitu Apuanis Liguribus
ut bellum inferrent, mandatum est. P. Cornelio et
M. Baebio prorogatum imperium iussique provincias
obtinere donec consules venissent; tum imperatum
ut dimisso quem haberent exercitu reverterentur
Romam. de Ti. Sempronii deinde exercitu actum
est. Novam legionem ei quinque milium et ducentorum peditum cum equitibus quadringentis consules
scribere iussi, et mille praeterea peditum Romanorum, quinquaginta equites, et sociis nominis Latini
imperare septem milia peditum, trecentos equites.
cum hoc exercitu placuit ire in Hispaniam citeriorem
Ti. Sempronium.Ti. Sempronium hic coll. ed. Frobeniana 1535, post exercitu s. Q. Fulvio permissum ut, qui milites ante Sp. Postumium Q. Marcium consules cives Romani sociive in Hispaniam transportati essent, et praeterea supplemento adducto, quo
amplius inin pighius: om. s. duabus legionibus quam decem milia et quadringenti pedites, sescenti equites essent, et socium Latini nominis duodecim milia, sescentisescenti s: mille centum M. equitesA.U.C. 574 quorum forti opera duobus adversus Celtiberos proeliis usus Q. Fulvius esset, eos si videretur secum deportaret. et supplicationes decretae quod is prospere rem publicam gessisset. et ceteri praetores in provincias missi. Q. Fabio Buteoni prorogatum in GalliaGallia edd. vett.: galliam s. imperium est. octo legiones praeter exercitum veterem qui in Liguribus in spe propinqua missionis erat eo anno esse placuit. et is ipse exercitus aegre explebatur propter pestilentiam quae tertium iam annum urbem Romanam atque Italiam vastabat.
Praetor Ti. Minucius et haud ita multo
post consul C. Calpurnius moritur, multique alii
omnium ordinum illustres viri. postremo prodigii
loco ea clades haberi coepta est. C. Servilius pontifex maximus piacula irae deum conquirere iussus
decemviri libros inspicere, consul Apollini Aesculapio
Saluti dona vovere et dare signa inaurata; quae
vovit deditque. decemviri supplicationem in biduum
valetudinis causa in urbe et per omnia fora conciliabulaque edixerunt;hic desinunt s edd. vett.: vid. quaeso Praefationem. hinc inde sigillis Mog. (editio Moguntina); frob. 31, 35 (editiones Frobenianae 1531, 1535) utar. maiores duodecim annis omnes
coronati et lauream in manu tenentes supplicaverunt.A.U.C. 574 fraudis quoque humanae insinuaverat suspicio
animis; et veneficii quaestio ex senatus consulto,
quod in urbe propiusve urbem decem milibus passuum
esset commissum, C. Claudio praetori, qui in locum
Ti. Minucii erat suffectus, ultra decimum lapidem per
fora conciliabulaque C. Maenio, priusquam in Sardiniam provinciam traiceret, decreta. suspecta consulis
erat mors maxime. necatus a Quarta Hostilia
uxore dicebatur. ut quidem filius eius Q. Fulvius
Flaccus in locum vitrici consul est declaratus, aliquanto magis infamis mors Pisonis coepit esse; et
testes existebant qui post declaratos consules Albinum
et Pisonem, quibus comitiis Flaccus tulerat repulsam,
et exprobratum ei a matreexprobatum ei a matre frob. 31: exprobatam etiam hac re Mog. dicerent quod iam ei tertium negatus consulatus petenti esset, et adiecisse,adiecisse frob. 31: adiecisset Mog. pararet se ad petendum: intra duos menses effecturam ut consul fieret. inter multa alia testimonia ad causam pertinentia haec quoque vox, nimis vero eventu comprobata, valuit cur Hostilia damnaretur.
veris principio huius, dum consules novos dilectus
Romae tenet, mors deinde alterius et creandi comitia
consulis in locum eius omnia tardiora fecerunt, interim
P. Cornelius et M. Baebius, qui in consulatu nihil
memorabile gesserant, in Apuanos Ligures exercitum
induxerunt.
Ligures, qui ante adventum inA.U.C. 574 provinciam consulum non expectassent bellum, improviso oppressioppressi frob. 35: oppressi sunt Mog. ad duodecim milia hominum dediderunt se. eos consulto per litteras prius senatu deducere ex montibus in agros campestres procul ab domo, ne reditus spes esset, Cornelius et Baebius
statuerunt, nullum aliumalium add. Madvig. ante finem rati fore Ligustini belli. ager publicus populi Romani erat in Samnitibus, qui Taurasinorum fuerat. eo cumfuerat. eo cum Weissenborn: om. Mog. traducere Ligures Apuanos vellent, edixerunt, Ligures Apuani de montibus descenderentApuani de montibus descenderent muretus: ab Anido montibus descendere Mog. cum liberis coniugibusque, sua omnia secum portarent. Ligures saepe per legatos deprecati, ne penates, sedem in qua geniti essent, sepulcra maiorum cogerentur relinquere arma obsides pollicebantur. postquam nihil impetrabant neque vires ad bellandum erant, edicto paruerunt. traducti sunt publico
sumptu ad quadraginta milia liberorum capitum
cum feminis puerisque. argenti data centum et
quinquaginta milia, unde in novas sedessedes Crévier: aedes Mog. compararent quae opus essent. agro dividendo dandoque iidem qui traduxerant, Cornelius et Baebius praepositi. postulantibus tamen ipsis quinqueviri ab senatu dati, quorum ex consilio agerent. transacta re cum veterem exercitum Romam deduxissent,A.U.C. 574 triumphus ab senatu est decretus. hi omnium primi nullo bello gesto triumpharunt. tantum hostiae ductaehostiae ductae Madvig: hostes ducti Mog. ante currum, quia nec quodquod (ter) pighius: quid (ter) Mog. ferretur neque quod duceretur captum neque quod militibus daretur quicquam in triumphis eorum fuerat.
eodem anno in Hispania Fulvius Flaccus
proconsul, quia successor in provinciam tardius veniebat, educto exercitu ex hibernis ulteriorem Celtiberiae agrum, unde ad deditionem non venerant,
institit vastare. qua re irritavit magis quam conterruit animos barbarorum; et clam comparatis copiis
saltum Manlianum, per quem transiturum exercitum
Romanum satis sciebant, obsederunt. in Hispaniam
ulteriorem eunti L. Postumio Albino collegae Gracchus mandaverat ut Q. Fulvium certiorem faceret
Tarraconem exercitum adduceret: ibi dimitteredimittere Gronovius: dimitti Mog. veteranos supplementaque distribuere et ordinare omnem exercitum sese velle. dies quoque, et ea
propinqua, edita Flacco est qua successor esset
venturus. haec nova adlata res, omissisomissis frob. 31: omissisque Mog. quae agere instituerat, Flaccum raptim deducere exercitum ex Celtiberia cum coegisset, barbari causae ignari,
suam defectionem et clam comparata arma sensisse
eum et pertimuisse rati, eo ferocius saltum insederunt.
ubi eum saltum prima luce agmen Romanum intravit,
repente ex duabus partibus simul exorti hostes
Romanos invaserunt. quod ubi vidit Flaccus, primosA.U.C. 574 tumultus in agmine per centuriones stare omnes, suo quemque loco, et arma expedire iubendo sedavit, et sarcinis iumentisque in unum locum coactis copias
omnes partim ipse partim per legatos tribunosque
militum, ut tempus, ut locus postulabat, sine ulla
trepidatione instruxit, cum bis deditis rem essebis deditis rem esse frob. 35: vim deditis remisisse Mog. admonens, scelus et perfidiam illis, non virtutem nec animum accessisse, reditum ignobilemignobilem frob. 31: nobilem Mog. in patriam clarum ac memorabilem eos sibi fecisse: cruentos ex recenti caede hostium gladios et manantia sanguine spolia Romam ad triumphum delaturos. plura dici tempus non patiebatur: invehebant se hostes, et in partibus extremis iam pugnabatur. deinde acies
concurrerunt.
atrox ubique proelium, sed varia fortuna erat.
egregie legiones, nec segnius duae alae pugnabant;
externa auxilia ab simili armatura, meliore aliquantum militum genere urgebantur, nec locum
tueri poterant. Celtiberi ubi ordinata acie et signis
collatis se non esse pares legionibus senserunt, cuneo
impressionem fecerunt, quo tantum valent genere
pugnae, ut quamcumque partemquamcumque partem H. J. Mueller: quacumque parte Mog. perculere impetu
suo, sustineri nequeant. tunc quoque turbatae
legiones sunt, prope interrupta acies. quam
trepidationem ubi Flaccus conspexit, equo advehitur adA.U.C. 574 legionarios equites, et ni quidni quid Perizonius: ecquid Mog. auxilii in vobis est, actum iam de hoc exercitu erit.
cum undique acclamassent quin ederet quid fieri vellet:vellet Madvig: velit Mog. non segniter imperium exsecuturos, duplicate turmas
inquit, duarum legionum equites, et permittite equos in cuneum hostium, quo nostros urgent. id cum maiore vivi faber: vi equorum Mog. facietis, si effrenatos in eos equos immittitis; quod saepe Romanos equites cum magna laude fecisse sua memoriae proditum est.
dicto paruerunt detractisque frenis bis ultro citroque cum magna strage hostium, infractis omnibus hastis, transcurrerunt. dissipate cuneo, in quo omnis spes
fuerat, Celtiberi trepidare et prope omissa pugna
locum fugae circumspicere. et alarii equites postquam Romanorum equitum tam memorabile facinus
videre, et ipsi virtute eorum accensi sine ullius imperio in perturbatos iam hostes equos immittunt.
tunc vero Celtiberi omnes in fugam effunduntur et
imperator Romanus aversos hostes contemplatus
aedem Fortunae Equestri Iovique optimo maximo
ludos vovit. caeduntur Celtiberi per totum saltum
dissipati fuga. decem et septem milia hostium
caesa eo die traduntur, vivi capti plus tria milia
septingenti,septingenti Heraeus: mille ducenti Mog. cum signis militaribus septuagintaA.U.C. 574 septem,c. sig. m. sep. sep. Madvig: sep. sep. c. sig. m. Mog. equis prope sescentis. in suissescentis. in suis Heraeus: mille centum. in illis Mog. castris eo die victor exercitus mansit. victoria non sine iactura militum fuit: quadringenti septuaginta duo milites Romani, socium ac Latini nominis mille decem et novem, cumcum frob. 31: in Mog. his tria milia militum auxiliariorum perierunt. ita victor exercitus renovata priore gloria Tarraconem est perductus. venienti Fulvio Ti. Sempronius praetor, qui biduo ante venerat, obviam processit gratulatusque est quod rem publicam egregie gessisset. cum summa concordia quos dimitterent quosque retinerent milites composuerunt. inde Fulvius exauctoratisexauctoratis frob. 31: ex authoritate Mog. militibus in naves impositis Romam est profectus, Sempronius in Celtiberiam legiones duxit.
consules ambo in Ligures exercitus induxerunt diversis partibus. Postumius prima etprima et frob. 31: primo Mog. tertia legione Ballistam LetumqueBallistam Letumque zingerle: vallis verum tum tanquam Mog. montes obsedit, et premendo praesidiis angustos saltus eorum commeatus interclusit, inopiaque omnium rerum eos
perdomuit. Fulvius secunda etsecunda et frob. 31: secundo Mog. quarta legione adortus a Pisis Apuanos Ligures, qui eorum circa Macram fluvium incolebant, in deditionem acceptos, ad septem milia hominum, in naves impositosimpositos frob. 35: imposita Mog. praeter oram Etrusci maris Neapolim transmisit. inde in Samnium traducti, agerque iis inter populares
datus est. montanorum Ligurum ab A. PostumioA.U.C. 574 vineae caesae frumentaque deusta, done cladibus omnibus belli coacti in deditionem venerunt armaque tradiderunt. navibus inde Postumius ad visendam oram Ingaunorum Intemeliorumque Ligurum processit. priusquam hi consules venirent ad exercitum qui Pisas indictusindictus Sigonius: ductus Mog. erat, praeeratpraeerat Madvig: praeerant Mog. A. Postumius. frater Q. Fulvii M. Fulvius Nobilior—secundae legionis Fulvius tribunus militum is erat—mensibus suis dimisit legionem, iureiurando adactis centurionibus aes in aerarium ad quaestores esse delaturos. hoc ubi Placentiam—nam eo forte erat profectus—A.U.C. 574 AuloAulo Sigonius: Fulvio Mog. nuntiatum est, cum equitibus expeditis secutus dimissos, quos eorum potuit adsequi, reduxitreduxit Gronovius: deduxit Mog. castigatos Pisas; de ceteris consulem certiorem fecit. eo referente senatus consultum factum est ut M.senatus consultum factum est ut M. frob. 31: factum est ut cos. Mog. Fulvius in Hispaniam relegaretur ultra Novam Carthaginem; litteraeque ei datae sunt a consule ad P. Manlium in Hispaniam ulteriorem deferendae; milites iussi ad signa redire. ignominiae causaignominiae causa Madvig: causa ignominiae Mog. uti semestre stipendium in eum annum esset ei legioni decretum: qui miles ad exercitum non redisset eum ipsum bonaque eius vendere consul iussus.
eodem anno L. Duronius, qui praetor anno
superiore fuerat,fuerat Madvig: om. Mog. ex Illyrico cum decem navibus Brundisium rediit. inde in portu relictis navibus
cum venisset Romam, inter exponendas res quas ibi
gessisset, haud dubie in regem Illyriorum Gentium
latrocinii omnis maritimi causam avertit: ex regno
eius omnes naves esse, quae superi maris oram
depopulatae essent; de his rebus sese frob. 35. om. Mog. legatos misisse, nec conveniendi regis potestatem factam. venerant Romam legati a Gentio, qui, quo tempore Romani
conveniendi regis causa venissent, aegrum forte eum
in ultimis partibus fuisse regni dicerent: petereA.U.C. 574 Gentium ab senatu ne crederent confictis criminibus in se quae inimici detulissent. ad ea Duronius adiecit multis civibus Romanisquae inimici detulissent. ad ea Duronius adiecit multis civibus Romanis frob. 35: quintius ad ea dedisset Duronius multis civibus adiecit Romanis Mog. et sociis Latini nominis iniurias factas in regno eius, et cives Romanos dici Corcyrae retineri. eos omnes Romam adduci
placuit,placuit frob. 35: placere Mog. C. Claudium praetorem cognoscere, neque ante Gentio regi legatisve eius responsum reddi.
inter multos alios quos pestilentia eius anni
absumpsit, sacerdotes quoque aliquot mortui sunt.
L. Valerius Flaccus pontifex mortuus est: in eius
locum suffectus est Q. Fabius Labeo. P.P. ed. aldina: C. Mog. Manlius, qui nuper ex ulteriore Hispania redierat, triumvir
epulo: Q. Fulvius M. F. in locum eius triumvir
cooptatus, tum praetextatus erat. de rege sacrificulosacrificulo Drakenborch: sacrifico Mog. sufficiendo in locum Cn. Cornelii Dolabellae contentio inter C. Servilium pontificem maximum fuit et L. Cornelium Dolabellam duumvirum navalem,
quem ut inauguraret pontifex magistratu sese
abdicare iubebat. recusantique id facere ob eam
rem multa duumviro dicta a pontifice, deque ea cum
provocasset certatum ad populum. cum plures iamA.U.C. 574 tribus intro vocatae dicto esse audientem pontifici duumvirum iuberent, multamque remitti, si magistratu se abdicasset, vitiumvitium Sigonius: ultimum Mog. de caelo quod comitia turbaret, intervenit. religio inde fuit pontificibus inaugurandi Dolabellae. P. Cloelium Siculum inaugurarunt, qui secundo loco nominatusnominatus rubino: inauguratus Mog. erat. exitu anni et C. Servilius Geminus pontifex maximus decessit: idem decemvir sacrorum fuit. pontifex in locum eius a collegio cooptatus est Q. Fulvius Flaccus: creatuscreatus Madvig: om. Mog. indeinde Weissenborn: in M: ante Mog. pontifex maximus M.M. Madvig: om. m Mog. Aemilius Lepidus, cum multi clari viri petissent; et decemvir sacrorum Q. Marcius Philippus in eiusdem locum est cooptatus. et augur Sp. Postumius Albinus decessit: in locum eius P. Scipionem, filium Africani, augures cooptarunt.
cumanis eo anno petentibus permissum ut publice
Latine loquerentur et praeconibus Latine vendendi
ius esset.
pisanis agrum pollicentibus quo Latina
colonia deduceretur, gratiae ab senatu actae;
triumviri creati ad eam rem Q. Fabius Buteo M. etA.U.C. 574 P. PopiliiPopilii frob. 31: Porcii Mog. Laenates. a C. Maenio praetore, cui provincia Sardinia cum evenisset, additum erat ut quaereret de veneficiis longius ab urbe decem
milibus passuum, litterae adlatae, se iam tria milia
hominum damnasse, et crescere sibi quaestionem
indiciis: aut eam sibi esse deserendamdeserendam Sigonius: defendendam Mog. aut provinciam dimittendam.
Q. Fulvius Flaccus ex Hispania rediit Romam cum
magna fama gestarum rerum; qui cum extra urbem
triumphi causa esset, consul est creatus cum L.
Manlio Acidino, et post paucos dies cum militibus
quos secum deduxerat triumphans urbem est invectus.
tulit in triumpho coronas aureas centum viginti
quattuor: praeterea auri pondo triginta unum,
argenti infecti . . .argenti infecti * * Madvig: om. Mog. et signati Oscensis nummum centum septuaginta tria milia ducentos. militibus
de praeda quinquagenos denarios dedit, duplex
centurionibus, triplex equiti, tantundem sociis Latini
nominis, et stipendium omnibus duplex.
eo anno rogatio primum lata est ab L.
VillioVillio Sigonius: Iulio Mog. tribuno plebis, quot annos nati quemque
magistratum peterent caperentque. inde cognomenA.U.C. 574 familiae inditum ut Annales appellarentur. praetores quattuor post multos annos lege Baebia creati, quaequae ed. vascosana: qui m Mog. alternis quaternos iubebat creari. hi facti Cn. Cornelius Scipio C. Valerius Laevinus Q. et P. Mucii Q.Q. Sigonius: om. Mog. F. Scaevolae.
Q. Fulvio et L. Manlio consulibus eadem provinciaA.U.C. 575 quae superioribus, pari numero copiae peditum
equitum, civium sociorum decretae. in Hispaniis
duabus Ti. Sempronio et L. Postumio cum iisdem
exercitibus quos haberent prorogatum imperium
est; et in supplementum consules scribere iussi ad
tria milia peditum Romanorum, trecentos equites,
quinque milia sociorum Latini nominis et quadringentos equites. P. Mucius Scaevola urbanam sortitus
provinciam est et ut idem quaereret de veneficiis in
urbe et propius urbem decem milia passuum, Cn.
Cornelius Scipio peregrinam, Q. Mucius Scaevola
Siciliam, C. Valerius Laevinus Sardiniam.
Q. Fulvius consul priusquam ullam rem publicam
ageret, liberare et se et rem publicam religione votis
solvendis dixit velle. vovisse, quo die postremumA.U.C. 575 cum Celtiberis pugnasset, ludos Iovi optimo maximo
et aedem Equestri Fortunae sese facturum: in eam
rem sibi pecuniam collatam esse ab Hispanis. ludi
decreti et ut duumviri ad aedem locandam crearentur.
de pecunia finitur ne maior ludorum causaludorum causa Madvig: causa ludorum Mog. consumeretur quam quanta Fulvio Nobiliori post Aetolicum bellum ludos facientifacienti frob. 35: faciendi Mog. decreta esset; neve quid ad eos ludos arcesseret cogeret acciperet faceret adversus id senatus consultum quod L. Aemilio Cn. Baebio consulibus de ludis factum esset. decreverat
id senatus propter effusos sumptus factos in ludos
Ti. Sempronii aedilis, qui graves non modo Italiae
ac sociis Latini nominis, sed etiam provinciis externis
fuerant.
hiems eo anno nive saeva etnive saeva et frob. 35: nive et saeva Mog. omni tempestatum genere fuit: arbores quae obnoxiae frigoribus sunt, deusserat cunctas; et eadem aliquanto quam alias longior fuit. itaque Latinas noxnox Crévier: mox Mog. subito coorta et intolerabilis tempestas in monte turbavit, instaurataeque sunt ex decreto pontificum. eadem tempestas et in Capitolio aliquot signa
prostravitprostravit nescio quis apud Drakenborch: constravit Mog. fulminibusque complura loca deformavit, aedem Iovis Tarracinae, aedem AlbamAlbam frob. 31: alue Mog. Capuae portamque Romanam; muri pinnae aliquot lociA.U.C. 575 decussae erant. haec inter prodigia nuntiatum et ab Reate tripedem natum mulum. ob ea decemviri iussi adire libros edidere, quibus diis et quot hostiis sacrificaretur, et utet ut Madvig: et fulminibus complura loca deformata aedem Iovis ut Mog. supplicatio diem unum esset. ludi deinde votivi Q. Fulvii consulis per dies decem magno apparatu facti.
censorum inde comitia habita: creati M. Aemilius
Lepidus pontifex maximus et M. Fulvius Nobilior,
qui ex Aetolis triumphaverat. inter hos viros nobiles
inimicitiae erant, saepe multis et in senatu et ad populum atrocibus celebratae certaminibus. comitiis
confectis, ut traditumconfectis ut traditum frob. 31: confecti sunt traditus Mog. antiquitus est, censores in
Campo ad aram Martis sellis curulibus consederunt;
quo repente principes senatorum cum agmine
venerunt civitatis, inter quos Q. Caecilius Metellus
verba fecit:
"non obliti sumus, censores, vos paulo ante
ab universo populo Romano moribus nostris praepositos esse, et nos a vobis et admoneri et regi, non
vos a nobis debere. indicandum tamen est quid
omnes bonos in vobis aut offendat aut certe mutatum
malint.malint frob. 31: malit Mog. singulos cum intuemur, M. Aemili, M. Fulvi, neminem hodie in civitate habemus quem, si
revocemur in suffragium, velimus vobis praelatumA.U.C. 575 esse. ambo cum simul aspicimus, non possumus nonnon frob. 31: om. Mog. vereri, ne male comparati sitis, nec tantum rei publicae prosit, quod omnibus nobis egregie placetis, quam quod alter alteri displicetis, noceat. inimicitias per annos multos vobis ipsis graves et atroces geritis, quae periculum est ne ex hac die nobis et
rei publicae quam vobis graviores fiant. de quibus
causis hoc timeamus, multa succurrunt, quae dicerentur,post dicerentur lacunam susp. Heraeus. nisi forte implacabiles furoresfurores Madvig: fueritis Mog. implicaverint animos vestros. has ut hodie, ut in isto templo finiatis simultates, quaesumus vos universi, et quos coniunxit suffragiis suis populus Romanus, hos etiam reconciliatione gratiae coniungi a nobis sinatis; uno animo uno consilio legatislegatis frob. 35: eligatis Mog. senatum, equites recenseatis, agatis censum, lustrum condatis; quod in omnibus fere precationibus nuncupabitisnuncupabitis frob. 35: nuncupatis his Mog. verbis 'ut ea res mihi collegaeque meo bene et feliciter eveniat,' id ita ut vere, ut ex animo velitis evenire, efficiatisque ut quod deos precati eritis, id vos velle etiam homines credamus. T. Tatius et Romulus, in cuius urbis medio foro acie hostes concurrerant, ibi concordes regnarunt. non modo simultates sed bella quoque finiuntur: ex infestis hostibus plerumque socii fideles, interdum etiam cives fiunt.
albani diruta Alba Romam traducti sunt, LatiniA.U.C. 575 Sabini in civitatem accepti. volgatum illud, quia verum erat, in proverbium venit, amicitias immortales, mortalesmortales Drakenborch: om. Mog. inimicitias debere esse.
fremitus ortus cum assensu, deinde universorum voces idem petentium confusae in unum orationem interpellarunt. inde Aemilius questus cum alia, tum bisalia tum bis frob. 31: allatum vis Mog. a M. Fulvio se certo consulatu deiectum: Fulvius contra queri se ab eo semper lacessitum et in probrum suum sponsionem factam. tamen ambo significare, si alter vellet, se in potestate tot principum civitatis futuros. omnibus instantibusinstantibus frob. 31: stantibus Mog. qui aderant dexterasdexteras frob. 31: dederant dexteras Mog. fidemque dedere remittere vere ac finire odium. deinde collaudantibus cunctis deducti sunt in Capitolium. et curacura ed. basiliensis 1555: cum Mog. super tali re principum et facilitas censorum egregie comprobata ab senatu et laudata est. censoribus deinde postulantibus ut pecuniae summa sibi, qua in opera publica uterentur attribueretur,attribueretur frob. 31: om. Mog. vectigal annuum decretum est.
eodem anno in Hispania L. Postumius et
Ti. Sempronius propraetores comparaverunt ita interA.U.C. 575 se, ut in Vaccaeos per Lusitaniam iret Albinus, in
Celtiberiam inde reverteretur; Gracchus, si maius
ibiGracchus si maius ibi Gronovius: si Gracchus maius sibi Mog. bellum esset, in ultima Celtiberiae penetraret. . . .lacunam indicavit Madvig. mundam urbem primum vi cepit, nocte ex improvise aggressus. acceptis deindeverba urbem . . . deinde, perverso ordine in Mog. scripta transp. frob. 35. obsidibus praesidioque imposito castella oppugnare, agrosagros frob. 35: deinde agros Mog. urere, donec ad praevalidam aliam urbem—Certimam appellant Celtiberi—pervenit. ubi cum iam opera admoveret, veniunt legati ex oppido, quorum sermo antiquae simplicitatis fuit, non dissimulantium bellaturos, si vires essent. petierunt enim, ut sibi in castra Celtiberorum ire liceret ad auxilia accienda:accienda faber: accipienda Mog. si non impetrassent, tum separatim abab Madvig: eos ab Mog. illis se consulturos. permittente Graccho ierunt et post paucis diebus alios decem legatos secum adduxerunt. meridianum tempus erat. nihil prius petierunt a praetore quam ut bibere sibi iuberet dari. epotis primis poculis iterum poposcerunt, magno risu circumstantium in tam rudibus et moris omnis ignaris ingeniis. tum maximus natu ex iis missi sumus
inquit a gente nostra qui sciscitaremur
qua tandem re fretus arma nobis inferres.
ad hanc
percunctationem Gracchus exercitu se egregio fidentem venisse respondit; quem si ipsi visere velint,
quo certiora ad suos referant, potestatem se eis
facturum esse. tribunisque militum imperat utA.U.C. 575 ornari omnes copias peditum equitumque et decurrere iubeanttribunisque . . . iubeant frob. 35: tribunoque . . . iubeat Mog. armatas. Ab hoc spectaculo legati dimissidimissi Duker: missi Mog. deterruerunt suos ab auxilio circumsessae urbi ferendo. oppidani cum ignes nocte enocte e Duker: nocte Mog. turribus nequiquam, quod signum convenerat, sustulissent, destituti ab unica spe auxilii in deditionem venerunt. nummum quater et viciens ab iis est exactum, quadraginta nobilissimi equites, nec obsidum nomine—nam militare iussi sunt—, et tamen re ipsa ut pignus fidei essent.
inde iam duxit ad Alcen urbem ubi castra
Celtiberorum erant, a quibus venerant nuper legati.
eos cum per aliquot dies, armaturam levem immittendoimmittendo frob. 35: mittendo Mog. in stationes, lacessisset parvis proeliis, in dies maiora certamina serebat, ut omnes extra munitiones
eliceret. ubi quod petebat satissatis Novák: is Mog. sensit effectum, auxiliorum praefectis imperat ut contracto certamine, tamquam multitudine superarentur, repente tergis
datis ad castra effuse fugerent; ipse intra vallum ad
omnes portas instruxit copias. haud multum temporis intercessit, cum ex composite refugientium
suorum agmen, post effuse sequentes barbaros
conspexit. instructam ad hoc ipsum intra vallum
habebat aciem. itaque tantum moratus ut suos
refugere in castra libero introitu sineret, clamore
sublato simul omnibus portis erupit. non sustinuereA.U.C. 575 impetum necopinatum hostes. qui ad castra oppugnanda venerant, ne sua quidem tueri potuerunt: nam extemplo fusi fugati, mox intra vallum paventes compulsi, postremo exuuntur castris. eo die novem
milia hostium caesa; capti vivi trecenti viginti,
equi centum duodecim, signa militaria triginta
septem. de exercitu Romano centum novem
ceciderunt.
Ab hoc proelio Gracchus duxit ad depopulandamdepopulandam Gronovius: depopulandum Mog. Celtiberiam legiones. et cum ferret passim cuncta atque ageret, populique alii voluntate
alii metu iugum acciperent, centum tria oppida intra
paucos dies in deditionem accepit, praeda potitus
ingenti est. convertit inde agmen retro unde
venerat ad Alcen, atque eam urbem oppugnare
institit. oppidani primum impetum hostium sustinuerunt; deinde cum iam non armis modo sed
etiam operibus oppugnarentur, diffisi praesidio urbis
in arcem universi concesserunt: postremo et inde
praemissis oratoribus in dicionemdicionem frob. 35: deditionem Mog. se suaque omnia Romanis permiserunt. magna inde praeda facta est. multi captivi nobiles in potestatem venerunt,
inter quos et Thurri filii duo et filia. regulus hic
earum gentium erat, longe potentissimus omnium
Hispanorum. audita suorum clade, missis qui
fidem venienti in castra ad Gracchum peterent,
venit. et primum quaesivit ab eo liceretne sibiliceretne sibi glareanus: ne sibi liceret Mog.
ac suis vivere. cum praetor victurum respondisset,A.U.C. 575 quaesivit iterum si cum Romanis militare liceret. id quoque Graccho permittente, sequar
inquit vos adversus veteres socios meos, quoniam illos arma pro me piguit suscipere.
arma pro me piguit suscipere Heraeus: ad me propiunt suspicere Mog. Secutus est inde Romanos, fortique ac fideli opera multis locis rem Romanam adiuvit.
ergavica inde, nobilis et potens civitas, aliorum
circa populorum cladibus territa portas aperuit Romanis. eam deditionem oppidorum haud cum fide
factam quidam auctores sunt: e qua regione abduxisset legiones, extemplo inde rebellatum, magnoque eumeum frob. 35: om. Mog. postea proelio ad montem Chaunum cum Celtiberis a prima luce ad sextam horam diei signis
collatis pugnasse, multos utrimque cecidisse; nec
aliud magnopere cur vicisse crederes fecissecur vicisse crederes fecisse Madvig: berbice crederes fuisse Mog. Romanos, nisi quodquod Gronovius: qui Mog. postero die lacessierintlacessierint Gronovius: arcessierint Mog. proelio manentes intra vallum, spoliaspolia, ante intra in Mog. positum, transp. Gronovius. per totum diem legisse;legisse frob. 31: legisset Mog. tertio die proelio maiore iterum pugnatum et tum demum haud dubie victos Celtiberos castraque eorum capta et direpta esse. viginti duo milia hostium eo die esse caesa, plus trecentos captos, parem fere equorum numerum, et signa militaria septuaginta duo. inde debellatumdebellatum frob. 31: bellatum Mog. veramque pacem, non fluxa ut ante fide Celtiberos fecisse.fecisse Sigonius: fuisse Mog. eadem aestate et L. Postumium in Hispania ulterioreA.U.C. 575 bis cum Vaccaeis egregie pugnasse scribunt: ad triginta et quinque milia hostium occidisse et castra expugnasse.expugnasse Gronovius: oppugnasse Mog. propius vero est serius in provinciam pervenisse quam ut ea aestate potuerit res gerere.
censores fideli concordia senatum legerunt.legerunt frob. 31: elegerunt Mog. princeps lectus est ipse censor M. Aemilius Lepidus pontifex maximus: tres eiecti de senatu; retinuit
quosdam Lepidus a collega praeteritos. opera ex
pecunia attributa divisaque inter se haec fecerunt.fecerunt Madvig: confecerunt Mog. Lepidus molem ad Tarracinam, ingratum opus, quod praedia habebat ibi privatamque publicae rei impensam inseruerat;inseruerat doujat: insuerat Mog. theatrum et proscaenium ad Apollinis, aedem Iovis in Capitolio, columnasque circa poliendas albo locavit; et ab his columnis, quae incommode opposita videbantur, signa amovit
clipeaque de columnis et signa militaria adfixa omnis
generis dempsit. M. Fulvius plura et maioris
locavit usus: portum et pilas pontis in Tiberi, quibusA.U.C. 575 pilis fornices post aliquot annos P. Scipio Africanus et L. Mummius censores locaverunt imponendos; basilicam post argentarias novas et forum piscatorium circumdatis tabernis quas vendidit in privatum; etet ussing: et forum et Mog. porticum extra portam Trigeminam, et aliam post navalia et ad fanum Herculis et post Spei ad Tiberim et adet ad dreller: om. Mog. aedem Apollinis Medici. habuere et in promiscuo praetereapraeterea Sigonius: praetores Mog. pecuniam: ex ea communiter locarunt aquam adducendam fornicesque faciendos. impedimento operi fuit M. Licinius Crassus, qui per fundum suum duci non est passus. portoria quoque et vectigalia iidem multa instituerunt. complura sacella publicaque loca,loca Madvig: sua Mog. occupata a privatis, publica sacraque ut essent paterentqueessent paterentque pighius: paterent essentque Mog. populo curarunt. mutarunt suffragia regionatimque generibus hominum causisque et quaestibus tribus discripserunt.discripserunt buecheler: descripserunt Mog.
et alter ex censoribus M. Aemilius petiit abA.U.C. 575 senatu ut sibi dedicationis causacausa Madvig: om. Mog. templorum reginae Iunonis et Dianae, quae bello Ligustino ante annis octo vovisset, pecunia ad ludos decerneretur. viginti
milia aeris decreverunt. dedicavit eas aedes, utramque in circo Flaminio, ludosque scaenicos triduum post
dedicationem templi Iunonis, biduum post Dianae,
et singulos dies fecit in circo. idem dedicavit
aedem LariumLarium Heraeus: larium Mog. permarinum in Campo. voverat eam annis undecimundecim Sigonius: quadraginta Mog. ante L. Aemilius Regillus navali proelio adversus praefectos regis Antiochi. supra valvas templi tabula cum titulo hoc fixa est: duello magno dirimendo, regibus subigendis,dirimendo regibus subigendis caesius Bassus, De re metr. 8 (VI. 265 K): regibus dirimendo caput subigendis Mog. patrandae pacis causacausa H. J. Mueller: om. Mog. haec pugna exeunti L. Aemilio M. Aemilii filio. . .lacunam indicavit Madvig: vid. quae Anglice scripsi. Auspicio imperio felicitate ductuque eius inter Ephesum Samum Chiumque, inspectante eopseeopse ritschl: cos. ipso Mog. Antiocho, exercitu omni, equitatu elephantisque, classis regis Antiochi antehac invictainvicta Weissenborn: sic victa Mog. fusa contusa fugataque est, ibique eo die naves longae cum omnibus sociis captae quadragintaquadraginta glareanus: sexaginta Mog. duae. ea pugna pugnata rex Antiochus regnumque. . . .lacunam indicavit Madvig. Eius rei ergo aedem Laribus permarinisA.U.C. 575 vovit.
eodem exemplo tabula in aede Iovis in Capitolio supra valvas fixa est.
biduo, quo senatum legerunt censores, Q.
Fulvius consul profectus in Ligures, per invios
montes BallistaeBallistae Heraeus: vallesque Mog. saltus cum exercitu transgressus, signis collatis cum hoste pugnavit: neque tantum
acie vicit sed castra quoque eodem die cepit. tria
milia ducenti hostium omnisque ea regio Ligurum in
deditionem venit. consul deditos in campestres
agros deduxit, praesidiaque montibus imposuit.
celeriter et ex provincia litterae Romam venerunt:
supplicationes ob eas res gestas in triduum decretae
sunt; praetores quadraginta hostiis maioribus per
supplicationes rem divinam fecerunt. Ab altero
consule L. Manlio nihil memoria dignum in Liguribus
est gestum. Galli Transalpini, tria milia hominum,
inin frob. 31: om. Mog. Italiam transgressi, neminem bello lacessentes agrum a consulibus et senatu petebant ut pacati sub imperio populi Romani essent. eos senatus excedere
Italia iussit et consulem Q. Fulvium quaerere et
animadvertere in eos qui principes et auctores
transcendendi Alpes fuissent.
eodem anno Philippus rex Macedonum,
senio et maerore consumptus post mortem filii,
decessit. Demetriade hibernabat, cum desiderio
anxius filii, tum paenitentia crudelitatis suae.A.U.C. 575 stimulabatstimulabat florebellus: quae stimulabat Mog. animum et alter filius haud dubie et sua et aliorum opinione rex, conversique in eum omnium oculi, et destituta senectus aliis exspectantibus suam
mortem, aliis ne exspectantibus quidem. quo
magis angebatur, etet frob. 35: om. Mog. cum eo Antigonus Echecratis filius, nomen patrui Antigoni ferens, qui tutor Philippi fuerat, regiae vir maiestatis, nobili etiam pugna adversus Cleomenem Lacedaemonium clarus.
tutorem eum Graeci, ut cognomine a ceteris regibus
distinguerent, appellarunt. huius fratris filius Antigonus ex honoratis Philippi amicis unus incorruptus
permanserat, eique ea fides nequaquam amicum
Persea inimicissimum fecerat. is prospiciens animo
quanto cum periculo suo hereditas regni venturaregni ventura frob. 35: ventura regni Mog. esset ad Persea, ut primum labare animum regis et ingemiscere interdum filii desiderio sensit, nunc praebendo aures, nunc lacessendo etiam mentionem rei temere actae, saepe querenti querens et ipse aderat. et cum multa, utut Weissenborn: om. Mog. adsolet, veritas praeberetpraeberet Weissenborn: praebere Mog. vestigia sui, omni ope adiuvabat, quo maturius omnia emanarent. suspecti utut bekker: et Mog. ministri facinoris Apelles maxime et Philocles erant, qui Romam legati fuerant litterasque exitiales Demetrio sub nomineA.U.C. 575 Flaminini attulerant.
falsas esse et a scriba vitiatas signumque adulterinum vulgo in regia fremebant. ceterum cum suspecta magis quam manifesta esset res, forte Xychus
obvius fit Antigono, comprehensusque ab eo in
regiam est perductus. relicto eo custodibus Antigonus ad Philippum processit. multis
inquit
sermonibus intellexisse videor magno te aestimaturum, si scire vera omnia possis de filiis tuis, uter ab
utro petitus fraude et insidiis esset. homo unus
omnium, qui nodum huius erroris exsolvere possit, in
potestate tua est Xychus. forte oblatumoblatum faber: vocatum Mog. perductumque in regiam vocari iube.
regi adductus primo ita negare inconstanter ut parvo metu admotoadmoto frob. 31: amoto Mog. paratum indicem esse appareret. conspectum tortoris verberumque non sustinuit, ordinemque omnem facinoris legatorum ministeriique sui exposuit. extemplo missi qui legatos comprehenderent, Philoclem
qui praesens erat oppresserunt: Apelles missus ad
Chaeream quendam persequendumquendam persequendum frob. 31: persequendum quendam Mog. indicio Xychi audito in Italiam traiecit. de Philocle nihil certi vulgatum est: alii primo audaciter negantem,negantem frob. 31: negant Mog. postquam in conspectum adductus sit Xychus, non ultra tetendisse, alii tormenta etiam infitiantem perpessum affirmant.affirmant frob. 31: affirmabant Mog. Philippo redintegratus est luctus geminatusque; et infelicitatem suam inA.U.C. 575 liberis graviorem quod alter superessetsuperesset Sigonius: perisset Mog. censebat.
Perseus certior factus omniaPerseus certior factus omnia frob. 35: o. P. c. f. Mog. detecta esse, potentior quidem erat quam ut fugam necessariam
duceret: tantum ut procul abesset curabat, interim
velut ab incendio flagrantis irae, dum Philippus
viveret, se defensurus. isis Weissenborn: om. Mog. spe potiundi ad poenam corporis eius amissa, quod reliquum erat, id studere ne super impunitatem etiam praemio sceleris frueretur.
AntigonumAntigonum frob. 31: Antiochus eum Mog. igitur appellat, cui et palam facti parricidii gratia obnoxius erat, et nequaquam pudendum aut paenitendum eum regem Macedonibus propter recentem patrui Antigoni gloriam fore censebat. quando in eam fortunam veni,
inquitnequaquam Weissenborn: neque Mog. antigone, ut orbitas mihi, quam alii detestantur parentes, optabilis esse debeat, regnum, quod a patruo tuo forti non solum fideli tutela eius custoditum et auctum etiam accepi, id tibi tradere in animo est. te unum habeo quem dignum regno iudicem. se neminem haberem, perire et exstingui id
mallem quam Perseo scelestae fraudis praemium esse.
Demetrium excitatum ab inferis restitutumque
credam mihi, si te, qui morti innocentis, qui meo
infelici errori unus illacrimasti, in locum eius
substitutum relinquam.
Ab hoc sermone omni
genere honoris producere eum non destitit. cum inA.U.C. 575 Thracia Perseus abesset, circumire Macedoniae urbes principibusque Antigonum commendare; et si vita longior suppetisset, haud dubium fuit quin eum in possessione regni relicturus fuerit. Ab Demetriade profectus Thessalonicae plurimum temporis moratus
fuerat. inde cum Amphipolim venisset gravi morbo
est implicitus. sed animo tamen aegrum magis
fuisse quam corpore constat; curisque et vigiliis, cum
identidem species et umbrae insontis interempti
filii agitarent, extinctum esse cum diris execrationibusagitarent extinctum esse cum diris execrationibus Gronovius: c. d. a. ext. es. exe. Mog. alterius. tamen admoveri potuisset Antigonus si aut adfuisset autadfuisset aut Perizonius: haud Mog. statim palam facta esset mors regis. Medicus Calligenes qui curationi praeerat, non expectata morte regis, a primis desperationis notis nuntios per dispositos equos,equos Sigonius: om. Mog. ita ut convenerat misit ad Perseum, et mortem regis in adventum eius omnes qui extra regiam erant, celavit.
oppressit igitur necopinantes ignarosque
omnes Perseus et regnum scelere partum invasit.
peropportuna mors Philippi fuit ad dilationem et
ad vires bello subtrahendas.subtrahendas Madvig: contrahendas Mog. nam post paucis diebus gens Bastarnarum, diu sollicitata, ab suis sedibus
magna peditum equitumque manu Histrum traiecit.A.U.C. 575 inde praegressi qui nuntiarent regi, Antigonus et Cotto: CottoCotto Weissenborn: om. Mog. nobilis erat Bastarna, AntigonusAntigonus Madvig: ea res Antigonus Mog. e regiis unus, saepesaepe Heraeus: saepe Iunius Mog. cum ipso Cottone legatus ad concitandos Bastarnas missus. haud procul Amphipoli fama indeinde certi Drakenborch: incerti Mog. certi nuntii occurrerunt mortuum esse regem. quae res omnem ordinem consilii turbavit. compositum autem sic fuerat transitum per Thraciam tutum et commeatus Bastarnis ut Philippus praestaret.praestaret frob. 35: daret Mog. id ut facere posset regionum principes donis coluerat, fide sua obligata pacato agmine transituros Bastarnas. Dardanorum gentem delere propositum erat inque eorum agro sedes daresedes dare frob. 31: se fundare Mog. Bastarnis. duplex inde erat commodum futurum, si et Dardani, gens semper infestissima Macedoniae temporibusque iniquis regum imminens, tolleretur, et Bastarnae relictis in Dardania coniugibus liberisque ad populandam Italiam possent mitti. per Scordiscos iter esse ad mare Hadriaticum Italiamque; alia via traduci exercitum non posse. facile Bastarnis Scordiscos iter
daturos: nec enim aut lingua aut moribusmoribus Duker: moribus aequales Mog. A.U.C. 575 abhorrere; et ipsos adiuncturos se, cum ad praedam opulentissimae gentis ire vidissent. inde in omnem eventum consilia accommodabantur:accommodabantur Sigonius: commodabantur Mog. sive caesi ab Romanis forent Bastarnae, Dardanos tamen sublatos praedamque ex reliquiis Bastarnarum et possessionem liberam Dardaniae solacio fore; sive prospere remrem Gronovius: om. Mog. gessissent, Romanis aversisaversis frob. 31: reversis Mog. in Bastarnarum bellum recuperaturum se in Graecia quae amisisset. haec Philippi consilia fuerant.
primum ingressi sunt pacato agmine.
digressuprimum ingressi sunt pacato agmine. digressu Madvig: digressi sunt pacato agro Mog. deinde Cottonis et Antigoni et haud multo
post fama mortis Philippi neque Thraces commercio
faciles erant, nequeneque frob. 31: om. Mog. Bastarnae empto contentiempto contenti frob. 31: evito contentio Mog. esse poterant aut in agmine contineri ne decederent via. inde iniuriae ultro citroque fieri, quarum in dies incremento bellum exarsit. postremo Thraces cum
vim ac multitudinem sustinere hostium non possent,
relictis campestribus vicis in montem ingentis altitudinis—Donucam vocant—concesserunt. quo cum
subirecum subire Weissenborn: ubi ire Mog. Bastarnae vellent, quali tempestate Gallos spoliantes Delphos fama est peremptos esse, talis tum Bastarnas nequiquam ad iuga montium
appropinquantes oppressit. neque enim imbre tantum effuso,A.U.C. 575 dein creberrima grandine obruti sunt cum ingenti fragore caeli tonitribusque et fulguribus praestringentibus aciem oculorum, sed fulmina etiam sic undique micabant ut peti viderentur corpora, nec solum milites sed etiam principes icti caderent. itaque cum praecipiti fuga per rupes praealtas
improvidi sternerentur ruerentque, instabant quidem
perculsis Thraces, sed ipsi deos auctores fugae esse
caelumque in se ruere aiebant. dissipati procella
cumprocella cum frob. 31: procellarum Mog. tamquam ex naufragio pleriqueplerique frob. 31: proeliique se Mog. semermes in castra, unde profecti erant, redissent, consultari quid agerent coeptum. inde orta dissensio, aliis redeundum aliis penetrandum in Dardaniam censentibus; triginta ferme milia hominum Clondico duce quoquo Madvig: om. Mog. profecti erant pervenerunt, cetera multitudo retro qua venerat Apolloniam MesembriamqueMesembriamque Heraeus: meridianam Mog. repetit. Perseus potitus regno interfici Antigonum iussit; et dum firmaret res, legatos Romam ad amicitiam paternam renovandam petendumque ut rex ab senatu appellaretur misit. haec eo anno in Macedonia gesta.
alter consulum Q. Fulvius ex Liguribus
triumphavit; quem triumphum magis gratiae quam
rerum gestarum magnitudini datum constabat.
armorum hostilium magnam vim transtulit, nullam
pecuniam ad modum. divisit tamen in singulosA.U.C. 575 milites trecenos aeris, duplex centurionibus, triplex
equiti. nihil in eo triumpho magis insigne fuit
quam quod forte evenit, ut eodem die triumpharet
quo priore anno ex praetura triumphaverat. secundum triumphum comitia edixit, quibus creati consules
sunt M. Iunius Brutus A. ManliusA. Manlius frob. 31: A. Attilius Mog. Volso. praetorum inde tribus creatis comitia tempestas diremit. postero die reliqui tres facti, ante diem quartum idus Martias, M. Titinius CurvusCurvus frob. 35: om. Mog. Ti. Claudius Nero T. Fonteius Capito. ludi Romani instaurati ab aedilibus curulibus Cn. Servilio Caepione Ap. Claudio Centone propter prodigia, quae evenerant. terra
movit; in fanisfanis Duker: foris Mog. publicis, ubi lectisternium erat, deorum capita quae in lectis erant averterunt se, lanxquelanxque cuper: lanaque Mog. cum integumentis quae Iovi appositaapposita Sigonius: opposita Mog. fuit, decidit de mensa. oleas quoque praegustasse mures in prodigium versum est. ad ea expianda nihil ultra quam ut ludi instaurarentur actum est.
Libri XL Periocha
cum Philippus liberos eorum quos in vinculis habebat
nobilium hominum conquiri ad mortem iussisset, Theoxena,
verita pro liberis suis admodum pueris regis libidinem,
prolatis in medium gladiis et poculo in quo venenum erat,
suasit his ut imminens ludibrium morte effugerent, et cum
persuasisset et ipsa se interemit. certamina inter filios
Philippi, Macedoniae regis, Persen et Demetrium, referuntur; et ut fraude fratris sui Demetrius fictis criminibus,
inter quaeinter que P2: inter quem P: inter * * * * quem N: interiit qui N2. accusatione parricidii et affectati regni,affectati regni frobenius: affectatione NP. primum petitus, ad ultimum, quoniam populi R. amicus erat, veneno necatus est, regnumque Macedoniae mortuo
Philippo ad Persen venit. item res in Liguribus et Hispania contra Celtiberos feliciter gestas continet. colonia
Aquileia deducta est. Libri Numae Pompili in agro L.
Petili scribae sub Ianiculo aa edd.:om. NP. cultoribus agri arca lapidea clusi inventi sunt et Graeci et Latini. in quibus cum pleraquepleraque jahn: plura quae codd. dissolvendarum religionum praetor ad quem delati erant legisset, iuravit senatui contra rem p. esse ut legerentur servarenturque. ex S.C. in comitio exusti sunt. Philippus aegritudine animi confectus, quod Demetrium filium falsisfalsis edd.: falsi codd. Persei, alterius filii, in eum delationibus impulsus veneno sustulisset, et de poena Persei cogitavit voluitque Antigonum potius amicum suum successorem regni sui relinquere, sed in hac cogitatione morte raptus est. Perseus regnum excepit.
Liber XLI
...initium codicis deest. a patre in pace habitam armasse eoqueA.U.C. 576 iuventuti praedandi cupidae pergratus esse dicebatur. consilium de Histrico bello cum haberet consul, alii
gerendum extemplo, antequam contrahere copias
hostes possent, alii consulendum prius senatum
censebant. vicit sententia quae diem non proferebat. profectus ab Aquileia consul castra ad lacum
Timavi posuit; imminet maria is lacus. eodem
decem navibus C. Furius duumvir navalis venit.
adversus Illyriorum classem creati duumviri navales
erant, qui tuendaetuendae muretus: tuendam Fr. viginti navibus maris superi
oraesuperi orae muretus: superiore Fr. Anconam velut cardinem haberent; inde L.A.U.C. 576 Cornelius dextra litora usque ad Tarentum, C. Furius laeva usque ad Aquileiam tueretur. eae naves ad proximum portum in Histriae fines cum onerariis et magno commeatu missae, secutusque cum legionibus consul quinque ferme milia a mari
posuit castra. in portu emporium brevi perfrequens factum omniaque hinc in castra supportabantur. et, quo id tutius fieret, stationes ab
omnibus castrorum partibus circumdatae sunt: in
Histriam versumHistriam (Istriam) versum J. F. Gronovius: Histriamque suum Fr. praesidium stativum, repentina cohors Placentina opposita; inter mare et castra et ut idem aquatoribus ad fluvium esset praesidium, M. Aebutius tribunus militum secundae legionis duos manipulos militum ducereducere Weissenborn: adiicere Fr. iussus est; T. et C. Aelii tribuni militum legionem tertiam, quae pabulatores et lignatores tueretur, via quae Aquileiam fert duxerant. Ab eadem regione mille ferme passuum castra erant Gallorum: Catmelus regulus praeeratregulus praeerat Madvig: pro regulo erat Fr. tribus haud amplius milibus armatorum.
Histri, ut primum ad lacum Timavi castra
Romana suntRomana sunt Novák: sunt romana Fr. mota, ipsi post collem occulto loco consederunt, et inde obliquis itineribus agmen
sequebantur, in omnem occasionem intenti; nec
quicquam eos quae terra marique agerentur fallebat.
postquam stationes invalidas esse pro castris, forumforum scaliger: eorum Fr. A.U.C. 576 turba inermiinermi J. F. Gronovius: inermis Fr. frequens inter castra et mare mercantium sine ullo terrestri aut maritimo munimento viderunt, duo simul praesidia, Placentinae cohortis et manipulorum secundae legionis, aggrediuntur. nebula matutina texerat inceptum; qua dilabente ad primum teporem solis, perlucens iam aliquid,
incerta tamen ut solet lux speciem omnium multiplicem intuenti reddens, tum quoque frustrata
Romanos, multo maiorem iis quam erat hostium
aciem ostendit. qua territi utriusque stationis
milites ingenti tumultu cum in castra confugissent,
haud paulo ibi plus quam quod secum ipsi attulerant,
terroris fecerunt. nam neque dicere quid fugissent
nec percunctantibus reddere responsum poterant;
et clamor in portis, ut ubi nulla esset statio quae
sustineret impetum, audiebatur; et concursatio
in obscuro incidentium aliorum in alios incertum
fecerat an hostis intra vallum esset. una vox
audiebatur ad mare vocantium; id forte temere ab
uno exclamatum totis passim personabat castris.
itaque primo, velut iussi id facere, pauci, armati
alii,alii add. Weissenborn. maior pars inermes, ad mare decurrunt, dein plures, postremo prope omnes, et ipse consul, cum frustra revocare fugientes conatus nec imperio nec auctoritate nec precibus ad extremum valuisset.
unus remansit M. Licinius Strabo, tribunus militumA.U.C. 576 tertiae legionis, cum tribus signis ab legione sua relictus. hunc in vacua castra impetu facto Histri, cum alius armatus iis nemo obviam isset, in praetorio instruentem atque adhortantem suos oppresserunt. proelium atrocius quam pro paucitate resistentium fuit, nec ante finitum est quam tribunus militum
quique circa eum constiterant interfecti sunt.
praetorio deiecto direptisque,direptisque Drakenborch: direptis Fr. quae ibi fuerunt, ad quaestorium, forum quintanamque hostes pervenerunt. ibi cum omnium rerum paratam expositamque copiam et stratos lectos in quaestorio invenissent, regulus accubans epulari coepit. mox idem ceteri omnes, armorum hostiumque obliti, faciunt; et ut quibus insuetus liberalior victus esset avidius vino ciboque corpora onerant.
nequaquam eadem est tum rei forma apud
Romanos; terra maria trepidatur; nautici tabernacula
detendunt commeatumque in litore expositum in
naves rapiunt; milites in scaphas et mare territi
ruunt; nautae metu ne compleantur navigia, alii
turbae obsistunt, alii ab litore naves in altum expellunt. inde certamen, mox etiam pugna cum
vulneribus et caede in vicem militum nautarumque
oritur, donec iussu consulis procul a terra classis
submota est. secernere inde inermes ab armatisA.U.C. 576 coepit. vix mille ducenti ex tanta multitudine qui
arma haberent, perpauci equites, qui equos secum
eduxissent, inventi sunt; cetera deformis turba
velut lixarum calonumque, praeda vere futura, si
belli hostes meminissent. tunc demum nuntius
missusmissus add. Weissenborn. ad tertiam legionem revocandam et Gallorum praesidium; et simul ex omnibus locis ad castra recipienda demendamque ignominiam rediri coeptum
est. tribuni militum tertiae legionis pabulum
lignaque proicere iubent, centurionibus imperant
ut graviores aetate milites binos in ea iumenta ex
quibus onera deiecta erant imponant; equites ut
singulos e iuvenibus pedites secum in equos tollant:
egregiam gloriam legionis fore si castra metu
secundanorum amissa sua virtute recipiant. et
recipi facile esse si in praeda occupati barbari subito
opprimantur; sicut ceperint, posse capi. summa
militum alacritate adhortatio audita est. ferunt
citati signa, nec signiferos armati morantur. priores
tamen consul copiaeque quae a mari reducebantur
ad vallum accesserunt. L. Atius, tribunus primus
secundae legionis, non hortabatur modo milites sed
docebat etiam, si victores Histri, quibus armis
cepissent castra, iisdem capta retinere in animo
haberent, primum exutum castris hostem ad mareA.U.C. 576 persecuturos fuisse, deinde stationes certe pro vallo habituros: vino somnoque veri simile esse mersos iacere.
sub haec A. Baeculonium, signiferum suum,
notae fortitudinis virum, inferre signum iussit.
ille, si sese Novák: unum se Fr. sequerentur quo celerius fieret facturum dixit; conisusque cum trans vallum signum traiecisset, primus omnium portam intravit. et parte
alia T. et C. Aelii, tribuni militum tertiae legionis,
cum equitatu adveniunt. confestim et quos binos
oneraria in iumenta imposuerant secuti, et consul
cum toto agmine. at Histrorum pauci qui modice
vino usi erant,vino usi erant heerwagen: uinosi erant Fr. memores fuerant fugae, aliis somno mors continuata est; integraque sua omnia Romani, praeterquam quod vini cibique absumptum erat,
receperunt. aegri quoque milites, qui in castris
relicti fuerant, postquam intra vallum suos senserunt,
armis arreptis caedem ingentem fecerunt. ante
omnes insignis opera fuit C. Popili equitis; Sabello
cognomen erat. is pede saucio relictus longe
plurimos hostium occidit. ad octo milia Histrorum
sunt caesa, captus nemo, quia ira et indignatioA.U.C. 576 immemores praedae fecit. Rex tamen Histrorum temulentus ex convivio, raptim a suis in equum impositus, fugit. ex victoribus ducenti triginta
septem milites perierunt, plures in matutina fuga
quam in recipiendis castris.
forte ita evenit ut Cn. et L. Gavillii Novelli,
Aquileienses, cum commeatu venientes, ignari
prope in capta castra ab Histris inciderent. ii
cum Aquileiam relictis impedimentis refugissent,
omnia terrore ac tumultu non Aquileiae modo, sed
Romae quoque post paucos dies impleverunt;
quo non capta tantum castra ab hostibus nec fuga,
quae vera erant,erant J. F. Gronovius: erat Fr. sed perditas res deletumque exercitum omnem allatum est. itaque, quod in
tumultu fieri solet, dilectus extra ordinem non in
urbe tantum, sed tota Italia indicti. duae legiones
civium Romanorum conscriptae, et decem milia
peditum cum equitibus quingentis sociis nominis
Latini imperata. M. Iunius consul transire in Galliam
et ab civitatibus provinciae eius quantum quaeque
posset militum exigere iussus. simul decretum ut
Ti.Ti. Sigonius: T. Fr. Claudius praetor militibus legionis quartae et socium Latini nominis quinque milibus, equitibusequitibus J. F. Gronovius: equitum Fr. ducentis quinquaginta, Pisas ut convenirent ediceret, eamque provinciam dum consul inde abesset
tutaretur; M. Titinius praetor legionem primam, paremA.U.C. 576 numerum sociorum peditum equitumque, Ariminum convenire iuberet. Nero paludatus Pisas in provinciam est profectus; Titinius C. Cassio tribuno militum Ariminum qui praeesset legioni misso dilectum Romae habuit. M. Iunius consul ex
Liguribus in provinciam Galliam transgressus, auxiliis protinus per civitates Galliae militibusque
coloniiscoloniis doujat: colonis Fr. imperatis, Aquileiam pervenit. ibi certior factus exercitum incolumem esse, scriptis litteris Romam, ne tumultuarentur, ipse remissis auxiliis quae Gallis imperaverat, ad collegam est profectus. Romae magna ex necopinato laetitia fuit: dilectus omissus est, exauctorati, qui sacramento dixerant,
et exercitus qui Arimini pestilentia adfectus erat
domum dimissus. Histri magnis copiis cum castra
haud procul consulis castris haberent, postquam
alterum consulem cum exercitu novo advenisse
audierunt, passim in civitates dilapsi sunt. consules Aquileiam in hiberna legiones reduxerunt.
sedato tandem Histrico tumultu senatus
consultum factum est ut consules inter se compararent
uter eorum ad comitia habenda Romam rediret.
cum absentem Manlium tribuni plebis A.A. add. Sigonius. Licinius Nerva et C. Papirius Turdus in contionibus lacerarent
rogationemque promulgarent, ne Manlius post
idus Martias—prorogatae namque consulibus iam
in annum provinciae erant—imperium retineret,A.U.C. 576 uti causam extemplo dicere, cum abisset magistratu, posset, huic rogationi Q. Aelius collega intercessit
magnisque contentionibus obtinuit ne perferretur.
per eos dies Ti. Sempronius Gracchus et L.
Postumius Albinus ex Hispania Romam cum revertissent, senatus iis a M. Titinio praetore datus in
aede Bellonae ad disserendas res quas gessissent
postulandosque honores meritos etet add. J. F. Gronovius. ut diis immortalibus haberetur honos.
eodem tempore et in Sardinia magnum tumultum
esse litteris T. Aebuti praetoris cognitum est, quas
filius eius ad senatum attulerat. Ilienses adiunctis
Balarorum auxiliis pacatam provinciam invaserant,
nec eis invalido exercitu et magna parte pestilentia
absumpto resisti poterat. eadem et Sardorum
legati nuntiabant orantes, ut urbibus saltem—iam
enim agros deploratos esse—opem senatus ferret.
haec legatio totumque quod ad Sardiniam pertinebat ad novos magistratus reiectum est.
aeque miserabilis legatio Lyciorum, qui
crudelitatem Rhodiorum, quibus ab L. Cornelio ScipioneA.U.C. 576 attributi erant, querebantur: fuisse sese add. Drakenborch. sub dicione Antiochi; eam regiam servitutem collatam cum praesenti statu praeclaram libertatem visam. non
publicepublice Duker: publico Fr. tantum se premi imperio, sed singulos iustum pati servitium. coniugesconiuges hartel: iustos coniuges Fr. liberosque vexari; in corpus in tergum saeviri; famam, quod indignum sit, maculari dehonestarique; et palam res odiosas fieri iuris etiam usurpandi causa, ne pro dubio habeant, nihil inter se et argento parata mancipia
interesse. motus his senatus litteras Lyciis ad
Rhodios dedit, nec Lycios Rhodiis nec ullos alii
cuiquamalii cuiquam heraldus: alicuiquam Fr. qui nati liberi sint in servitutem dari placere; Lycios ita sub Rhodiorum simul imperio et tutela esse ut in dicione populi Romani civitates sociae sint.
triumphi deinde ex Hispania duo continui
acti. prior Sempronius Gracchus de Celtiberis
sociisque eorum, postero die L. Postumius de Lusitanis aliisque eiusdem regionis Hispanis triumphavit.
quadraginta milia pondo argenti GracchusGracchus Madvig: Ti. Gracchus Fr.
transtulit, viginti milia Albinus. militibus denariosA.U.C. 576 quinos vicenos, duplex centurioni, triplex equiti ambo diviserunt; sociis tantumdem quantum Romanis.
per eosdem forte dies M. Iunius consul ex Histria
comitiorum causa Romam venit. eum cum in senatu
fatigassent interrogationibus tribuni plebis Papirius
et Licinius de iis quae in Histria essent acta in
contionem quoque produxerunt. ad quae cum
consul se dies non plus undecim in ea provincia
fuisse responderet, quae se absente acta essent, se
quoque, ut illos, fama comperta habere, exsequebantur deinde quaerentes, quid ita non potius A.
Manlius Romam venisset, ut rationem redderet
populo Romano, cur ex Gallia provincia quam
sortitus esset in Histriam transisset? quando id
bellum senatus decrevisset, quando id bellum populus
Romanus iussisset? at hercule privato quidem
consilio bellum susceptum esse, sed gestum prudenter
fortiterque. immo, utrum susceptum sit nequius an
inconsultius gestum dici non posse. stationes duas
necopinantes ab Histris oppressas, castra Romana
capta, quod peditum, quod equitum in castris fuerit
caesum;caesum add. Crévier. ceteros inermes fusosque, ante omnes consulem ipsum, ad mare ac naves fugisse. privatum
rationem redditurum earum rerum esse quoniam
consul noluisset.
Comitia deinde habita. consules creati C.A.U.C. 576 Claudius Pulcher Ti. Sempronius Gracchus. et
postero die praetores facti P. Aelius Tubero iterum
C. Quinctius Flamininus C. Numisius L. Mummius
Cn. Cornelius Scipio C. Valerius Laevinus. tuberoni
urbana iurisdictio, Quinctio peregrina evenit, Numisio Sicilia, Mummio Sardinia; sed ea propter belli
magnitudinem provincia consularis facta.post facta, Gracchus eam sortitur, Histriam Claudius exhibet Fr.; quae uerba secl. Drakenborch; cf. ix. 8. Scipio et Laevinus Galliam in duas divisam provincias
sortiti sunt.
idibus Martiis, quo die Sempronius ClaudiusqueA.U.C. 577 consulatum inierunt, mentio tantum de provinciis
Sardinia Histriaque et utriusque hostibus fuit qui in
his provinciis bellum concivissent. postero die legati
Sardorum, qui ad novos magistratus dilati erant, etet add. clericus. L. Minucius Thermus, qui legatus Manli consulis in Histria fuerat, in senatum venit. Ab his edoctus est senatus quantum belli eae provinciae haberent.
moverunt senatum et legationes socium nominis
Latini, quae et censores et priores consules fatigaverant,fatigaverant J. F. Gronovius: fatigauerunt Fr. tandem in senatum introductae. summa querellarum erat, cives suos Romae censos plerosque
Romam commigrasse; quod si permittatur, perpaucis lustris futurum, ut deserta oppida, deserti
agri nullum militem dare possint.possint Madvig: possent Fr. fregellas quoque milia quattuor familiarum transisse ab se Samnites Paelignique querebantur, neque eo minus aut hos
aut illos in dilectu militum dare. genera autem
fraudis duo mutandae viritim civitatis inducta erant.
lex sociissociis Drakenborch: sociis ac Fr. nominis Latini, qui stirpem ex sese domi relinquerent, dabat ut cives Romani fierent. ea lege male utendo alii sociis, alii populo Romano iniuriam faciebant. nam et ne stirpem domi relinquerent, liberos suos quibusquibus Romanis in eam
condicionem ut manu mitterentur mancipio dabant,
libertinique cives essent; et quibus stirpsstirps Weissenborn: stirpes Fr. deesset quam relinquerent, ut cives Romani fierent,
adoptabant.fierent, adoptabant Voigt: fiebant Fr.: lacunam indicavit Crévier, quam alii alio modo suppleverunt. postea his quoque imaginibus iuris spretis,A.U.C. 577 promiscue sine lege, sine stirpe in civitatem Romanam per migrationem et censum transibant.transibant Curio: transiebant Fr. haec ne postea fierent petebant legati, et ut redire in civitates iuberent socios; deinde ut lege caverent ne quis quem civitatis mutandae causa suum faceret neve alienaret; et si quis ita civis Romanus factus esset, civis ne esset.esset civis ne esset doujat: esset Fr. haec impetrata ab senatu.
provinciae deinde, quae in bello erant, Sardinia atque Histria consulibusconsulibus add. Perizonius. decretae. in Sardiniam duae legiones scribi iussae, quina milia in singulas et duceni pedites, treceni equites, et duodecim milia peditum sociorum ac Latini nominis et
sescenti equites et decem quinqueremes naves, si
deducere ex navalibus vellet. tantumdem peditum
equitumque in Histriam, quantum in Sardiniam,
decretum. et legionem unam cum equitibus trecentis, et quinque milia peditum sociorum et ducentos
quinquaginta mittere equites in Hispaniam consules
ad M. Titinium iussi. priusquam consules provincias sortirentur, prodigia nuntiata sunt: lapidem
in agro Crustumino in lucumlucum cluver: lacum Fr. Martis de caelo cecidisse; puerum trunci corporis in agro Romano natum et quadrupedem anguem visum; et Capuae
multa in foro aedificia de caelo tacta; et PuteolisA.U.C. 577 duas naves fulminis ictu concrematas esse. inter haec quae nuntiabantur, lupus etiam Romae interdiu agitatus, cum Collina porta intrasset, per Esquilinam
magno consectantium tumultu evasit. eorum prodigiorum causa consules maiores hostias immolarunt,
et diem unum circa omnia pulvinaria supplicatio fuit.
sacrificiis rite perfectis provincias sortiti sunt;
Claudio Histria, Sempronio Sardinia obvenit.
legem dein de sociis C. Claudius tulit exex add. J. F. Gronovius. senatus consulto et edixit, qui sociisocii schmidt: socii ac Fr. nominis Latini, ipsi maioresve eorum, M. Claudio T. Quinctio censoribus postve ea apud socios nominis Latini censi essent, ut
omnes in suam quisque civitatem ante kal. Novembres redirent. quaestio qui ita non redissent L.
Mummio praetori decreta est. ad legem et edictuma syllaba TVM incipit V. consulis senatus consultum adiectum est ut dictator, consul, interrex, censor, praetor, qui nunc esset quive postea futurus esset,quive postea futurus esset add. Weissenborn. apud eorum quem quiqui add. Crévier. manu mitteretur, in libertatem vindicaretur, ut ius iurandum daret, qui eum manu mitteret, civitatis mutandae causa manu non mittere; in quo idin quo id heerwagen: inqvid V (ex corr., ut vid.). A.U.C. 577 non iuraret,iuraret Fr.: ivrare V. eum manu mittendum non censuerunt. haec in posterum cauta iussique edicto C. Claudi consulis. . .lacunam indicavit Madvig. Mummio decreta est.
dum haec Romae geruntur, M. Iunius et A.
Manlius, qui priore anno consules fuerant, cumcum Fr.: qvi V. Aquileiae hibernassent, principio verisveris Fr.: veri V. in finis Histrorum exercitum introduxerunt; ubi cum effuse popularentur, dolor magis et indignatio diripi res
suas cernentes Histros, quam certa spes, satis sibi
virium adversus duos exercitus esse,esse add. Madvig. excivit. concursu ex omnibus populis iuventutis facto repentinus et tumultuarius exercitus acrius primo impetu quam perseverantius pugnavit. ad quattuor milia eorum in acie caesa; ceteri omisso bello in civitates passim
diffugerunt. inde legatos primum ad pacem petendam in castra Romana, deinde obsides imperatos
miserunt. haec cum Romae cognita litteris proconsulum essent, C. Claudius consul veritus ne forte
eae res provinciam eteae res provinciam et Vahlen: ea r. p. V. exercitum sibi adimerent, non votis nuncupatis, non paludatispaludatis Fr.: pabvlatis V. lictoribus, unoA.U.C. 577 omnium certiore facto collega, nocte profectus, praeceps in provinciam abiit; ubi inconsultius quam venerat se gessit. nam cum contione advocata fugam e castris A. Manlio adversis auribus militum, quippe qui primi ipsi fugissent, obiectassetobiectasset Madvig: iactasset V. etet add. kreyssig. ingessisset probra M. Iunio, quod se dedecoris socium collegae fecisset, ad extremum utrumque decedere provincia iussit. adad add. M. Mueller. quod cum illi tum consulis imperio dicto audientes futuros esse dicerent, cum is more maiorum, secundum vota in Capitolio nuncupata, lictoribus paludatis profectus ab urbe esset, furens ira vocatum, qui pro quaestore Manli erat, catenascatenas Fr.: catena V. poposcit, vinctosvinctos Fr.: vinctosqve V. se Iunium Manliumque minitans Romam missurum. Ab eo quoque spretum consulis imperium est; et circumfusus exercitus, favens imperatorum causae et consuli infestus, animos ad nonnon Fr.: nos V. parendum addebat. postremo fatigatus consul et contumeliis singulorum et multitudinis—nam insuper inridebant—ludibriis, nave eadem qua venerat Aquileiam redit. inde collegae scripsit ut militum novorum ei parti quae scripta in Histriam provinciam esset ediceret Aquileiam utA.U.C. 577 conveniret, ne quid se Romae teneret quo minus votis nuncupatis paludatus ab urbe exiret. haec a collega obsequenter facta, brevisque dies ad conveniendum edicta est. Claudius prope consecutus est litteras suas. contione adveniens de Manlio et iunio habita, non ultra triduum moratus Romae, paludatis lictoribus votisque in Capitolio nuncupatis, in provinciam aeque ac priusaeque ac prius florebellus: aeqvaeamplivs V. praecipiti celeritate abit.
paucis ante diebus Iunius Manliusque oppidum Nesattium, quo se principes Histrorum et regulus ipse Aepulo receperat, summa vi oppugnare
coeperant.oppugnare coeperant Weissenborn: oppvgnant V. eo Claudius duabus legionibus novis adductis, vetere exercitu cum suis ducibus dimisso,
ipse oppidum circumsedit et vineis oppugnare intendit,intendit Fr.: interditam V. amnemque praeterfluentem moenia, qui et impedimento oppugnantibus erat et aquationem Histris praebebat, multorum dierum opere exceptum
novonouo Fr.: nova V. alveo avertit. ea res barbaros miraculo terruit abscisae aquae:abscisae aquae Fr.: abscisaqvae V. et ne tum quidem memores pacis, in caedem coniugum ac liberorum versi, etiam ut spectaculo hostibus tam foedum facinus esset, palam in muris trucidatos praecipitabant. inter simul complorationem feminarum puerorumque, simul
nefandam caedem, milites transgressi murum oppidum intrarunt. cuius capti tumultum ubitumultum ubi Vahlen: tvmvli V. ex pavido clamore fugientium accepit rex, traiecit ferro pectus,A.U.C. 577 ne vivus caperetur; ceteri capti aut occisi. duo deinde oppida, Mutila et Faveria, vi capta et deleta. praeda, ut in gente inopi, spe maior fuit, et omnis militibus concessa est. quinque milia capitum sescenta triginta duo sub corona venierunt. auctores belli virgis caesi et securi percussi. Histria tota trium oppidorum excidio et morte regis pacata
est; omnesque undique populi obsidibus datis in
dicionem venerunt.
sub Histrici finem belli apud Ligures concilia de
bello haberi coepta.
Ti. Claudius proconsul, qui praetor priore
anno fuerat, cum praesidio legionis unius Pisis praeerat. cuius litteris senatus certior factus, eas ipsas
litteras ad C. Claudium—nam alter consul iam in
Sardiniam traiecerat—deferendas censet et adicit
decretum, quoniam Histria provincia confecta esset
si ei videretur exercitum traduceret in Ligures.
simul ex litteris consulis, quas de rebus in Histria
gestis scripserat, in biduum supplicatio decreta. et
abab add. Fr. altero consule Ti.Ti. Fr.: iis V. Sempronio in Sardinia prospere res gesta.gesta kreyssig: gestia V. exercitum in agrum Sardorum Iliensium induxit. Balarorum magna auxilia Iliensibus venerant; cum utraque gente signis collatis conflixit. fusi fugatique hostes castrisque exuti, duodecim milia armatorum caesa. postero die arma
lecta conici in acervum iussit consul sacrumque idA.U.C. 577 Vulcano cremavit. victorem exercitum in hiberna sociarum urbium reduxit. et C. Claudius litteris Ti. Claudi et senatus consulto accepto ex Histria legiones in Ligures transduxit. ad Scultennam
flumen in campos progressi castra habebant hostes,
ibi cum iis acie dimicatum. quindecim milia caesa,
plus septingentiseptingenti Fr.: dit (sic) V. aut in proelio aut in castris—nam ea quoque expugnata sunt—capti, et signa militaria unum et quinquaginta capta. Ligures, reliquiae caedis, in montes refugerunt, passimque populantipassimque populanti Madvig: passimpopvlantiqvae V. campestres agros consuli nulla usquam apparuerunt arma. Claudius duarum gentium uno anno victor, duabus, quod raro alius, in consulatu pacatispacatis Fr.: pacatisqve V: subactis pacatisque rosbach. provinciis Romam revertit.revertit Fr.: evertit V.
prodigia eo anno nuntiata: in Crustumino
avem sanqualem quam vocant sacrum lapidem rostro
cecidisse, bovem in Campania locutam,locutam jakob Gronovius: locvtvm V. vaccam aeneam Syracusis ab agresti tauro qui a pecorea pecore hertz: pecora V. aberrasset, initam ac semine adspersam. in Crustumino diem unum in ipso loco supplicatio fuit, et in Campania bos alenda publice data, Syracusanumque
prodigium expiatum editis ab haruspicibus dis,A.U.C. 577 quibus supplicaretur.
pontifex eo anno mortuus est M. Claudius Marcellus, qui consul censorque fuerat. in eius locum
suffectus est pontifex filius eius M. Marcellus. et
LunamLunam Fr.: vna V. colonia eodem anno duo milia civium Romanorum sunt deducta. triumviri deduxerunt
P. Aelius M. Aemilius LepidusM. Aemilius Lepidus kreyssig: legibvs V. Cn. Sicinius; quinquagena et singula iugera et semisses agri in singulos dati sunt. de LiguribusLiguribus Heraeus: ligvres V. captus ager erat; Etruscorum ante quam Ligurum fuerat.
C. Claudius consul ad urbem venit; cui, cum in senatu de rebus in Histria Liguribusque prospere gestis
disseruisset,disseruisset add. Fr. postulanti triumphus est decretus. triumphavit in magistratu de duabus simul gentibus.
tulit in eo triumpho denariumdenarium Fr.: denaria V. trecenta septem milia et victoriatum octoginta quinque milia septingentos duos. militibus in singulos quini deni denarii dati, duplex centurioni, triplex equiti. sociis
dimidio minus quam civibus datum. itaque taciti
ut iratos esse sentires, secuti sunt currum.currum Fr.: cvrrvs V.
cum iscum is add. Drakenborch. triumphus de Liguribus agebatur, Ligures postquam senserunt non consularem tantum
exercitum Romam abductum, sed legionem ab Ti.A.U.C. 577 Claudio Pisis dimissam, soluti metu, clam exercitu indicto, per transversos limiteslimites Fr.: milites V. superatis montibus in campos degressi, agrum Mutinensem populati, repentino impetu coloniam ipsam ceperunt. id ubi Romam allatum est, senatus C.senatus C. Fr.: sc (sic, id est, senatus consultum) V. Claudium consulem Comitia primo quoque tempore habere iussit creatisque in annum magistratibus in provinciam redire et coloniam ex hostibus eripere. ita, uti censuit senatus, comitia habita. consules creati
Cn. Cornelius Scipio Hispallus, Q. Petilius Spurinus.
praetores inde facti M. Popilius Laenas, P. Licinius
Crassus, M. Cornelius Scipio, L. Papirius Maso, M.
Aburius, L. Aquilius Gallus. C. Claudio consuli
prorogatum in annum imperium et Gallia provincia;
et ne Histri idem,idem kreyssig: quoque idem Fr.: qvidem V. quod et Ligures, facerent, socios nominis Latini in Histriam mitteret, quos triumphi causa de provincia deduxisset.
Cn. Cornelio et Q. Petilio consulibus, quo dieA.U.C. 578 magistratum inierunt, immolantibus Iovi singulis
bubus uti solet, in ea hostia, qua Q.qua Q. Fr.: qvaeqve V. Petilius sacrificavit, in iocinere caput non inventum. id cum ad senatum rettulisset, bove perlitare iussus. de provinciis deinde consultus senatus Pisas etPisas et Fr.: ipsased V. Ligures provincias consulibus decrevit; cui Pisae provincia
obvenisset, cum magistratuum creandorum tempusA.U.C. 578 esset, ad comitia reverti iussit. additum decreto ut binas legiones novas scriberent et trecenos equites; et dena milia peditum sociis nominique Latino et sescenos imperarent equites. Ti.Ti. Sigonius: C. V. Claudio prorogatum est imperium in id tempus quo in provinciam consul venisset.
dum de iis rebus inin add. Fr. senatu agitur, Cn. Cornelius evocatus a viatore, cum templo egressus
esset, paulo post redit confuso vultu et exposuit
patribus conscriptis bovis sescenaris quem immolavisset iocur diffluxisse.diffluxisse Perizonius: deflvxisse V. id se victimario nuntianti parum credentem ipsum aquam effundi ex olla ubi exta coquerentur iussisse et vidisse ceteram integrann
partem extorum, iecur omne inenarrabili tabeinenarrabili tabe kreyssig: inenarrabilitate V. absumptum. territis eo prodigio patribus et alter consul curam adiecit, qui se, quod caput iocineri defuisset, tribus bubus perlitasse negavit. senatus maioribus hostiis usque ad litationem sacrificari iussit.
ceteris diis perlitatum ferunt; Saluti Petilium perlitasse negant. inde consules praetoresque provincias
sortiti. Pisae Cn. Cornelio, Ligures Q.Q. add. jakob Gronovius. Petilio obvenerunt. praetores L. Papirius Maso urbanam,
M. Aburius inter peregrinos sortiti sunt. M.A.U.C. 578 Cornelius Scipio Maluginensis Hispaniam ulteriorem, L. Aquilius Gallus Siciliam habuit. duo deprecati sunt ne in provincias irent, M. Popilius in Sardiniam: Gracchum eam provinciam pacare; ei T. Aebutium
Praetorem adiutorem ab senatu datum esse. interrumpi tenorem rerum, in quibus peragendis
continuatio ipsa efficacissima esset, minime convenire;
inter traditionem imperii novitatemque successoris,
quae noscendis prius quam agendis rebus imbuenda
sit, saepe bene gerendae rei occasiones intercidere.intercidere Fr.: intercedere V. probata Popilii excusatio est. P. Licinius Crassus sacrificiis se impediri sollemnibus excusabat ne in provinciam iret; eiei add. gitlbauer. citerior Hispania obvenerat. ceterum aut ire iussus aut iurare pro contione sollemni sacrificio se prohiberi. id ubi in P. Licinio ita statutum est, et ab se uti iusiurandumiusiurandum Fr.: ivreivrando V. acciperent M. Cornelius postulavit ne in Hispaniam ulteriorem iret. praetores ambo in eadem verba iurarunt.iurarunt Crévier: ivreivrarvnt V. M. Titinius et T.T. add. Fr. Fonteius proconsules manere cum eodem imperii iure in Hispania iussi; et ut in supplementum his tria milia civium Romanorum cum equitibus ducentis, quinque milia socium LatiniA.U.C. 578 nominis et trecenti equites mitterentur.
Latinae feriae fuere ante diem tertium nonas
Maias, in quibus quia in una hostia magistratus
Lanuvinus precatus non erat populo Romano Quiritium, religioni fuit. id cum ad senatum relatum
esset senatusque ad pontificum collegium reiecisset,
pontificibus, quia non recte factae Latinae essent,
instaurari Latinasinstaurari Latinas Vahlen: instavratislatinis V. placuit, Lanuvinos, quorum opera instaurandaeinstaurandae Drakenborch: instavrati V. essent, hostias praebere. accesserat ad religionem, quodquod add. Fr. Cn. Cornelius consul ex monte Albano rediens concidit et, parte membrorum captus ad Aquas Cumanas profectus ingravescente morbo Cumis decessit. sed inde mortuus Romam allatus
et funere magnifico elatus sepultusque est. pontifex
idem fuerat. consul Q. Petilius cum primum per
auspicia posset, college subrogando comitia habere
iussus et Latinas edicere, comitia in anteante add. Sigonius. diem tertium nonas Sextiles, LatinasLatinas add. Fr. in ante diem tertium idus Sextiles edixit. plenis religionum animis prodigia insuper nuntiata: Tusculi facem in caelo visam, Gabiis aedem Apollinis et privata aedificia complura, Graviscis murum portamque de caelo tacta. eatacta. ea Fr.: tactae V. patres procurari uti pontifices censuissent iusserunt.
dum consules primum religiones, deinde alterumA.U.C. 578 alterius mors et comitia et Latinarum instauratioinstauratio kreyssig: instavratione V. impediunt, interim C. Claudius exercitum ad Mutinam quam Ligures priore anno ceperant admovit. intraintra Perizonius: ante V. triduum quam oppugnare coeperat, receptam ex hostibus colonis restituit. octo milia ibi Ligurum intra muros caesa; litteraeque Romam extemplo scriptae, quibus non modo rem exponeret, sed etiam
gloriaretur sua virtute ac felicitate neminem iam cis
Alpes esseesse add. Weissenborn. hostem populi Romani,populi Romani ed. lugdunensis 1553: pro V. agrique aliquantum captum, qui multis milibus hominum dividi viritim posset.
et Ti. Sempronius eodem tempore in
Sardinia multis secundis proeliis Sardos perdomuit.
quindecim milia hostium sunt caesa, omnes Sardorum populi qui defecerant in dicionem redacti.
stipendiariis veteribus duplex vectigal imperatum
exactumque; ceteri frumentum contulerunt. pacata provincia obsidibusque ex tota insula ducentis
triginta acceptis, legati Romam qui ea nuntiarent
missi quiquequique Fr.: qvoqve V. ab senatu peterent ut ob eas res ductu auspicioque Ti. SemproniSempronii Fr.: sempronivs V. prospere gestas diis immortalibus honos haberetur, ipsique decedenti de provincia exercitum secum deportaresecum deportare Fr.: secvndaeportare V. liceret.
Senatus in aede Apollinis legatorum verbis auditisA.U.C. 578 supplicationem in biduum decrevit, et quadraginta maioribus hostiis consules sacrificare iussit, Ti. Sempronium proconsulem exercitumque eo anno in provincia manere.
Comitia deinde consulis unius subrogandi, quae
inquae in add. Sigonius. ante diem tertium nonas Sextiles edicta erant, eo ipso die sunt confecta. Q. Petilius consul collegam, qui extemplo magistratum occiperet, creavit
C. Valerium Laevinum. ipse iamipse iam Madvig: iisetiam V. diu cupidus provinciae, cum opportunae cupiditati eius litterae adlatae essent Ligures rebellasse, nonis Sextilibus
paludatus . . . .lacunam indicavit Duker. Senatussenatus add. heusinger. litteris auditis tumultus eius causa legionem tertiam ad C. Claudium proconsulem in Galliam proficisci iussit, et duumviros navales cum classe Pisas ire, qui Ligurum oram, maritimum quoque terrorem admoventes, circumvectarentur. eodem Pisas et Q. Petilius consul ad conveniendum exercitui diemexercitui diem Fr.: exercitvm V. edixerat. et C. Claudius proconsul audita rebellione Ligurum praeter eas copias quas secum Parmae habebat subitariis collectis militibus exercitum ad fines Ligurum admovit.
hostes sub adventum C. Claudi, a quo duce
se meminerant nuper ad Scultennam flumen victos
fugatosque, locorum magis praesidio adversus infeliciter expertam vim quam armis se defensuri, duos
montes Letum et Ballistam ceperunt muroquemuroque Fr.: mvrosqve V. A.U.C. 578 insuper amplexi sunt.sunt add. Duker. tardius ex agris demigrantes oppressi ad mille et quingenti perierunt; ceteri montibus se tenebant, et ne in metu quidem feritatis ingenitae obliti saeviunt in praedam quae Mutinae
parta erat. captivos cum foeda laceratione interficiunt; pecora in fanis trucidant verius passim quam
rite sacrificant. satiati caede animantium, quae
inanima erant parietibus adfligunt,adfligvnt (ex corr.) V.: adfligunt coni. edd. nonnulli. vasa omnis generis usui magis quam ornamento in speciem facta. Q. Petilius consul, ne absente se debellaretur, litteras ad C. Claudium misit ut cum exercitu ad se in Galliam veniret: Campis Macris se eum expectaturum. litteris acceptis Claudius ex Liguribus castra movit exercitumque ad Campos
Macros consuli tradidit. eodemeodem Fr.: eodemtempore V. paucis post diebus C. Valerius consul alter venit. ibi divisis copiis, priusprius add. Fr. quam digrederentur,digrederentur ed. frob. 1535: congrederentvr V. communiter ambo exercitus lustraverunt. tum sortiti, quia non ab eadem utrumque parte aggredi hostem placebat, regiones quas peterent. Valerium auspicato sortitum constabat, quod in templo fuisset; in Petilio id vitiivitii Madvig: vitio V. factum postea augures responderunt, quodA.U.C. 578 extra templum sortem in sitellam † in templum latam foris ipse oporteret.quod . . . oporteret the reading of V. For various conjectural restorations see the apparatus of Giarratano and the note opposite under the translation. profecti indeinde Fr.: in V. in diversas regiones. Petilius adversus Ballistae et Leti iugum, quod eoseos Fr.: eo V. montes perpetuo dorso inter se iungit, castra habuit. ibi adhortantem eum pro contione milites, immemorem ambiguitatis verbi, ominatumverbi ominatum Fr.: verbisomniatvm V. ferunt se eo die Letum capturumcapturum Fr.: factvrvm V. esse. duabus simul partibus subire in adversos montes coepit. ea pars in qua ipse erat impigre succedebat. alteram hostes cum propulissent, ut restitueret rem inclinatam, consul equo advectus suos quidem a[statim] a fuga Weissenborn; media in fuga Madvig; e (vel ex) tam effusa fuga hertz: etiamfuga V. fuga revocavit, ipse, dum incautius ante signa obversatur, missili traiectus cecidit. nec hostes ducem occisum senserunt, et suorum pauci qui viderant haud neglegenter, ut qui in eo victoriam verti scirent, corpus occultavere. alia multitudo peditum equitumque deturbatis hostibus montis sine duce cepere. ad quinque milia Ligurum occisa; ex Romano exercitu duo et quinquaginta ceciderunt. super tam evidentem tristis ominis eventum etiam ex pullario auditum estest Fr.: se V. vitium in auspicio fuisse, necA.U.C. 578 id consulem ignorasse. C. Valerius audita.periit quaternio quartus codicis praeter f.g. a deduxit incipiens. . . . Peritiverba Periti . . . posse ex Prisciani xvii xxix huc revo—cavit Sigonius. religionum iurisque publici, quando duo ordinarii consules eius anni, alter morbo, alter ferro perisset, suffectum consulem negabant recte comitia habere posse. . . .vid. quae de audita dixi, supra § 15. deduxit.
cis Appenninum Garuli et Lapicini etA.U.C. 579 Hergates, trans Appenninum Friniates fuerant, intraintra Crévier: inter V. Audenam amnem. P. Mucius cum iis, qui Lunam Pisasque depopulati erant, bellum gessit, omnibusque in dicionem redactis arma ademit. ob eas res in
Gallia Liguribusque gestas duorum consulum ductuA.U.C. 579 auspicioque senatus in triduum supplicationes decrevit et quadraginta hostiis sacrificari iussit.
et tumultus quidem Gallicus et Ligustinus, qui
principio eius anni exortus fuerat, haud magno
conatumagno conatu Fr.: magnvs conatvs V. brevi oppressus erat; belli Macedonici subibat iam cura, miscente Perseo inter Dardanos
Bastarnasque certamina. et legati qui missi ad res
visendas in Macedoniam erant, iam reverterant
Romam renuntiaverantque bellum in Dardania esse.
simul venerant et ab rege Perseo oratores qui
purgarent nec accitos ab eo Bastarnas nec auctore
eo quidquam facere. senatus nec liberavitnec liberavit Fr.: neliberare V. eius culpae regem neque arguit; moneri eum tantum modo iussit, ut etiam atque etiam curaret ut sanctum
habere foedus quod ei cum Romanis esset,habere foedus quod ei cum Romanis esset jakob Gronovius: haberetesse V. videri posset. Dardani cum Bastarnas non modo non excedere finibus suis, quod speraverant, sed graviores fieri in dies cernerent, subnixos Thracum accolarum et Scordiscorum auxiliis, audendum aliquid vel
temeretemere Fr.: temerare V. rati, omnes undique armati ad oppidum quod proximum castris Bastarnarum erat
conveniunt. hiems erat, et id anni tempus elegerant,A.U.C. 579 ut Thraces Scordiscique in fines suos abirent. quod ubi ita factum et solos iam esse Bastarnas audierunt, bifariam dividunt copias, pars ut recto itinere ad lacessendum ex aperto iret, pars devio saltu circumducta ab tergo aggrederetur. ceterum priusquam circumire castra hostium possent, pugnatum est;
victique Dardani compelluntur in urbem, quae fere
duodecim milia ab castris Bastarnarum aberat.
victores confestim secutisecuti Vahlen: vti V. circumsidunt urbem, haud dubie postero die aut metu dedituris se hostibus aut vi expugnaturi. interim Dardanorum altera manus, quae circumducta erat, ignara cladis suorum, castra Bastarnarum sine praesidio relicta cepit.relicta cepit Madvig: relic V, sic desinens: vid. quae dixi supra de audita, xviii. 15. . . .
. . . Romano more,Romano more muretus: more V, cuiius quaternio V periit praeter f. 10. sella eburnea posita, ius
dicebat disceptabatque controversias minimarum
rerum. adeoque nulli fortunae adhaerebat animus
per omnia genera vitae errans, uti nec sibi nec aliis
quinam homo esset satis constaret. non adloqui
amicos, vix notis familiariter arridere, munificentia
inaequali sese aliosque ludificari; quibusdamquibusdam Fr.: qvibvs V.
honoratis magnoque aestimantibus se puerilia, utA.U.C. 579 escae aut lusus, munera dare, alios nihil expectantes ditare. itaque nescire quid sibi velletquid sibi vellet Fr.: qvidsividbivellet (sic) V. quibusdam videri; quidam ludere eum simpliciter, quidam haud dubie insanire aiebant.insanire aiebant Fr.: inseanebant (sic) V. in duabus tamen magnis honestisque rebus vere regius erat animus, in urbium donis et deorum cultu. megalopolitanis in Arcadia murum se circumdaturum urbi est pollicitus maioremque partem pecuniae dedit; Tegeae theatrumTegeae theatrum Fr.: thegetea V. magnificum e marmore facere instituit; cyzici inin add. Fr. prytaneo—id est penetrale urbis, ubi publice, quibus is honos datus est, vescuntur—vasa aurea mensae unius posuit. Rhodiis utut add. freinsheim. nihil unum insigne, ita omnis generis, ut quaeque usus eorum postulaverunt, dona dedit. magnificentiae vero in deos vel Iovis Olympii templum Athenis, unum in terris incohatum pro magnitudine dei, potest testistestis add. Fr. esse; sed et Delum aris insignibus statuarumque copia exornavit, et Antiochiae Iovis Capitolini magnificum templum, non laqueatum auro tantum, sed parietibus totis lammina inauratum, et alia multa in aliis locis pollicitus, quia perbreve tempus regni eius fuit, non perfecit. spectaculorum quoque omnis generis magnificentia superiores reges vicit, reliquorum sui moris et copiaA.U.C. 579 Graecorum artificum; gladiatorum munus, Romanae consuetudinis, primo maiore cum terrore hominum, insuetorum ad tale spectaculum, quam voluptate dedit; deinde saepius dando et modo volneribus tenus, modo sine missione, etiametiam Madvig: etiamet V. familiare oculis gratumque id spectaculum fecit, et armorum studiumstudium Fr.: stvdiorvm V. plerisque iuvenum accendit. itaque qui primoqui primo Fr.: primoqvi. ab Roma magnis pretiispretiis kreyssig: praedis V. paratos gladiatores accersere solitus erat, iam suo. . . .a suo desinit V: vid. quae dixi supra de Romano more, xx. 1. ScipioScipio Sigonius: pio V, f. llr sic incipiens. inter peregrinos.
M. Atilio praetori provincia SardiniaA.U.C. 580 obvenerat; sed cum legione nova quam consules conscripserant, quinque milibus peditum, trecentis
equitibus in Corsicam iussus est transire. dum is
ibi bellum gereret, Cornelio prorogatum imperium,
uti obtineret Sardiniam. Cn. Servilio Caepioni in
Hispaniam ulteriorem et P. Furio Philo in citeriorem
tria milia peditum Romanorum,peditum Romanorum Fr.: peditvmromanorvmpeditvm V. equites centum quinquaginta, et socium Latini nominis quinque
milia peditum, trecenti equites, Sicilia L. ClaudioA.U.C. 580 sine supplemento decreta. duas praeterea legiones consules scribere iussi cum iusto numero peditum equitumque, et decem milia peditum sociis imperare
et sescentos equites. dilectus consulibus eo difficilior erat quod pestilentia quae priore anno in boves
ingrueratingruerat Fr.: ingrveret V. eo verteratverterat Sigonius: verteret V. in hominum morbos. qui inciderant, haud facile septimum diem superabant; qui superaverant, longinquo, maxime quartanae, implicabantur morbo. servitia maxime moriebantur; eorum strages per omnes vias insepultorum erat. ne liberorum quidem funeribus Libitina sufficiebat. cadavera intacta a canibus ac volturibusvulturibus Fr.: volneribvs V. tabes absumebat; satisque constabat nec illo nec priore anno in tanta strage boum hominumque volturium usquam visum. sacerdotes publici ea pestilentia mortui sunt Cn. Servilius Caepio pontifex, pater praetoris, et Ti. Sempronius Ti. filius Longus decemvir sacrorum et P. Aelius Paetus augur et Ti. Sempronius Gracchus et C. Mamilius AtellusC. Mamilius Atellus wesenberg: C. atiellivs. aemilivs (sic) V. curio maximus etet add. ed. Frobeniana 1535 M. Sempronius Tuditanus pontifex.pontifex add. Fr. pontifices suffecti sunt C. Sulpicius Galba . . .lacunam indicavit Fr.; pro supplementis multi multa frustra. in locum Tuditani. augures suffecti sunt in Gracchi locum T. Veturius GracchusA.U.C. 580 Sempronianus, in P. Aeli,in P. Aelii Fr.: inpelli V. Q. Aelius Paetus. Decemvir sacrorum C. Sempronius Longus, curio maximus C. Scribonius Curio sufficitur. cum pestilentiae finis non fieret, senatus decrevit uti decemviri libros Sibyllinos adirent. ex decreto eorum diem unum supplicatio fuit, et Q. Marcio Philippo verba praeeunte populus in foro votum concepit, si morbus pestilentiaque ex agro Romano emota esset, biduum feriasferias Fr.: fvrias V. ac supplicationem se habiturum. in Veienti agro biceps natus puer, et Sinuessae unimanus, et Auximiet Auximi cluver: oximi V, cuius margo f. 12 abscinditur, qua de causa multas parvas lacunas suppl. Fr., quam ego secutus sum. puella cum dentibus, et arcus interdiu sereno caelo super aedem Saturni in foro Romano intentus, et tres simul soles effulserunt, et faces eadem nocte plures per caelum lapsae sunt, et LanuviniLanuvini Sigonius: inlanvino V. caeritesque anguem in oppido suo iubatum, flavisflavis Weissenborn: avis V. maculis sparsum, apparuisse affirmabant, et in agro Campano bovem locutum esse satis constabat.
legati nonis Iuniisnonis Iuniis Sigonius: ix.mil. V. ex Africa redierunt, qui convento prius Masinissa rege Carthaginem
ierant; ceterum certius aliquanto quae CarthagineA.U.C. 580 acta essent, ab rege scierant quam ab ipsis Carthaginiensibus. compertum tamen affirmaverunt legatos ab rege Perseo venisse, iisque noctu senatum in aede Aesculapi datum esse. Ab Carthagine legatos
in Macedoniam missos et rex affirmaverat et ipsi
parum constanter negaverant. in Macedoniam
quoque mittendos legatos senatus censuit. tres
missi sunt, C. Laelius, M. Valerius Messalla, Sex.
Digitius.
Perseus per id tempus, quia quidam Dolopum non
parebant et de quibus ambigebatur rebus disceptationem ab rege ad Romanos revocabant, cum exercitu profectus sub ius iudiciumque suum totam coegit
gentem. inde per Oetaeos montes transgressus, religionibus quibusdam animo obiectis, oraculumoraculum Fr.: oracivm V. aditurus Delphos ascendit. cum in media repente Graecia apparuisset, magnum non finitimis modo
urbibus terrorem praebuit, sedpraebuit sed Fr.: praebvisset V. in Asiam quoque ad regem Eumenen nuntios tumultuosostumultuosos hertz: tvmvltvo V: vid. quae dixi de et Auximi, xxi. 12. misit. triduum non plus Delphis moratus, per Phthiotidem
Achaiam Thessaliamque sine damno iniuriaqueA.U.C. 580 eorum, per quorum fineseorum per quorum fines Madvig: vmperqvorvm V. iter fecit, in regnum rediit. nec earum tantum civitatium per quas iturus erat satis habuit animos sibi conciliare; aut legatos aut litteras dimisit, petens, ne diutius simultatum quae cum patre suo fuissent meminissent; nec enim tam atroces fuisse eas, ut non cum ipso potuerint ac
debuerint finiri; secum quidem omnia illis integra
esse adad add. Fr. instituendam fideliter amicitiam; cum Achaeorum maxime gente reconciliandae gratiae viam quaerebat.
haec una ex omni Graecia gens et
Atheniensium civitas eo processerat irarum, ut
finibus interdiceret Macedonibus. itaque servitiis
ex Achaia fugientibus receptaculum Macedonia erat,
quia, cum finibus suis iisiis add. Perizonius. interdixissent, intrare regni terminos ipsi non audebant. id cum Perseus
animadvertisset, comprensis omnibus litterae. . . .lacunam indicavit Fr. Ceterum ne similis fuga servorum postea fieret, cogitandum et illis esse. recitatis his litteris per Xenarchum praetorem, qui privatae gratiae aditum
apud regem quaerebat, et plerisque moderate etA.U.C. 580 benigne scriptas esse censentibus litteras, atque iis maxime, qui praeter spem recepturi essent amissa mancipia, Callicrates ex iis, qui in eo verti salutem
gentis crederent, si cum Romanis inviolatum foedus
servaretur
parva
inquit aut mediocris res, Achaei,
quibusdam videtur agi: ego maxime gravissimam
omniumomnium Fr.: omnivmqve V. non agi tantum arbitror sed quodam modo actam esse. nam qui regibus Macedonum
Macedonibusque ipsis finibus interdixissemus manereque id decretum sciremus, quo caveramus,sciremus, quo caveramus add. Vahlen. scilicet ne legatos, ne nuntios admitteremus regum, per quos aliquorum ex nobis animi sollicitarentur, ii contionantem quodam modo absentem audimus
regem, et, si dis placet, orationem eius probamus.
et cum ferae bestiae cibum ad fraudem suam positum
plerumque aspernentur et refugiant, nos caeci specie
parvi beneficii inescamur et servulorum minimi pretii
recipiendorum spe nostram ipsorum libertatem subrui
et temptaritentari Fr.: temptare V. patimur. quis enim non videt viam regiae societatis quaeri, qua Romanum foedus, quoquo Fr.: qva V. nostra omnia continentur, violetur? nisi hoc dubium alicui est, bellandum Romanis cum Perseo esse et, quod vivo Philippo expectatum, morte eius
interpellatum est, id post mortem Philippi futurum.A.U.C. 580 duos ut scitis habuit filios Philippus, Demetrium et Persea. genere materno, virtute, ingenio, favore Macedonum longe praestitit Demetrius. sed quia in Romanos odii regnum posuerat praemium, Demetrium nullo alio crimine quam Romanae amicitiae initae occidit; Persea, quem belli cumbelli cum add. Madvig. populo Romano prius paene quam regni heredem futurum sciebat, regem fecit. itaque quid hic post mortem patris egit aliud quam bellum paravit? Bastarnas primum ad terrorem omnium inin add. J. F. Gronovius. Dardaniam immisit; qui si sedem eam tenuissent, graviores eos accolas Graecia habuisset quam Asia Gallos habebat.habebat Weissenborn: habeat V. ea spe depulsus non tamen belli consilia omisit; immo, si vere volumus dicere, iam incohavit bellum. dolopiam armis subegit nec provocantesprovocantes J. F. Gronovius: provinciis V. de controversiis ad disceptationem populi Romani audivit. inde transgressus Oetam, ut repente in medio umbilico Graeciae conspiceretur, Delphos ascendit. haec usurpatio itineris insoliti quo vobis spectare videtur? Thessaliam deinde peragravit; quod sine ullius eorum quos oderat noxa,noxa Duker: noxia V. hoc magis temptationem metuo. inde litteras ad nos cum muneris specie misit et cogitare iubet, quo modo in reliquum hoc munere non egeamus, hoc est, ut decretum, quo arcentur Peloponneso Macedones, tollamus,A.U.C. 580 rursus legatos regios et hospitia cum principibus et mox Macedonum exercitus, ipsum quoque a Delphis (quantum enim interfluit fretum?)interfluit fretum kreyssig: interfvitfretvs V. traicientem in Peloponnesum videamus, immisceamurimmisceamur Sigonius: immiscemvr V. Macedonibus armantibus se adversus Romanos. ego nihil novi censeo decernendum servandaque omnia integra donec ad certum redigaturredigatur J. F. Gronovius: dirigantvr V. vanusne hic timor noster an verus fuerit. si pax inviolata inter Macedonas Romanosque manebit, nobis quoque amicitia et commercium sit; nunc de eo cogitarecogitare add. Fr. periculosum et immaturum videtur.
post hunc Archo, frater Xenarchi praetoris,
ita disseruit: difficilem orationem Callicrates et
mihi et omnibus qui ab eo dissentimus fecit: agendo
enim Romanae societatis causam ipse temptarique
et oppugnari dicendo, quam nemo neque temptat
neque oppugnat, effeciteffecit Fr.: efficit V. ut qui ab se dissentiret adversus Romanos dicere videretur. ac primum
omnium, tamquam non hic nobiscum fuisset, sed aut
ex curia populi Romani veniret autaut Fr.: avtcvriam V. regum arcanis interesset, omnia scit et nuntiat quae occulte facta sunt. divinat etiam quae futura fuerint,fuerint J. F. Gronovius: fverant V. si Philippus vixisset, quid ita Perseus regni heres sit, quid
parent Macedones, quid cogitent Romani. nosA.U.C. 580 autem, qui nec ob quam causam nec quem ad modum perierit Demetrius scimus, nec quid Philippus si vixisset facturus fuerit,fuerit Sigonius: fverat V. ad haec, quae palam geruntur, consilia nostra accommodare oportet. ac scimus Persea regno accepto regem a populo Romano appellatum; audimus legatos Romanos venisse ad regem Persearegno accepto etc. usque ad ad regem Persea Fr.: ac regno accepto a populo Romano audimus legatos Romanos venisse ad regem Persea kreyssig: acceptoalegatosromanosvenisseadregemperseaadpr (sic) appellatvm V. et eos benigne exceptos. haec omnia pacis equidem signa esse iudico non belli; nec Romanos offendi posse si ut bellum gerentes eos secuti sumus, nunc quoque pacis auctores sequamur. cur quidem nos inexpiabile omnium soli bellum
adversus regnum Macedonum geramus, non video.
opportuniopportuni Fr.: opportvnitate V. propinquitate ipsa Macedoniae sumus? An infirmissimi omnium, tamquam, quos nuper subegit,subegit kreyssig: svbiecit V. Dolopes? immo contra ea vel viribus nostris, deum benignitate, vel regionis intervallo tuti. sed simussimus walch: svmvs V. aeque subiecti ac Thessali Aetolique: nihilo plus fidei auctoritatisque habemus adversus Romanos, qui semper socii atque amici fuimus, quam Aetoli, qui paulo ante hostes fuerunt? quod Aetolis, quod Thessalis, quod Epirotis, omni denique Graeciae cum Macedonibus iuris est, idem et nobis sit. cur execrabilis ista nobis solis velutidem et nobis sit. cur execrabilis ista nobis solis velut Fr.: idemetnobissitcvmexecrabilisistanobissitcvrexecrabilisistanobissolis V. dissertio iuris humani est? fecerit aliquid Philippus cur adversusA.U.C. 580 eum armatum et bellum gerentem hoc decerneremus; quid Perseus, novus rex, omnis iniuriae insons, suo beneficio paternas simultates obliterans, meruit, cur soli omnium hostes ei simus?simus J. F. Gronovius: svmvs V. quamquam et illud dicere poteram, tanta priorum Macedoniae regum merita erga nos fuisse, ut Philippi unius iniurias, si quae forte fuerunt, utique post mortem obliterent. non venit in mentem,obliterent non venit in mentem add. wesenberg. cum classis Romana Cenchreis staret,Cenchreis staret Sigonius: cencristaberet (sic) V. consul cum exercitu Elatiae esset, triduum nos in concilio fuisse consultantes utrum Romanos an Philippum sequeremur? nihil metus praesens ab Romanis sententias nostras inclinarit: fuit certe tamen aliquid, quod tam longam deliberationem faceret;faceret ed. vascosana: fecerat V. idqueidque hartel: idqvod V. erat vetusta coniunctio cum Macedonibus, vetera et magna in nos regum merita. valeant et nunc eadem illa, non ut praecipue amici, sed ne praecipue inimici simus. ne id, quod non agitur, Callicrates, simulaverimus agi. nemo novae societatis aut novi foederis, quo nos temere illigemus, conscribendi est auctor; sed commercium tantum iuris praebendi repetendique sit, ne interdictione finium nostrorum nos quoque terminis regninostrorum nos quoque terminis regni Vahlen: nostrosqvvqveetnossegni V. arceamus; ne servis nostris aliquo fugere liceat—quid hoc adversus Romana foedera est? quid rem parvam et apertam magnam etA.U.C. 580 suspectam facimus? quid vanos tumultus ciemus? quid, ut ipsi locum adsentandi Romanis habeamus, suspectos alios et invisos efficimus?et invisos efficimus Heraeus: invisosvfficimvs V. si bellum erit,erit Fr.: erat V. ne Perseus quidem dubitat quin Romanos secuturi simus;simus Fr.: svmvs V. in pace, etiam si non odiaodia Fr.: odio V. finiuntur, intermittantur.
cum iidem huic orationi qui litteris regis assensi
erant assentirentur, indignatione principum, quod,
quam rem ne legatione quidem dignam iudicasset
Perseus, litteris paucorum versuum impetraret,impetraret J. F. Gronovius: imperaret V. decretum differtur. legati deinde postea missi ab rege, cum Megalopoli concilium esset, dataque opera
est ab iis, qui offensionem apud Romanos timebant,
ne admitterentur.
per haec tempora Aetolorum in semet ipsos
versus furor mutuis caedibus ad internecionem adducturus videbatur gentem. fessi deinde et Romam
utraque pars miserunt legatos et inter se ipsi de
reconcilianda concordia agebant; quae novo facinore
discussa res veteres etiam iras excitavit. exulibus
Hypataeis, qui factionis ProxeniProxeni Fr.: proximi V. erant, cum reditus in patriam promissus esset fidesque data per principem
civitatis Eupolemum, octoginta illustres homines,
quibus redeuntibus inter ceteram multitudinem
Eupolemus etiam obvius exierat, cum salutatione
benigna excepti essent dextraeque datae,A.U.C. 580 ingredientes portam, fidem datam deosque testis nequiquam
invocantesinvocantes Fr.: vocantes V. interfecti sunt. inde gravius de integro bellum exarsit. C. Valerius Laevinus et Ap. Claudius Pulcher et C. Memmius et M. Popilius et L. Canuleius missi ab senatu venerant. apud eos cum Delphis
utriusque partis legati magno certamine agerent,agerent Curio: egervnt V. Proxenus maxime cum causa tum eloquentia praestare visus est; qui paucos post dies ab Orthobula uxore veneno est sublatus; damnataque eo crimine in exilium abiit. idem furor et Cretenses lacerabat. adventu deinde Q. Minuci legati, qui cum decem navibus missus ad sedanda eorum certamina erat,
adad add. hertz. spem pacis venerant. ceterum indutiae tantum sex mensum fuerunt; inde multo gravius bellum exarsit. lycii quoque per idem tempus ab Rhodiis bello vexabantur. sed externorum inter se bella, quo quaeque modo gesta sint,sint wesenberg: svnt V. persequi non operae est satis superque oneris sustinenti res a populo Romano gestas perscribere.perscribere HHarant: resscribere V.
Celtiberi in Hispania, qui bello domiti
se Ti. Graccho dediderant, pacati manserant M.
Titinio praetore obtinenteobtinente Fr.: oppvgnante V. provinciam.A.U.C. 580 rebellarunt sub adventum Ap. Claudi orsique bellum sunt
ab repentina oppugnatione castrorum Romanorum.
prima lux ferme erat, cum vigiles in vallo quique in
portarum stationibus erant, cum vidissent procul
venientem hostem, ad arma conclamaverunt. Ap.
Claudius, signo proposito pugnae ac paucis adhortatus
milites, tribus simul portis eduxit. obsistentibus
ad exitum Celtiberis primo par utrimque proelium
fuit, quia propter angustias non omnes in faucibus
pugnare poterant Romani; urguentes deinde alii
alios secuti ubiubi add. Weissenborn. evaserunt extra vallum, ut pandere aciem et exaequari cornibus hostiumhostium J. F. Gronovius: hostibvs V. quibus circumibantur possent ita repente inruperunt ut sustinere impetum eorum Celtiberi nequirent. ante horam secundam pulsi sunt; ad quindecim milia caesa autcaesa aut add. Fr. capta, signa adempta duo et triginta. castra etiam eo die expugnata debellatumque; nam qui superfuere proelio, in oppida sua dilapsi sunt. quieti deinde paruerunt imperio.
censores eo anno creati Q. Fulvius Flaccus
et A. Postumius Albinus legerunt senatum; princeps
lectus M. Aemilius Lepidus pontifex maximus.
de senatu novem eiecerunt; insignes notae fuerunt
M. Corneli Maluginensis, qui bienniobiennio Fr.: sibiennio V. ante praetor
in Hispania fuerat, et L. Corneli Scipionis praetoris,A.U.C. 580 cuius tum inter cives et peregrinos iurisdictio erat, et L. Fulvi, qui frater germanus et, ut Valerius Antias
tradit, consors etiam censoriscensoris Fr.: consortis V. erat. consules votis invotis in Crévier: votisetiametiamin V. Capitolio nuncupatis in provincias profecti sunt. ex iis M. Aemilio senatus negotium dedit ut Patavinorum in Venetia seditionem comprimeret, quos certamine factionum ad intestinum bellum exarsisse et ipsorum legati attulerant. legati, qui in Aetoliam ad similes motus comprimendos ierant, renuntiarunt
coerceri rabiem gentis non posse. patavinis saluti
fuit adventus consulis; neque aliud quod ageretageret Fr.: agere V. in provincia cum habuisset, Romam redit. censores vias sternendas silice in urbe, glarea extra urbem substruendas marginandasque primi omnium
locaverunt, pontesque multis locis faciendos; etA.U.C. 580 scaenamet scaenam Fr.: etaescenam V. aedilibus praetoribusque praebendam; et carceres in circo, et ova ad notashic alibique lacunae agnoscuntur, margine cod. abscissa. curriculis numerandis . . . dam, et metas trans . . . et caveas ferreas, per quas intromitterentur . . . feriisferiis Sigonius: ferreis V. in monte Albano consulibus, et clivum Capitolinum silice sternendum curaverunt, et porticum ab aede Saturni in Capitolium ad senaculum, ac super id curiam. et extra portam Trigeminam emporium lapide straverunt stipitibusque saepserunt, et porticum Aemiliam reficiendam curarunt, gradibusque ascensum ab Tiberi in emporium fecerunt. et intraintra Perizonius: extra V. eandem portam in Aventinum porticum silice straverunt, et . .in V legimus eo publico, sed locus corruptus nondum sanatus est; de cliuo Publicio cogitauit Perizonius; rem integram reliqui. ab aede Veneris fecerunt. idem Calatiae et Auximi muros faciendos locaverunt;A.U.C. 580 venditisque ibi publicis locis pecuniam, quae redactaredacta Fr.: redvcta V. erat, tabernis utrique foro circumdandis consumpserunt. et alter ex iis Fulvius Flaccus—nam Postumius nihil nisi senatus Romani populive iussu se locaturum edixitedixit add. Madvig. —ipsorum pecunia Iovis aedem Pisauri et Fundis et Potentiae etiam aquam adducendam, et Pisauri viam silice sternendam, et Sinuessae magalia addendamagalia addenda roth: maca V vid. quae dixi de notis § 6 supra. . . . aviariae in his et cloacas et murum circumducendum. . . et forum porticibusporticibus Fr.: etporticvs V. tabernisque claudendum et Ianos tres faciendos. haec ab uno censore opera locata cum magna gratia colonorum. moribus quoque regendis diligens et severa censura fuit. multis equi adempti.
exitu prope anni diem unum supplicatio fuit ob res prospere gestas in Hispania ductu
auspicioque Ap.Ap. Fr.: apvt V. Claudi proconsulis; et maioribus hostiis viginti sacrificatum. et alterum diem supplicatio ad Cereris, Liberi Liberaeque fuit, quod ex
Sabinis terrae motus ingens cum multis aedificiorum
ruinis nuntiatus erat. cum Ap. Claudius ex HispaniaA.U.C. 580 Romam redisset, decrevit senatus ut ovans urbem iniret. iam consularia comitia appetebant; quibus
magna contentione habitis propter multitudinem
petentium creati L. Postumius Albinus et M. Popilius
Laenas. praetores inde facti N. Fabius Buteo
C. Matienus C. Cicereius M. Furius Crassipes iterum
A. Atilius Serranus iterum C. Cluvius Saxula iterum.
comitiis perfectis Ap. Claudius Cento ex Celtiberis
ovans cum in urbem iniret, decem milia pondo
argenti, quinque milia auri in aerarium tulit. flamen
Dialis inauguratus est Cn. Cornelius.
eodem anno tabula in aede Matris Matutae cum
indice hoc posita est.: Ti. Semproni Gracchi consulis imperio auspicioque legio exercitusque populi
Romani Sardiniam subegit. in ea provincia hostium
caesa aut capta supra octoginta milia. re publica
felicissime gesta atque liberatis sociis,sociis add. Sigonius. vectigalibus restitutis exercitum salvum atque incolumem plenissimum praeda domum reportavit; iterum
triumphans in urbem Romam redit. cuius rei ergo
hanc tabulam donum Iovi dedit.
sardiniae insulae
forma erat, atqueatque Fr.: avtqve V. in ea simulacra pugnarum picta. munera gladiatorum eo anno aliquot, parva alia,
data; unum ante cetera insigne fuit T. Flaminini,A.U.C. 580 quod mortis causa patris sui cum visceratione epuloque et ludis scaenicis quadriduum dedit. magni tumtum walch: tamen V, fortasse rectius. muneris ea summa fuit quod per triduum quattuor et septuaginta homines pugnarint.
Periocha Libri XLI
ignis in aede Vestae extinctus est. tib. Sempronius
Gracchus pro cos. Celtiberos victos in deditionem accepit,
monumentumque operum suorum Gracchurim oppidum in
Hispania constituit; et a Postumio Albino pro cos.
Vaccaei ac Lusitani subacti sunt. uterque triumphavit.
Antiochus, Antiochi filius, obses a patre Romanis datus
mortuo fratre Seleuco, qui patri defuncto successerat, in
regnum Syriae ab urbe dimissus. qui praeter religionem,
qua multa templa magnifica multis locis erexit,qui praeter . . . regem egit hic e fine periochae transposuit Gronovius, qui qua posuit: quam codd; locis erexit gronovi-anus et ed. princeps: sociis cum lacuna codd. alii, recepit, fecit addens, Rossbach, quem alibi secutus sum. Athenis
Iovis Olympii et Antiochiae Capitolini,Capitolini add. Sigonius: om. codd. vilissimum regem
egit. lustrum a censoribus conditum est: censa sunt
civium capita CCLVIIIat ed. princeps CCLXIII CCXCIIII praebet. CCXCIIII. Q. VoconiusVoconius Sigonius: Volonius N. Saxa tribunus plebis legem tulit, ne quis mulierem heredem institueret. suasit legem M. Cato. exstat oratio eius. praeterea res adversus Liguras et Histros et Sardos et Celtiberos a compluribus ducibus prospere gestas et initia
belli Macedonici continet, quod Perseus Philippi filius
moliebatur. miserat ad Carthaginienses legationem, et
ab his nocte audita erat. sed et alias Graeciae civitates
sollicitabat.
Liber XLII
L. Postumius Albinus M. Popilius LaenasA.U.C. 581 consulesconsules add. luchs om. V. cum omnium primum de provinciis etet add. Vahlen: exsercitibus V. exercitibus ad senatum rettulissent, Ligures utrique decreti sunt, ut novas ambo quibus eam provinciam obtinerent legiones—binae singulis decretae—et socium Latini nominis dena milia peditum et sescenossescenos Drakenborch: sescentos V. equites, et supplementum Hispaniae tria milia peditum Romanorum scriberent et ducentos equites. ad hoc mille et quingenti pedites Romani cum centum equitibusequitibus Fr.: equitibus CC V scribi iussi, cum quibus praetor cui Sardinia obtigisset in Corsicam transgressus bellum gereret; interim M. Atilius, vetus praetor, provinciam obtineret Sardiniam. praetores deinde provincias sortiti sunt, A. Atilius Serranus urbanam, C. Cluvius Saxula inter cives et peregrinos, N.N. Sigonius: cn. V Fabius Buteo Hispaniam citeriorem, M. Matienus ulteriorem, M. Furius Crassipes Siciliam, C. Cicereius Sardiniam. priusquam in provinciasprovincias add. kreyssig om. V. magistratus proficiscerentur, senatui placuit, L. Postumium consulem ad agrum publicum a privato terminandum in Campaniam ire, cuius ingentem modum possidereA.U.C. 580 privatos paulatim proferendo fines constabat. hic iratus Praenestinis, quod, cum eo privatusprivatus Fr.: priuatas V. sacrificiiinter privatus(-as) et sacrificii, iterum paulatim—priuatus (sic) scripsit V, quae del. Fr. in templo Fortunae faciendi causa profectus esset, nihil in se honorifice neque publice neque privatim factum a Praenestinis esset, priusquam ab Roma proficisceretur, litteras Praeneste misit ut sibi magistratus obviam exiret, locum publice pararentpararent hertz: pararet V. ubi deverteretur, iumentaque cum exiret inde praesto essent.essent Fr.: esset V. ante hunc consulem nemo umquam sociis in ulla re oneri aut sumptui fuit. ideo magistratus mulis tabernaculisque et omni alio instrumento militari ornabantur, ne quid tale imperarent sociis. privata hospitia habebant; ea benigne comiterque colebant, domusque eorum Romae hospitibus patebant, apud quos ipsis deverti mos esset. legati qui repente aliquoaliquo Fr.: aliquod V. mitterentur singula iumenta per oppida, iter qua faciendum erat, imperabant; aliam impensam socii in magistratus Romanos non faciebant. iraira schel: iniuria V. consulis etiamsi iusta, non tamen in magistratu exercenda, et silentium nimisnimis Fr.: minis V. aut modestum autA.U.C. 581 timidumtimidum Fr.: tumidum V. praenestinorum ius, velutius velut Fr.: iussu velut V. probato exemplo, magistratibus fecit graviorum in dies talis generis imperiorum.
principio huius anni legati qui in Aetoliam et
Macedoniam missi erant renuntiarunt, sibi conveniendi regis Persei, cum alii abesse eumeum Fr.: cum V. alii aegrum esse, falso utrumque, fingerent, potestatem non
factam. facile tamen apparuisse sibi, bellumbellum Fr.: non bellum V. parari, nec ultra ad arma ire dilaturum. item in Aetolia seditionem glisceregliscere Fr.>: discere (sic) V. in dies, neque discordiarum principes auctoritate sua coerceri potuisse. cum bellum Macedonicum in expectatione esset, priusquam id susciperetur, prodigia expiari pacemque deum peti precationibus, quiqui J. F. Gronovius: que V. editi ex fatalibus libris essent, placuit. lanuvi classis magnae species in caelo visa dicebatur,visa dicebatur J. F. Gronovius: uisae dicebantur V. et Priverni lana pulla terra enata, et interra enata et in Fr.: terrenaefin V. Veienti apud Rementem lapidatum; pomptinum omne velut nubibus lucustarum coopertum esse; in Gallico agro, qua induceretur aratrum, sub existentibus glaebis pisces emersisse. ob haec prodigia libri fatales inspecti, editumque ab decemviris est et quibusquibus Fr.: ex quibus V. diis quibusque hostiis sacrificaretur, et ut supplicatiosupplicatio Fr.: supplicatioque V. prodigiis expiandis fieret, alteraqueA.U.C. 581 quaealteraque quae Madvig: anlteraque (sic) V. priore anno valetudinis populi causa vota esset, ea uti fieret feriaequefieret feriaeque hertz: feriaeque V. essent. itaque sacrificatumitaque sacrificatum Fr.: ita sacrificatumque V. est ut decemviri scriptum ediderant.ediderant Madvig: ediderunt V.
eodem anno aedis Iunonis Laciniae detecta.
Q. Fulvius Flaccus censor aedem Fortunae Equestris,
quam in Hispania praetor bello Celtiberico voverat,
faciebat enixo studio ne ullum Romae amplius aut
magnificentius templum esset. magnum ornatumornatum Madvig: ornantum V. ei templo ratus adiecturum, si tegulae marmoreae essent, profectus in Bruttios aedem Iunonis Laciniae
ad partem dimidiam detegit, id satis fore ratusratus Fr.: iratus V. ad tegendum quod aedificaretur. naves paratae fuerunt quae tollerent atque asportarent, auctoritate censoria sociis deterritis id sacrilegium prohibere.
postquam censor redit, tegulae expositae de navibus
ad templum portabantur. quamquam unde essent
silebatur, non tamen celari potuit. fremitus igiturigitur Fr.: eius igitur V. in curia ortus est; ex omnibus partibus postulabatur ut consules eam rem ad senatum referrent. ut vero accersitus in curiam censor venit, multo infestius
singuli universique praesentem lacerare: templumA.U.C. 581 augustissimum regionis eius,eius Fr.: eiu . . . eius (sic) V. quod non Pyrrhus, non Hannibal violassent, violare parum habuisse, nisinisi Fr.: side V. detexisset foede ac prope diruisset. detractum culmen templo, nudatum tectum patere imbribus putrefaciendum. adad add. hartel: om. V. id censorem moribus regendis creatum? cui sarta tecta exigere sacris publicis et locarelocare Madvig: loca V. tuenda more maiorum traditum esset, eum per sociorum urbes diruentem templa nudantemque tecta aedium sacrarum vagari! et quod, si in privatis sociorum aedificiis faceret, indignum videri posset, id eum templa deumtempla deum add. Heraeus: om. V. immortalium demolientem facere, et obstringere religione populum Romanum, ruinis templorum templa aedificantem, tamquam non iidem ubique di immortales sint, sed spoliis aliorum alii colendi exornandique! cum priusquam referretur appareret quid sentirent patres, relatione facta in unam omnes sententiam ierunt ut eae tegulae reportandae in templum locarenturlocarentur add. Fr.: om. V. piaculariaquepiaculariaque Fr.: iaeeulariaque (sic) V. Iunoni fierent. quae ad religionem pertinebantpertinebant wesenberg: pertinent V. cum cura facta; tegulas relictas in area templi, quia reponendarum nemo artifex inire rationem potuerit, redemptores nuntiarunt.
ex praetoribus, qui in provincias ierant, N.
Fabius Massiliae moritur, cum in citeriorem
Hispaniam iret. itaque cum id nuntiatum aa add. Fr.: om. V. Massiliensibus legatis esset, senatus decrevit ut P. Furius et Cn. Servilius quibusinter quibus et succedebatur iterum cum id—esset scripsit V, quae alia manus delevit, signa ZZZ super scribens. succedebatur inter se sortirentur, uter citeriorem Hispaniam prorogato
imperio obtineret. sors opportuna fuit, utut add. pighius: om. V. P. Furius idem, cuius ea provincia fuerat, remaneret.
eodem anno, cum agri Ligustini et Gallici, quod
bello captum erat aliquantum vacaret, senatus
consultum factum,factum Fr.: sit factum V. ut is ager viritim divideretur. decemviros in eam remrem add. Fr. · om. V. ex senatus consulto creavit A. Atilius praetor urbanus M. Aemilium Lepidum C. Cassium T. Aebutium Parrum C.
Tremellium P. Cornelium Cethegum Q. et L. Apuleios
M. Caecilium C. Salonium C. Munatium. diviserunt
dena iugera in singulos, sociis nominis Latini terna.
per idem tempus, quo haec agebantur, legati ex
Aetolia Romam venerunt de discordiis seditionibusque
suis,seditionibusque suis Fr.: seditionibus suisque V. et Thessali legati nuntiantes quae in Macedonia gererentur.
Perseus bellum iambellum iam Madvig: iam bellum V. vivo patre cogitatum in animo volvens omnes non gentes modo Graeciae,
sed civitates etiam legationibus mittendis, pollicendo
plura quam praestando, sibi conciliabat. erant
autemautem Madvig: tamen V. magnae partispartis kreyssig: pariter V. hominum ad favorem eius
inclinati animi, et aliquanto quam in EumenemA.U.C. 581 propensiores, cum Eumenis beneficiis muneribusque omnes Graeciae civitates et plerique principum obligati essent, et ita se in regno suo gereret ut quae sub dicione eius urbes essent,essent add. Curio: om. V. nullius liberae civitatis fortunam secum mutatam vellent. contra Persea fama erat post patris mortem uxorem manu sua occidisse; Apellem,Apellem Fr.: apellemme V. ministrum quondam fraudis in fratre tollendo atque ob idid kreyssig: id et V. quaesitum a Philippo ad supplicium, exulantemexulantem Fr.: exultantem V. accersitum post patris mortem ingentibus promissis ad praemia tantae perpetratae rei clam interfecisse. intestinis externisque praeterea multis caedibus infamem nec ullo commendabilem merito praeferebant vulgo civitates tam pio erga propinquos, tam iusto in cives, tam munifico erga omnes homines regi, seu fama et maiestate Macedonum regum praeoccupati ad spernendamspernendam J. F. Gronovius: sperendium V. originem novi regni, seu mutationis rerum cupidi, seu quia omniaomnia add. goldbacher: om. V. non obiecta esse Romanis volebant. erant autem non Aetoli modo in seditionibus propter ingentem vim aeris alieni, sed Thessali etiam; etet J. F. Gronovius: ea V. contagione velut tabes in Perrhaebiam quoque id pervaserat malum. cum Thessalos in armis esse nuntiatum esset,esset J. F. Gronovius: est V. Ap.A.U.C. 581 Claudium legatum ad eas res aspiciendas componendasque senatus misit. qui utriusque partis principibus castigatis, cum iniusto faenore gravatum aes alienum, ipsis magna ex parte concedentibus qui onerarant levasset, iusti crediti solutionem in decem annorumdecem annorum Weissenborn: zannorum V. pensiones distribuit. per eundem Appium eodemque modo compositae in Perrhaebia res. Aetolorum causas M.M. add. Madvig: om. V. Marcellus Delphis per idem tempus iisdemiisdem add. Madvig: om. V. hostilibus actas animis quosquos ruperti: quas V. intestino gesserant bello cognovit. cum certatum utrimque temeritate atque audacia cerneret, decreto quidem suo neutram partem aut levare aut onerare voluit; communiter ab utrisque petit abstinerent bello et oblivione praeteritorumpraeteritorum Fr.: praetorum V. discordias finirent. huius reconciliationis inter ipsos fides obsidibus ultro citroque datis firmata est. corinthus, ut ibiut ibi kreyssig: utubi V. deponerentur obsides, convenit.
a Delphis et Aetolico concilio Marcellus in
Peloponnesum traiecit Aegium,Aegium add. H. J. Mueller: om. V. quo Achaeis edixerat conventum. ubi collaudata gente quod constanter
vetus decretum de arcendis aditu finium regibus
Macedonum tenuissent, insigne adversus Persea
odiumPersea odium Fr.: persedonum V. Romanorum fecit; quod ut maturius
erumperet, Eumenes rex commentarium ferensA.U.C. 581 secum, quod de apparatibus belli omnia inquirens fecerat, Romam venit. per idem tempus quinque legati ad regem missi, qui res in Macedonia aspicerent.
alexandriam iidem ad Ptolemaeum renovandae
amicitiae causa proficisci iussi. legati erant hi:
C. Valerius C. Lutatius Cerco Q. Baebius Sulca M.
Cornelius Mammula M. Caecilius Denter. et abab add. Fr.: om. V. Antiocho rege sub idem tempus legati venerunt; quorum princeps Apollonius in senatum introductus multis iustisque causis regem excusavit, quod stipendium serius quam adquam ad Duker: quoad V. diem praestaret; id se omne advexisse, ne cuius nisi temporis gratia regi fieret. donum praeterea afferre, vasa aurea quingentum pondo. petere regem ut, quae cum patre suo societas atque amicitia fuisset, ea secum renovaretur, imperaretque sibi populus Romanus, quae bono
fidelique socio regi essent imperanda; se inin add. wesenberg: om. V. nullo usquam cessaturum officio. ea merita in sese add. Fr.: om. V. senatus fuisse cum Romae esset, eam comitatem iuventutis, ut pro rege non pro obside omnibus ordinibus fuerit. legatis benigne responsum, et societatem renovare cum Antiocho quae cum patre eius fuerat, A. Atilius praetor urbanus iussus. quaestores urbani stipendium, vasa aurea censores
acceperunt, eisque negotium datum est ut ponerentA.U.C. 581 ea in quibus templis videretur; legatolegato Vahlen: que legato V. centum milium aeris munus missum et aedes liberae hospitio datae sumptusque decretus, donec in Italia esset. legati qui in Syria fuerant renuntiaverantrenuntiaverant Crévier: renuntiauerunt V. in maximo eum honore apud regem esse amicissimumque populo Romano.
in provinciis eo anno haec acta.acta add. kreyssig: om. V. C. Cicereius praetor in Corsica signis collatis pugnavit; septem
milia Corsorum caesa, capti amplius mille et septingenti. voverat in ea pugna praetor aedem Iunoni
Monetae. pax deinde data petentibus Corsis, et
exacta cerae ducentaducenta Crévier: ducena V. milia pondo. ex Corsica subacta Cicereius in Sardiniam transmisit. et in Liguribus in agro Statellati pugnatum ad oppidum
Carystum. eo se magnus exercitus Ligurum contulerat. primo sub adventum M. Popili consulis
moenibus sese continebant; deinde, postquam
oppidum oppugnaturum Romanum cernebant, progressi ante portas aciem struxerunt. nec consul, ut
qui id ipsum oppugnatione comminanda quaesisset,
moram certamini fecit. pugnatum amplius tres est
horas ita ut neutro inclinaret spes. quod ubi consul
vidit nulla parte moveri Ligurum signa, imperat equitibus ut equos conscendant ac tribus simul partibus
in hostes quanto maximo possent tumultu incurrant.
pars magna equitum mediam traiecit aciem et ad
terga pugnantium pervasit. inde terror iniectus
Liguribus; diversi in omnes partes fugerunt, perpauci
retro in oppidum, quia inde se maxime obiecerat
eques. et pugna tam pervicax multos absumpserat
Ligurum, et in fuga passim caesi sunt. decem
milia hominum caesa traduntur, amplius septingenti
capti,capti Madvig: passim capti V. signa militaria relata octoginta duo. necNec add. Fr.: om. V. incruenta victoria fuit: amplius tria milia militum amissa, cum cedentibus neutris ex parte utraque primores caderent.
post hanc pugnam ex diversa fuga in unum
collecti Ligures, cum maiorem multo partem civium
amissam quam superesse cernerent—nec enim plus
decem milia hominum erant—dediderunt sese, nihil
quidem illi pacti; speraverant tamen, nonnon add. Fr.: om. V. atrocius quam superiores imperatores consulem in se saeviturum. at ille arma omnibus ademit, oppidum diruit,
ipsos bonaque eorum vendidit; litterasque senatui
de rebus ab se gestis misit. quas cum A. Atilius
praetor in curia recitasset—nam consul alter Postumius agris recognoscendisrecognoscendis Fr.: secognoscendis V. in Campania occupatus aberat—atrox res visa senatui, Statellates, qui uni ex Ligurum gente non tulissent arma adversus
Romanos, tum quoque oppugnatos, non ultro
inferentes bellum, deditos in fidem populi RomaniA.U.C. 581 omni ultimae crudelitatis exemplo laceratos ac deletes esse, tot milia capitum innoxiorum, fidem implorantia populi Romani, ne quis umquam se
postea dedere auderet, pessimo exemplo venisse, et
distractos passim iustis quondam hostibus populi
Romani pacatos servire. quas ob res placere senatui,
M. Popilium consulem Ligures, pretio emptoribus
reddito, ipsos restituere in libertatem, bonaque ut iis,
quodiis quod conj. Weissenborn, but in his text reads iis quicquid: isquiquod V. eius reciperari possit, reddantur curare; arma quoque reddi, eaque omnia primoquoque—primo add. Madvig, omnia autem Heraeus om. V. quoque tempore fieri; nec ante consulem de provincia decedere quam deditos in sedem suam Ligures restituisset. claram victoriam vincendo pugnantes,pugnantes clericus: oppugnantis V. non saeviendo in afflictos fieri.
consul, qua ferocia animi usus erat in Liguribus, eandem ad non parendumparendum Fr.: parendum fuit V. senatui habuit. legionibus extemplo Pisas in hibernacula missishibernacula missis Fr.: hibernaculia missi (sic) V. iratus patribus, infestusinfestus Fr.: infectus V. praetori Romam redit; senatuque extemplo ad aedem Bellonae vocato, multis verbis invectus in praetorem qui, cum ob rem bello bene gestam uti diis immortalibus honos haberetur
referre ad senatum debuisset, adversus se proA.U.C. 581 hostibus senatus consultum fecisset, quo victoriam suam ad Ligures transferret dedique iis prope consulem praetor iuberet: itaque multam ei se dicere; a patribus postulare ut senatus consultum in se factum tolli iuberent, supplicationemque, quam
absente se exse ex pithoeus: sex V. litteris de bene gesta re publica missis decernere debuerint, praesente se honorispraesente se honoris Madvig: praesentes honores V. deorum primum causa, deinde et sui aliquo tamen respectu decernerent. nihilo lenioribus quam absens senatorum aliquot orationibus increpitus neutra impetrata re in provinciam redit.
alter consul Postumius consumpta aestate in
recognoscendis agris, ne visane visa Fr.: neua V. quidem provincia sua comitiorum causa Romam redit. consules C. Popilium Laenatem P. Aelium Ligurem creavit. praetores
exinde facti C. Licinius Crassus M. Iunius Pennus Sp.
Lucretius Sp. Cluvius Cn. Sicinius C. Memmius
iterum.C. Memmius iterum Fr.: sicterum V.
eo anno lustrum conditum est; censores erant
Q. Fulvius Flaccus A. PostumiusFulvius Flaccus, A. Postumius Albinus Sigonius: Fulvius Flaccus L. Postumius Albinus. Postumius Fr.: Fulus Albinus Postumius V. Albinus;
Postumius condidit. censa sunt civium Romanorum capita
ducenta sexaginta novem milia et quindecim, minor
aliquanto numerus, quia L. Postumius consul pro
contione edixerat, qui socium Latini nominis ex
edicto C. Claudi consulis redire in civitates suas
debuissent, ne quis eorum Romae, et omnes in suis
civitatibus censerentur. concors et e re publica
censura fuit. omnes quos senatu moverunt quibusque
equos ademerunt,equos ademerunt Fr.: quas demerunt V. aerarios fecerunt et tribu moverunt; neque ab altero notatum alter probavit. Fulvius
aedem Fortunae Equestris quam proconsul in
Hispania dimicans cum Celtiberorum legionibus
voverat, annisannis lentz: annos V. sex post quam voverat dedicavit, et scaenicos ludos per quadriduum, unum diem in circo fecit.
L. Cornelius Lentulus, decemvir sacrorum, eo anno
mortuus est. in locum eius suffectus A. Postumius
Albinus. lucustarum tantae nubes a maria mari Vahlen: amant V. repente in Apuliam illatae sunt ut examinibus suis agros late
operirent.operirent Fr.: operirentur V. ad quam pestem frugum tollendam Cn. Sicinius, praetor designatus, cum imperio inin add. Fr.: om. V. Apuliam missus, ingenti agmine hominum ad colligendas eas coacto aliquantum temporis absumpsit.
principium insequentis anni, quo C. Popilius et P.A.U.C. 582 Aelius fuerunt consules, residuas contentiones ex
priore anno habuit. patres referri de Liguribus
renovarique senatus consultum volebant, et consul
Aelius referebat. Popilius et collegam et senatum pro
fratre deprecabatur, prae se ferens si quid decernerent
intercessurum. collegam deterruit; patres eo magis
utrique pariter consuli infensi, in incepto perstabant.
itaque cum de provinciis ageretur et Macedonia
iam imminente Persei bello peteretur, Ligures ambobus consulibus decernunt;decernunt bekker: decernuntur V. Macedoniam decreturos negant, nini add. Fr.: om. V. de M. Popilio referretur. postulantibus deinde ut novos exercitus scribere aut supplementum veteribus liceret, utrumque negatum est. praetoribus quoque in Hispaniam supplementum petentibus negatum, M. Iunio inin add. Fr.: om. V. citeriorem, Sp. Lucretio in ulteriorem. C. Licinius Crassus urbanam iurisdictionem, Cn. Sicinius inter peregrinos erat sortitus, C. Memmius Siciliam, Sp. Cluvius Sardiniam. consules ob ea irati senatui, Latinis feriis in primam quamque diem indictis, in provinciam abituros esse
denuntiarunt, nec quicquam rei publicae acturos,
praeterquam quod ad provinciarum administrationem
attineret.
attalum, regis Eumenis fratrem, legatum
venissevenisse Fr.: uidisse V. Romam Valerius Antias his consulibus scribit ad deferenda de PerseoPerseo Fr.: persona V. crimina indicandosque apparatus belli. plurium annales, et quibus credidisse
malis, ipsum Eumenem venisse tradunt. Eumenes
igitur ut Romam venit, exceptus cum tanto honore
quantum non meritis tantum eius, sed beneficiis
etiam suis, ingentia quae in eum congesta erant,
existimabantexistimabant Madvig: existimant V. deberi, a praetorea praetore Madvig: pr（sic) V. in senatum est introductus. causam veniendi sibi Romam fuisse dixit praeter cupiditatem videndividendi edd. vett.: uiuendi V. deos hominesque, quorum beneficio in ea fortuna esset, supra quam ne optare quidem auderet, etiam ut coramcoram Fr.: coronam V. moneret senatum ut Persei conatis obviam iret. orsus inde a Philippi consiliis necem Demetri filii rettulit, adversantis Romano bello; Bastarnarum gentem excitam sedibus suis, quorum auxiliis fetus in Italiam transiret. haec secum volutantemhaec secum volutantem woelfflin: haec cum uoluntatem V. in animo, oppressum fato, regnum ei reliquisse, quem infestissimum esse sensisset Romanis. itaque Persea hereditarium aa add. Fr.: om. V. patre relictum bellum et simul cum imperio traditum, iamiam proximumproximum Vahlen: primum V. alere ac fovere omnibus consiliis. florere praeterea iuventute quam stirpem longa pax ediderit, florere opibus regni, florere etiam aetate. quae cum corporis robore ac viribus vigeat, animum esse inveteratum diutina arte atque usu belli. iam inde a puero patris contubernio Romanis quoque bellis, non finitimisfinitimis Fr.: infinitumis V. tantum adsuetum, missum a patre in expeditiones multasA.U.C. 582 variasque. iam ex quo ipse accepisset regnum, multa, quae non vi non dolo Philippus omnia expertus potuisset moliri, admirando rerum successu tenuisse. accessisse ad vires eam quae longo tempore multis magnisque meritis pareretur auctoritatem.
nam apudnam apud Fr.: nonaput V. Graeciae atque Asiae civitates vereri maiestatem eius omnes. nec pro quibus
meritis pro qua munificentia tantum ei tribuatur,
cernere nec dicere pro certo posse,certo posse Fr.: certumesse V. utrum felicitate id quadam eius accidat an, quod ipse vereatur dicere, invidia adversus Romanos favorem illi conciliet. inter ipsos quoque reges ingentem auctoritate
esseesse add. hertz: om. V. Seleuci filiam duxisse eum, non petentem, sed petitum ultro; sororem dedisse Prusiae precanti atqueatque oranti kreyssig: adoranti V. oranti; celebratas esse utrasque nuptias gratulatione donisquedonisque Fr.: donis V. innumerabilium legationum, et velut auspicibus nobilissimis populis deductas esse. Boeotorum gentem, captatam Philippo, numquam ad scribendum amicitiae foedus adduci potuisse; tribus nunc locis cum Perseo foedus incisum litteris esse, uno Thebis, altero ad Delium,altero ad Delium Madvig: alteradsidenum V. augustissimo et celeberrimo in templo, tertio Delphis. in AchaicoA.U.C. 582 concilio vero, nisi discussa res per paucos Romanum imperium intentantes esset, eo remeo rem Fr.: aeoru (sic) V. prope adductam ut aditus ei in Achaiam daretur. at hercule suos honores, cuius merita in eam gentem privatim an publice sint maiora vix dici possit,possit Madvig: posset V. partim desertos per incultum ac neglegentiam, partim hostiliter sublatos esse. iam Aetolos quem ignorare in seditionibus suis non ab Romanis, sed a Perseo praesidium petisse? his eum fultum societatibus atque amicitiis eos domesticos apparatus belli habere ut externis nonut externis non Fr.: non ut expertis non V. egeat. triginta milibus peditum, quinque milibus equitum in decem annos frumentum praeparasse, ut abstinere et suo et hostium agro frumentandi causa possit. iam pecuniam tantam habere ut decem milibusmilibus J. F. Gronovius: milia V. mercennariorum militum praeter Macedonum copias stipendium in totidem annos praeparatum habeat, praeter annuum quod ex metallis regiis capiat vectigal. arma vel tribus tantistantis Sigonius: tantum V. exercitibus in armamentaria congessisse. iuventutem, ut iam Macedonia deficiat, velut ex perenni fonte unde hauriat, ThraciamThraciam Fr.: theriam V. subiectam esse.
reliquum orationis adhortatio fuit. non
ego haec
inquit incertis iactata rumoribus et
cupidius credita, quia vera esse de inimico crimina
volebam, adfero ad vos, patres conscripti, sed
comperta et explorata, haud secussecus Fr.: secum V. quam si speculatorA.U.C. 582 missus a vobis subiecta oculis referrem; neque relicto regno meo, quod amplum et egregium vos
fecistis, mare tantum traiecissem ut vana ad vos
afferendoafferendo Fr.: fecistis adferendo V. fidem abrogarem mihi; cernebam nobilissimas Asiae et Graeciae civitates in dies magis denudantes iudicia sua, mox, si permitteretur, eo processuras unde receptum ad paenitendum non haberent;haberent Fr.: haberem V. cernebam Persea non continentem se Macedoniae regno, alia armis occupantem, alia, quae vi subigi non possent,possent ruperti: possant V. favore ac benevolentia complectentem; videbam quam impar esset sors, cum ille vobis bellum pararetpararet add. J. F. Gronovius: om. V. vos ei securam pacem praestaretis, quamquam mihi quidem non parare sed gerere paene bellum videbatur. Abrupolim, socium atque amicum vestrum, regno expulit; arthetaurum Illyrium, quia scripta ab eo quaedam vobis comperit, socium item atque amicum vestrum, interfecit; Euersam et Callicritum Thebanos, principes civitatis, quia liberius adversus eum in concilio
Boeotorum locuti fuerant delaturosque ad vos quae
agerentur, professi erant, tollendos curavit; auxilium
Byzantiis adversus foedus tulit; Dolopiae bellumbellum J. F. Gronovius: bella V. intulit; Thessaliam et Doridem cum exercitu pervasit ut in bello intestino deterioris partis auxilio meliorem affligeret; confuditconfudit Fr.: condit V. et miscuit omnia in ThessaliaA.U.C. 582 Perrhaebiaque spe novarum tabularum, ut manu debitorum obnoxiaobnoxia Fr.: ocnoxia V. sibi optimates opprimeret. haec cum vobis quiescentibus et patientibus fecerit et concessam sibi Graeciam esse a vobis videat, pro certo habet neminem sibi antequam in Italiam traiecerit, armatum occursurum. hoc quam vobis tutum autvobis tutum aut Fr.: uobis tum haut V. honestum sit, vos videritis: ego certe mihi turpe esse duxi, prius Persea ad bellum inferendum quam me sociumme socium Fr.: escium V. ad praedicendum utpraedicendum ut Fr.: praedicendisaut V. et deprecatio legatorum respuebatur; et exasperavit animos ferociaferocia J. F. Gronovius: ferociaanimai (sic) V. caveretis venire in Italiam. functus necessario mihi officio, et quodam modo liberata atque exonerata fide mea, quid ultra facere possum quam uti deos deasque precer ut vos et vestrae rei publicae et nobis sociis atque amicis, qui ex vobis pendemus, consulatis?
haec oratio movit patres conscriptos.
ceterum in praesentia nihil, praeterquam fuisse in
curia regem, scire quisquam potuit: eo silentio
clausa curia erat. bello denique perfecto, quaeque
dicta ab rege quaeque responsa essent emanavere.
Persei deinde regis legatis post paucos dies senatus
datus est. ceterum praeoccupatis non auribus
magis quam animis ab Eumene rege, omnis et defensioet defensio iteravit V, quae verba alia manus del., signa ZZZ superscribens. et deprecatio legatorum respuebatur; et exasperavit animos ferociaferocia J. F. Gronovius: ferociaanimai (sic) V. nimia Harpali, qui
princeps legationis erat. is velle quidem et laborareA.U.C. 582 dixit regem, ut purganti se nihil hostile dixisse aut fecisse fides habeatur: ceterum si pervicacius causamcausam Fr.: causam uel causam V. belli quaeri videat, forti animo defensurum se. martem communem esse et eventum incertum belli.
omnibus civitatibus Graeciae atque Asiae curae
erat, quid Persei legati, quid Eumenes in senatu
egisset; et propter adventum eius quem moturum
aliquid rebantur, miserant pleraeque civitates aliaWarmington conjectures alios alia. in speciem praeferentes legatos. et legatio Rhodiorum
. . . aderat Romae, cuius ferox erat nec falsa dicturus
princeps,et legatio Rhodiorum erat ac Satyrus princeps Fr.: et legationis Rhodiorum ferox erat nec falsa simulaturus princeps Vahlen: et legatio Rhodiorum aderat Romae, cuius ferox erat nec falsa dicturus princeps H. J. Mueller: et iegatio rhodiorum erat hac falsa!(sic) turus princeps V. haud dubius quin Eumenes civitatis
quoque suae criminasuae crimina Vahlen: sua V. Persei criminibus iunxisset. itaque omni modo per patronos hospitesque disceptandi cum rege locum in senatu quaerebat. quod cum nonnon add. Duker: om. V. contigisset, libertate intemperantiintemperanti J. F. Gronovius: intemperantius V. invectus in regem, quod Lyciorum gentem adversus Rhodios concitasset graviorque Asiae esset quam Antiochus fuisset, popularem quidem neque Asiaequidem neque Asiae hartel: quidem quidem V. ingratam populis—nam eo quoque iam favor Persei venerat—orationem habuit, ceterum invisam senatuiA.U.C. 582 inutilemque sibi et civitati suae. Eumeni vero conspiratio adversus eum favorem maioremmaiorem add. hertz: om. V. apud Romanos fecit. ita omnes ei honores habiti donaque quamquam Fr.: cuiquam V. amplissima data cum sella curuli atque eburneo scipione.
legationibus dimissis cum Harpalus, quanta
maximaquanta maxima muretus: quantexima V. celeritate poterat, regressus in Macedoniam nuntiasset regi, nondum quidem parantes bellum
reliquisse se Romanos, sed ita infestos ut facile
appareret non dilaturos, et ipse, praeterquam quod
et ita credebat futurum, iam etiam volebat, in
flore virium se credens esse. Eumeni ante omnes
infestus erat; a cuius sanguine ordiensordiens Fr.: oriens V. bellum, Euandrum Cretensem, ducem auxiliorum, et Macedonas tres assuetos ministeriisministeriis Fr.: ministris V. talium facinorum ad caedem regis subornat litterasque eis dat ad Praxo hospitam, principem auctoritate et opibus Delphorum. satis constabat Eumenem,
ut sacrificaret Apollini, Delphos escensurum. praegressi cum Euandro insidiatores nihil aliud ad peragendum inceptum quam loci opportunitatem, omnia
circumeuntes, quaerebant. escendentibus ad
templum a Cirrha, priusquam perveniretur ad frequentia aedificiis loca, maceria erat ab laeva adad add. Madvig: a V. semitam paulum extantem a fundamento, qua singuli transirent; dextra pars labe terrae in
aliquantum altitudinis deruptaderupta Duker: diruta V. erat. post maceriam se abdiderunt gradibus adstructis, ut ex ea velut e muro tela in praetereuntem conicerent. primo a mari circumfusa turba amicorum ac satellitum procedebat, deinde extenuabant paulatim angustiae agmen. ubi ad eum locum ventum est qua singulis eundum erat, primus semitam ingressus Pantaleon,
Aetoliae princeps,cum quo institutus regiregi ed. vascosana: regis V. sermo erat. tum insidiatores exorti saxa duo ingentia devolvunt, quorum altero caput ictum est regi, altero umerus; sopitusque ex semita prociditex semita procidit gitlbauer: exemita procliuit V. in declive, multis super prolapsum iam saxis congestis. et ceteri quidem, etiam amicorum et satellitum turba,turba add. hartel: om. V. postquam cadentem videre, diffugiunt; Pantaleon contracontra kreyssig: constar V. impavidus mansit ad protegendum regem.
latrones, cum brevi circumitu maceriae
decurrere ad conficiendum saucium possent, velut
perfecta re in iugum Parnasi refugerunt eo cursu ut,
cum unus non facile sequendo per invia atque
ardua moraretur fugam eorum, nene add. kreyssig: om. V. ex comprenso indicium emanaret, occiderint comitem. ad corpus
regis primo amici, deinde satellites ac servi concurrerunt; tollentes sopitumsopitum Fr.: oppidum V. volnere ac nihil sentientem, vivere tamen ex calore et spiritu remanente in praecordiis senserunt: victurum exigua ac prope nulla spes erat. quidam ex satellitibus secuti
latronum vestigia, cum usque ad iugum Parnasi
nequiquam fatigati pervenissent, re infecta redierunt.
aggressi facinus Macedones ut nonnon add. heusinger: om. V. inconsulte ita audacter, coeptum nec consulte et timide reliquerunt. compotem iam sui regem amici postero die deferunt ad navem; inde Corinthum, abab kreyssig: ad V. Corintho per Isthmi iugum navibus traductis, Aeginam traiciunt. ibi adeo secreta eius curatio fuit, admittentibus neminem, ut fama mortuum in Asiam perferret. Attalus quoque celerius quamcelerius quam Fr.: ceteriumquam V. dignum concordia fraterna erat credidit; nam et cum uxore fratris et praefecto arcis tamquam iam haud dubius regni heres est locutus. quae postea non fefellere Eumenen; et quamquam dissimulare et tacite habere etet Weissenborn: id V. pati statuerat, tamen in primo congressu non temperavit, quin uxoris petendae immaturamimmaturam Weissenborn: maturam V. festinationem fratri obiceret. Romam quoque fama de morte Eumenis perlata est.
sub idem tempus C. Valerius ex Graecia,
qui legatusqui legatus Fr.: legatus qui V. ad visendum statum regionis eius speculandaque consilia Persei regis ierat,ierat Vahlen: eiuserat V. redit,
congruentiaque omnia criminibus ab Eumene adlatisA.U.C. 582 referebat. simul et adduxerat secum Praxo a Delphis, cuius domus receptaculum latronum fuerat, et L. Rammium Brundisinum, qui talis indicii delator erat.
princeps Brundisi Rammius fuit; hospitioquehospitioque Weissenborn: hospitioquoque V. et duces Romanos omnes et legatos, exterarum quoque gentium insignes,insignes Fr.: insignisquoque V. praecipue regios, accipiebat. ex eo notitia ei cum absente Perseo fuerat; litterisque spem amicitiae interioris magnaeque inde fortunae facientibus ad regem profectus brevi perfamiliarisperfamiliaris Fr.: perfamiliam V haberi trahique magis quam vellet in arcanos sermones est coeptus. promissis enim ingentibus praemiis petere institit ab eo rex, quoniam duces omnes legatique Romani hospitiohospitio Fr.: hostio V. eius uti adsuessent, quibus eorum ipse scripsisset, ut venenum dandum curaret. cuius scire se comparationem plurimum difficultatis et periculi habere; pluribus consciis comparari; eventu praeterea incerto esse ut aut satis efficacia ad rem peragendam autaut Fr.: ad V. tuta ad rem celandam dentur. se daturum quodquod Fr.: que V. nec in dando nec datum ullo signo deprendideprendi Fr.: defendi V. posset. Rammius veritus ne, si abnuisset, primus ipse veneni experimentum esset, facturum pollicitus proficiscitur; nec Brundisium ante redire quam convento C.A.U.C. 582 Valerio legato, qui circa Chalcidem esse dicebatur, voluit. ad eum primum indicio delato, iussu eiuseius Fr.: eiussu V. Romam simul venit. introductus in curiam quae acta erant exposuit.
haec ad ea quae ab Eumene delata erant
accessere, quo maturius hostis Perseus iudicaretur,
quippe quem non iustum modo apparareapparare Fr.: appellare V. bellum regio animo, sed per omnia clandestina grassari
scelera latrociniorum ac veneficiorum cernebant.
belli administratio ad novos consules reiecta est; in
praesentia tamen Cn. Sicinium praetorem, cuius
inter cives et peregrinos iurisdictio erat, scribere
milites placuit, qui Brundisium ductiducti Fr.: ducit V. primo quoque tempore Apolloniam in Epirum traicerentur ad occupandas maritimas urbes, ubi consul cui provincia
Macedonia obvenisset, classem appellere tuto et
copias per commodum exponere posset. Eumenes,
aliquamdiu Aeginae retentus periculosa et difficili
curatione, cum primum tuto potuit, profectus Pergamum, praeter pristinum odium recenti etiam scelere
Persei stimulante summasumma add. Fr.: om. V. vi parabat bellum. legati eo ab Roma gratulantesgratulantes Fr.: stimulantes V. quod e tanto periculo evasisset venerunt.
cum Macedonicum bellum in annum dilatum esset,
ceteris praetoribus iam in provincias profectis, M.
Iunius et Sp. Lucretius, quibus Hispaniae provinciae
obvenerant, fatigantesfatigantes kreyssig: fatigatis V. saepe idem petendo senatum, tandem pervicerunt ut supplementum sibi ad exercitum daretur: tria milia peditum, centum et quinquaginta equites in Romanas legiones scribere,scribere add. Crévier: om. V. in socialem exercitum quinque milia peditum et trecentos equites imperare sociis iussi. hoc copiarum
in Hispanias cum praetoribus novis portatum est.
eodem anno, quia per recognitionemrecognitionem Fr.: secognitionem V. Postumi consulis magna pars agri Campani, quem privati sine discrimine passim possederant, recuperata
in publicum erat, M. Lucretius tribunus plebis
promulgavit ut agrum Campanum censores fruendum
locarent, quod factum tot annis postpost Fr.: non post V. captam Capuam non fuerat, ut in vacuo vagaretur cupiditas privatorum.
cum inin add. Fr.: om. V. expectatione senatus esset bello etsi non indicto, tamen iam decreto, qui regum suam, qui
Perseiqui Persei Madvig: perseiqui V. secuturi amicitiam essent, legati Ariarathis puerum filium regis secum adducentes Romam venerunt; quorum oratio fuit regem educendum
filium Romam misisse, ut iam inde a puero assuesceret
moribus Romanis hominibusque. petere ut eum non
sub hospitum modo privatorum custodia, sed publicae
etiam curae ac velut tutelae vellent esse. et regisregis Fr.: regem et V.
legatio grata senatui fuit; decreverunt ut Cn.A.U.C. 582 Sicinius praetor aedes instruendasinstruendas lentz: instructas V. locaret ubi filius regis comitesque eius habitare recterecte Madvig: rec V. possent. et Thracum legatis, MaedisMaedis Madvig: sedis V. Cepnatisque et AstisAstis H. J. Mueller: satis V. societatem amicitiamque petentibus et quod petebant datum est, et munera binumbinum add. Fr.: om. V. milium aerisaeris Duker: aeris summae V. in singulos missa. hos utique populos, quod ab tergo Macedoniae Thracia esset, adsumptos in societatem gaudebant. sed ut in Asia quoque et insulis explorata omnia essent, Ti. Claudium Neronem M. Decimium legatos miserunt. adire eos Cretam et Rhodum iusserunt, simul renovare amicitiam, simul speculari, num sollicitati animi sociorum ab rege Perseo essent.
in suspensa civitate ad expectationem novi
belli, nocturna tempestate columna rostrata in Capitolio bello Punico priore posita ob victoriam M.
Aemiliipriore . . . Aemilii add. Madvig: om. V. consulis, cui collega Ser. Fulvius fuit, tota ad imum fulmine discussa est. ea res prodigii loco
habita ad senatum relata est; patres et adad add. Fr.: om. V. haruspices referri et decemviros adire libros iusserunt. decemviri lustrandum oppidum, supplicationem
obsecrationemque habendam, victimisvictimis Fr.: uictissimus oppidis V. maioribusA.U.C. 582 sacrificandum et in Capitolio Romae et in Campania ad Minervae promunturium renuntiarunt; ludos per decem dies Iovi optimo maximo primo quoque die
faciendos. ea omnia cum cura facta. haruspices in bonum versurum id prodigium, prolationemque finium et interitum perduellium portendi
responderunt, quod ex hostibus spolia fuissent ea
rostra, quae tempestas disiecisset.disiecisset Fr.: diiecisset V. accesserunt quae cumularent religiones animis: Saturniae nuntiatum erat sanguine per triduum in oppido pluvisse; Calatiae asinum tripedem natum, et taurum cum quinque vaccis uno ictu fulminisfulminis Fr.: fluminis V. exanimatos; Auximi terra pluvisse. horum quoque prodigiorum causa res divinae factae et supplicatio unum diem feriaeque habitae.
consules ad id tempus in provinciam non
exierant, quia neque, uti de M. Popilio referrent
senatui obsequebantur, et nihil aliud decernere prius
statutum patribus erat. aucta etiam invidia est
Popili litterislitteris Novák: litteris eius V. quibus iterum cum Statellatibus Liguribus proconsul pugnasse se scripsit ac sex milia
eorum occidisse; propter cuius iniuriam belli ceteri
quoque Ligurum populi ad arma ierunt. tum vero
non absens modo Popilius, qui deditis contra ius ac
fasfas Fr.: tam V. bellum intulisset etet add. Fr.: om. V. pacatos ad rebellandumrebellandum gruter: rebellinum V. incitasset, sed consules, quod non exirent inA.U.C. 582 provinciam, in senatu increpiti. hoc consensu patrum accensi M. Marcius Sermo et Q. Marcius Scilla, tribuni plebis, et consulibus multam se dicturos nisi in provinciam exirent denuntiarunt, et rogationem,
quam de Liguribus deditis promulgare in animo
haberent, in senatu recitarunt. sanciebatur ut qui ex
Statellis deditis in libertatem restitutus ante kal.
Sextiles primas non esset, cuius dolo malo is in
servitutem venisset, ut iuratus senatus decerneret,
qui eam rem quaereret animadverteretque. ex
auctoritate deinde senatus eam rogationem promulgarunt. priusquam proficiscerentur consules, C.
Cicereio, praetoripraetori add. Fr.: om. V. prioris anni, ad aedem Bellonae senatus datus est. is expositis quas in Corsica res gessisset postulatoque frustrafrustra Fr.: frus V. triumpho, in monte Albano, quod iam in morem venerat, ut sine publica auctoritate fieret, triumphavit. rogationem Marciam de Liguribus magno consensu plebes scivit iussitque.plebes scivit iussitque Fr.: plebis ciuitati iussitique (sic) V. ex eo plebiscito C. Licinius praetor consuluit senatum, quem quaerere ea rogatione vellet. patres ipsum eum quaerere iusserunt.
tum demum consules in provinciam profecti
sunt exercitumque a M. Popilio acceperunt.acceperunt J. F. Gronovius: ceperunt V. neque tamen M. Popilius reverti Romam audebat, ne
causam diceret adverso senatu, infestiore populo,
apud praetorem, qui de quaestione in se propositaproposita Drakenborch: positam V. senatum consuluisset. huic detractationidetractationi bekker: detractioni V. eius tribuni plebis alterius rogationis denuntiatione occurrerunt ut, si non ante idus Novembres in urbem Romam introisset, de absente eo C. Licinius statueret
ac iudicaret. hoc tractus vinculo cum redisset,
ingenti cum invidia in senatum venit. ibi cum
laceratus iurgiis multorum esset, senatus consultum factum est ut qui Ligurum post Q. Fulviumpost Q. Fulvium Fr.: postquam fluuium V. L. Manlium consules hostes non fuissent, ut eos C. Licinius Cn. Sicinius praetores in libertatem restituendos curarent, agrumque iis trans Padum consul C. Popilius daret. multa milia hominum hoc senatus consulto restituta in libertatem, transductisque Padum ager est assignatus. M. Popilius rogatione Marcia
bis apud C. Licinium causam dixit; tertio praetor,
gratia consulis absentis et PopiliaePopiliae Fr.: popillio V. familiae precibus victus, idibusvictus idibus Fr.: uictulaudibus V. Martiis adesse reum iussit, quo die novi magistratus inituri erant honorem, ne diceret ius qui privatus futurus esset. ita rogatio de Liguribus arte fallaci elusa est.
legati Carthaginienses eo tempore Romae
erant et Gulussa, filius Masinissae. inter eos
magnae contentiones in senatu fuere. Carthaginienses querebantur, praeter agrum de quo ante legati
ab Roma, quiin add. Sigonius: om. V. re praesenti cognoscerent, missi essent, amplius septuaginta oppida castellaque agri Carthaginiensis biennio proximo Masinissam vivi Fr.: queui V. atque armis possedisse: id illi, cui nihil pensi sit, facile esse. Carthaginienses foedere illigatos silere; prohiberi enim extra finesextrafines bis scrip. V. efferre arma; quamquam sciant in suis finibus, si inde Numidas pellerent,pellerent Fr.: pellent V. se gesturos bellum, illo haud ambiguo capite foederis deterreri quo diserte vetentur cum sociis populi Romani bellum gerere. sed iam ultra superbiam crudelitatemque et avaritiam eius non pati posse Carthaginienses. missos esse, sese add. H. J. Mueller: om. V. qui orarent senatum, ut trium harum rerum unam ab se impetrari sinerent: ut vel ex aequo inter regeminter regem Madvig: in V. socium populumque CarthaginiensemCarthaginiensem add. H. J. Mueller: om. V. quid cuiusque esset disceptarent; vel permitterent Carthaginiensibus ut adversus iniusta arma pio iustoque se tutarentur bello; vel adA.U.C. 582 extremum, si gratia plus quam veritas apud eos valeret, semel statuerent, quid donatum ex alieno Masinissae vellent. modestius certe daturos eos et sese add. hartel: om. V. scituros, quid dedissent; ipsumipsum Fr.: quid ipsum V. nullumnullum Fr.: nullam V. praeterquam suae libidinis arbitrio finemfinem add. Fr.: om. V. facturum. horum si nihil impetrarent, et aliquod suum post datamaliquod . . . datam Fr.: aliquam . . . datum V. a P. Scipione pacem delictum esset, ipsi potius animadverterent in se. tutam servitutem seservitutem se Fr.: iuuentutem et V. sub dominis Romanis quam libertatem expositam ad iniurias Masinissae malle; perire deniquedenique Vahlen: neque V. semel ipsis satius esse quam sub acerbissimiacerbissimi Fr.: aceruissimo V. carnificis arbitrio spiritum ducere. sub haec dicta lacrimantes procubuerunt stratique humi non sibi magis misericordiam quam regiquam regi Fr.: quereis V. invidiam conciliarunt.invidiam conciliaverunt add. Novák: om. V.
interrogari Gulussam placuit quid ad eatea Fr.: eas V. responderet, aut, si prius mallet expromere, super qua re Romamre Romam Fr.: repraeromam V. venisset. Gulussa neque sibi facile esse dixit de iis rebus agere de quibus nihil mandati a patre haberet, neque patri facile fuisse
mandare, cum Carthaginienses nec, de qua re acturi
essent, nec omnino ituros se Romam indicaverint.
in aede Aesculapi clandestinum eos per aliquot
noctes consilium principum habuisse, unde nihil
emanassenihil emanasse add. Drakenborch: om. V. praeterquampraeterquam clericus: praeterea V. legatos occultis cumA.U.C. 582 mandatis Romam mitti. eam causam fuisse patri mittendi se Romam, qui deprecaretur senatum ne quid communibus inimicis criminantibus se crederent,crederent Fr.: Romam V. quem ob nullam aliam causam nisi propter constantem fidem erga populum Romanum odissent. his utrimque auditis senatus, de postulatis Carthaginiensium consultus responderi ita iussit: Gulussam placere extemplo in Numidiam proficisci et nuntiare patri ut de iis de quibus Carthaginienses querantur legatos quam primum ad senatum mittat denuntietque Carthaginiensibus, ut ad disceptandum veniant. se alia quaealia quae Weissenborn: aliquem V. possent Masinissae honoris causa et fecisse et facturos esse; ius gratiae non dare. agrum qua cuiusque sit possideri velle, nec novos statuere fines, sed veteres observare in animo habere. Carthaginiensibus victis se et urbem et agros concessisse, non ut in pace eriperent per iniuriam, quae iure belli non ademissent.ademissent Fr.: admisissent V. ita regulus Carthaginiensesque dimissi. munera ex instituto data utrisque aliaque hospitalia comiter conservata.
sub idem tempus Cn. Servilius Caepio Ap.
Claudius Cento T. Annius Luscus legati ad res
repetendas in Macedoniam renuntiandamqueA.U.C. 582 amicitiam regi missi redierunt; qui iam sua sponte infestum
Persei senatum insuper accenderunt, relatis ordine
quae vidissent quaeque audissent: vidisse se per
omnes urbes Macedonum summa vi parari bellum.
cum ad regem pervenissent, per multos dies conveniendi eius potestatem non factam; postremo,
cum desperato iam colloquio profecti essent, tum
demum se ex itinere revocatos et ad eum introductos
esse. suae orationis summam fuisse: foedus cum
Philippo ictum esse,esse cum Madvig: secum V. cum ipso eo post mortem patris renovatum, in quo diserte prohiberi eum extra fines arma efferre, prohiberi socios populi Romani
lacessere bello. exposita deinde ab se ordine,
quae ipsi nuper in senatu Eumenen vera omnia
et comperta referentem audissent. samothracae
praeterea per multos dies occultum consilium cum
legationibus civitatium Asiae regem habuisse. pro
his iniuriis satisfieri senatum aequum censere,
reddique sibi res sociisque suis quas contra ius
foederis habeat. regem ad ea primo accensum ira
inclementer locutum, avaritiam superbiamque
Romanis obicientem frementemquefrementemque hertz: frequentem V. quod alii super
alios legati venirent speculatumspeculatum kreyssig: speculati V. dicta factaqueA.U.C. 582 sua, quod se ad nutum imperiumque eorum omnia dicere ac facere aequum censerent; postremo multum ac diu vociferatum reverti postero die iussisse: scriptum se responsum dare velle. tum ita sibi scriptum traditum esse: foedus cum patre ictum
ad se nihil pertinere; id se renovari, non quia
probaret sed quia in nova possessione regni patienda
omnia essent, passum. novum foedus sinovum foedus si kreyssig: nouo foedus sei (sic) V. secure facere vellent, convenire prius de condicionibus debere; si in animum inducerent,inducerent Fr.: inducere V. ut ex aequo foedus fieret, et se visurum quid sibi faciendum esset, et illos credere e re publicacredere e re publica Madvig: crede re p(sic) V. consulturos. atque ita se proripuisse, et summoveri e regia omnes coeptos. tumtum Fr.: cum V. se amicitiam et societatem renuntiasse.renuntiasse Fr.: senuntiasse V. qua voce eum accensum restitisse atque voce clara denuntiasse sibi ut triduo regni sui decederent finibus. ita se profectos; nec sibi aut manentibus aut abeuntibusmanentibus aut abeuntibus Madvig: manent ibi V. quidquam hospitaliter aut benigne factum.
Thessali deinde Aetolique legati auditi. senatui,
ut scirent quam primum quibus ducibus usura res
publica esset, litteras mitti consulibus placuit ut
uter eorum possetposset J. F. Gronovius: esset V. Romam ad magistratus creandos veniret.
nihil magnopere quod memorari attineat,
rei publicae eo anno consules gesserant. magis eA.U.C. 582 re publica visum erat comprimi ac sedari exasperatos Ligures.
cum Macedonicum bellum expectaretur, Gentium
quoque, Illyriorum regem, suspectum IssaeiIssaei Madvig: esse V. legati fecerunt, simul questi fines suos eum depopulatum,q.f.s.e.d. Madvig: quaestione suo secundo populatum V. simul nuntiantes uno animo vivere Macedonum atque Illyriorum regem; communi consilio parare Romanis bellum; et specie legatorum Illyrios
speculatores Romae esse Perse auctore missos ut quid
ageretur, scirent. illyrii vocati in senatum; qui
cum legatos se esse missos ab rege dicerent ad purganda crimina, si qua de rege Issaei deferrent,d.r.I.d. Madvig: deregessisse different V. quaesitum est, quid ita non adissent magistratum, ut ex instituto loca, lautia acciperent, sciretur denique venisse eos et super qua re venissent?s.q.r.u. Fr.: super de re uenisse V. haesitantibus in responso,in responso Fr.: inrebeusponso V. ut curia excederent dictum; responsum tamquam legatis qui utqui ut Madvig: ut qui V. adirent senatum non postulassent, dari non placuit; mittendosque ad regem legatos censuerunt qui nuntiarent quidquid Madvig: quis V. socii quererentur; senatum existimare non aequum eum facere qui ab sociis suis non abstineret iniuriam. in hanc legationem missi A. Terentius Varro, C. Plaetorius, C. Cicereius.
ex Asia qui circa socios reges missi erant redierunt
legati, qui rettuleruntrettulerunt harant: redierunt V. Eumenen AeginaeAeginae H. J. Mueller: ine (sic) V. A.U.C. 582 Antiochum in Syria, Ptolemaeum Alexandriae sese convenisse. omnes sollicitatos legationibus Persei, sed egregie inegregie in Fr.: egraeciae V. fide permanere pollicitosque omnia quae populus Romanus imperasset praestaturos. et civitates socias adisse: ceteras satis fidas, RhodiosRhodios Madvig: socios V. fluctuantes et imbutos Persei consiliis invenisse. venerant Rhodii legati ad purganda ea quae volgo iactaripurganda ea quae volgo iactari Fr.: purganda eaq. uolgo lactari V. de civitate sciebant; ceterum senatum iis non prius dari quam noviprius dari quam novi Vahlen: ui V. consules magistratum inissent placuit.
belli apparatum non differendum censuerunt. C. Licinio praetori negotium datur ut ex
veteribus quinqueremibus in navalibus Romae subductis quae possent usui esse reficeret pararetque
naves quinquaginta. si quid ad eum numerum
explendum deesset, C. Memmio collegae in Siciliam
scriberet ut eas quae in Sicilia naves essent reficeret
atque expediret, ut Brundisium primo quoque
tempore mitti possent. socios navales libertinilibertini Fr.: liberti V. ordinis in viginti et quinque naves ex civibus Romanis C. Licinius praetor scribere iussus; in quinque et
viginti parem numerum Cn. Sicinius sociis imperaret;
idem praetor peditum octo milia, quadringentos
equitesequites add. Fr.: om. V. ab sociis Latini nominis exigeret. hunc
militem qui Brundisi acciperet atque in MacedoniamA.U.C. 582 mitteret, A. Atilius Serranus, qui priore anno praetor fuerat, deligitur. Cn. Sicinius praetor utut kreyssig: qui ut V. exercitium paratum ad traiciendum haberet, C. Popilio consuli ex auctoritate senatus C. Licinius praetor scribit ut et legionem secundam, quae maxime veterana in Liguribus erat, et exex add. Weissenborn: om. V. sociis Latini nominis quattuor milia peditum, ducentos equites idibus Februariis Brundisi adesse iuberet. hac classei.h.c. Fr.: h.c.i. V. et hoc exercitu Cn. Sicinius provinciam Macedoniam obtinere donec successor veniret iussus, prorogato in annum imperio. ea omnia quae senatus censuit impigre facta sunt. duodequadraginta quinqueremes ex navalibus deductae; qui deduceret eas Brundisium, L. Porcius Licinus praepositus; duodecim ex Sicilia missae. ad frumentum classi exercituique coemendum in
Apuliam Calabriamque tres legati missi, Sex.
Digitius, T. Iuventius, M. Caecilius. ad omnia
praeparata Cn. Sicinius praetor, paludatus ex urbe
profectus, Brundisium venit.
exitu prope anni C. Popilius consul
Romam redit aliquanto serius quam senatussenatus add. Fr.: om. V. censuerat, cui primo quoque tempore magistratus creari, cum tantum bellum immineret, e re publica visume re publica visum bekker: repulsum V.
erat. itaque non secundis auribus patrum auditusA.U.C. 582 est consul, cum in aede Bellonae de rebus in Liguribus gestis dissereret. succlamationes frequentes erant interrogationesque cur scelere fratris oppresses Ligures in libertatem non restituisset.
Comitia consularia in quam edictaedicta Fr.: deuicta V. erant diem, ante diem duodecimum kal. Martias, sunt habita.
creati consules P.P. add. Fr.: om. V. Licinius Crassus, C. Cassius Longinus. postero die praetores facti C. Sulpicius Galba, L. Furius Philus, L. Canuleius Dives, C. Lucretius Gallus,Gallus add. Fr.: om. V. C. Caninius Rebilus, L. VilliusVillius Sigonius: iunius V. Annalis. his praetoribus provinciae decretae, duae iure Romae dicendo, Hispania et Sicilia et Sardinia, ut uni sors integra esset quo senatus censuisset. consulibus designatis imperavit senatus ut qua die
magistratum inissent, hostiishostiis Fr.: hostibus V. maioribus rite mactatis precarentur ut quod bellum populus Romanus in animo haberet gerere ut id prosperum eveniret. eodem die decrevit senatus C. Popilius consul ludos per dies decem Iovi optimo maximo fierifieri add. Perizonius: om. V. voveret donaque circa omnia pulvinaria dari, sisi add. Fr.: om. V. res publica decem annos in eodem statu fuisset. ita ut censuerant, in Capitolio vovit consul, ludos fieri donaquedonaque Madvig: donarique V. dari quanta ex pecunia decressetA.U.C. 582 senatus, cum centum et quinquaginta non minus adessent. praeeunte verba Lepido pontifice maximo id votum susceptum est.
eo anno sacerdotes publici mortui L. Aemilius
Papus decemvir sacrorum et Q. Fulvius Flaccus
pontifex, qui priore anno fuerat censor. hic foeda
morte perit. ex duobus filiis eius qui tum in Illyrico
militabant, nuntiatum alterum mortuum, alterummortuum alterum add. Weissenborn. gravi et periculoso morbomorbo Fr.: morte V. aegrum esse. obruit animum simul luctus metusque: mane ingressi cubiculum servi laqueo dependentem invenere.
erat opinio post censuram minus compotem fuisse
sui; vulgo Iunonis Laciniae iram ob spoliatum
templum alienasse mentem ferebant. suffectus
in Aemili locum decemvir M. Valerius Messalla;
in Fulvi pontifex Cn. Domitius Ahenobarbus, oppido
adulescens sacerdos, est lectus.
P. Licinio C. Cassio consulibus non urbsA.U.C. 583 tantum Roma nec terra Italia, sed omnes reges
civitatesque quae in Europa quaeque in Asia erant
converterant animos in curam Macedonici ac Romani
belli. Eumenen cum vetus odium stimulabat, tum
recens ira, quod scelere regisregis jacobs: eius V. prope ut victima mactatus Delphis esset. Prusias, Bithyniae rex,
statuerat abstinere armis etet add. Vahlen. eventum expectare;A.U.C. 583 nam neque Romanos posse aequum censere, adversus fratrem uxoris sese add. Weissenborn: om. V. arma ferre, et apud Persea victorem veniam per sororem impetrabilem fore. Ariarathes Cappadocum rex, praeterquam quod Romanis suo nomine auxilia pollicitus erat, ex quo est iunctus Eumeni adfinitate, in omnia belli pacisque se consociaverat consilia. Antiochus imminebat
quidem Aegypti regno, et pueritiam regis et inertiam
tutorum spernens; et ambigendo de Coele Syria
causam belli se habiturum existimabat gesturumque id nullo impedimento occupatis Romanis in
Macedonico bello; quod adad add. Vahlen: om. V. bellum tamen omnia et per suos legatos senatui et ipse legatis eorum enixeenixe kreyssig: exine V. pollicitus erat. ptolemaeus propter aetatem alieni tum arbitrii erat; tutores et bellum adversus Antiochum parabant, quo vindicarent Coelen Syriam, et Romanis omnia pollicebantur ad Macedonicum bellum. Masinissa et frumento iuvabat Romanos et auxilia cum elephantis Misagenenque filium mittere ad bellum parabat. consilia autem in omnem fortunam ita disposita habebat: si penes Romanos
victoria esset, sua quoque in eodem statu mansura
esse,mansura esse Madvig: mansurasse V. neque ultra quidquam movendum; non enimB.C. 171 passuros Romanos vim Carthaginiensibus adferri; si fractae essentfractae essent Fr.: freta essent V. opes Romanorum, quae tum protegerent Carthaginienses, suam omnem Africam fore. Gentius rex Illyriorum fecerat potius cur suspectus esset Romanis quam satis statuerat, utram foveret partem impetuque magis quam consilio his aut illishis aut illis J. F. Gronovius: iis aut illius V. se adiuncturus videbatur. Cotys Thrax Odrysarum rex clamclam gertz: eiad V. Macedonum partis erat.
haec sententia regibus cum esset de bello, in
liberis gentibus populisque plebsplebs Fr.: gens V. ubique omnis ferme ut solet deterioribus erat, adad J. F. Gronovius: ob V. regem Macedonasque inclinata; principum diversadiversa Fr.: aduersa V. cerneres studia. pars ita in Romanos effusi erant ut auctoritatem immodico favore corrumperent, pauci ex iis iustitia imperii Romani capti, plures ita si praecipuam operam
navassent potentes sese in civitatibus suis futuros
rati. pars altera regiae adulationis erat; quosdamquosdam gertz: quos V. aes alienum et desperatio rerum suarum eodem manente statu praecipites ad novanda omnia agebat; quosdam ventosum ingenium, quia adad add. Madvig: om. V. Persea magis aura popularis ierat.ierat Madvig: erat V. tertia pars, optima eadem et prudentissima, si utique optio domini potiorisA.U.C. 583 daretur, sub Romanis quam sub rege malebat esse; si liberum in ea rein ea re Vahlen: inde V. arbitrium fortunae esset, neutram partem volebant potentiorem altera oppressa fieri, sed illibatisillibatis Fr.: inliuatam V. potius viribus utriusque partis pacem ex aequo manere; ita inter utrasque optimam condicionem civitatium fore, protegente altera semper inopem ab alterius iniuria. haec sentientes certamina fautorum utriusque partis taciti ex tuto spectabant.
consules, quo die magistratum inierunt, ex senatus
consulto cum circa omnia fana, in quibus lectisternium
maiorem partem anni esse solet, maioribus hostiis
immolassent, inde preces suassuas Fr.: suasque V. acceptas ab diis immortalibus ominati, senatui rite sacrificatum
precationemque de bello factam renuntiarunt.
haruspices ita responderunt: si quid rei novae
inciperetur, id maturandum esse; victoriam, triumphum, propagationempropagationem Perizonius: prorogatio V. imperii portendi. patres, quod bonum faustumimperii . . . faustum add. Fr.: om. V. felixque populo Romano esset, centuriatis comitiis primo quoque die ferrequoque die ferre Fr.: diferre V. ad populum consules iusserunt ut quod PerseusA.U.C. 583 Philippi filius, Macedonum rex, adversus foedus cum patre Philippo ictum et secum post mortem eius renovatum sociis populi Romani arma intulisset, agros vastassetvastasset Fr.: uastaret V. urbesque occupasset, quodque belli parandi adversus populum RomanumPR. Fr.: praetorem V. consilia inisset, arma milites classem eius rei causa comparasset, ut, nisi de iis rebus satisfecisset, bellum cum eo iniretur. haec rogatio ad populum lata est.
senatus consultum inde factum est ut
consules inter se provincias Italiam et Macedoniam
compararent sortirenturve; cui Macedonia obvenisset, ut is regem Persea quique eius sectam secuti
essent, nisi populo Romano satisfecissent, bello
persequeretur. legiones quattuor novas scribi
placuit, binas singulis consulibus. id praecipuipraecipui lipsius: praecipue V. provinciae Macedoniae datum quod, cum alterius consulis legionibuslegionibus Fr.: legationibus V. quina milia et duceni pedites ex vetere instituto darentur in singulas legiones, in Macedoniam sena milia peditum scribi iussa, equites
treceni aequaliter in singulas legiones. et in sociali
exercitu consuli alteri auctus numerus: sedecim miliaA.U.C. 583 peditum octingentos equites, praeter eos quos Cn. Sicinius duxisset, sescentos equites, in Macedoniam traiceret. Italiae satis visa duodecim milia sociorum
peditum, sescenti equites. illud quoque praecipuum
datum sorti Macedoniae, ut centuriones militesque
veteres scriberet quos vellet consul usque ad quinquaginta annos. in tribunis militum novatum eo
anno propter Macedonicum bellum, quod consules
ex senatus consulto ad populum tulerunt, ne tribuni
militum eo anno suffragiis crearentur, sed consulum
praetorumque in iis faciendis iudicium arbitriumque
esset. inter praetores ita partita imperia: praetorem,
cuius sors fuisset ut iret quo senatus censuisset,
Brundisium ad classem ire placuit, atque ibi recognoscererecognoscere bekker: recognosceret V. socios navales, dimissisque si qui parum idonei essent, supplementum legere ex libertinis et dare operam ut duae partes civium Romanorum, tertia sociorum esset. commeatus classi legionibus ut ex Sicilia SardiniaqueSardiniaque Fr.: sardinia V. subveherentur, praetoribus, quiqui add. Fr.: om. V eas provincias sortiti essent, mandari placuit ut alteras decimas Siculis Sardisque imperarent, quodquod Vahlen: utquod V. frumentum ad exercitum in Macedoniam portaretur. Siciliam C. Caninius Rebilus est sortitus, L. Furius Philus Sardiniam, L. Canuleius Hispaniam,L. Canuleius Hispaniam add. Fr.: om. V. C. Sulpicius Galba urbanam iurisdictionem L. VilliusL. Villius Sigonius: c. iulius V. Annalis inter peregrinos; C. Lucretio Gallo, quoA.U.C. 583 senatus censuisset sors obvenit.
inter consules magis cavillatio quam
magna contentio de provincia fuit. Cassius sine
sortesorte Fr.: forte V. se Macedoniam optaturumoptaturum ruben: oppugnaturum V. dicebat, nec posse collegam salvo iureiurando secum sortiri. Praetorem eum enim neeum enim ne Vahlen: eumenien V. in provinciam iret, in contione iurasse se stato loco statisque diebus sacrificia habere quae absente se recte fieri non possent; quae non magis consule quam praetore absente recte fieri posse,
siposse si heller: possent si V. senatus non quid velit in consulatu, potius quam quid in praetura iuraverit P. Licinius, animadvertendum esse censeat; se tamen futurum in senatus potestate. consulti patres, cui consulatum populus Romanus non negasset, eiei add. pluygers: om. V. ab se provinciam negari superbum rati, sortiri consules iusserunt. P. Licinio Macedonia, C.C. add. Fr.: om. V. Cassio Italia obvenit. legiones inde sortiti sunt: prima et tertia utut add. wesenberg: om. V. in Macedoniam traicerentur, secunda et quarta ut in Italia remanerent.
dilectum consules multo intentiore quam alias
curaintentiore . . . cura kreyssig: intentiorem . . . curam V. habebant. Licinius veteres quoque scribebat milites centurionesque; et multi voluntate nomina
dabant, quia locupletes videbant, qui priore Macedonico bello aut adversus Antiochum in Asia stipendia
fecerant.fecerant Fr.: ferabant V. cum tribuni militum, qui centurionesA.U.C. 583 scribebant,scribebant H. J. Mueller: sed V. primum quemque citarent, tres et viginti centuriones qui primos pilos duxerantduxerant Fr.: deduxerant V. citati tribunos plebis appellarunt. duo ex collegio, M.ante M., M. fuluius nouiliore inseruit V. Fulvius Nobilior et M. Claudius Marcellus, ad consules remrem add. J. F. Gronovius: om. V reiciebant: eorum cognitionem esse debere, quibus dilectus quibusque bellum mandatum esset; ceteri cognituros se de quo appellati essent aiebant, et si iniuria fieret, auxilium civibus laturos.laturos Fr.: staturos V.
ad subsellia tribunorum res agebatur;
eo M. Popilius consularis, advocatus centurionum, etcenturionum et add. hertz: om. V centuriones et consul venerunt. consule inde postulante ut in contione ea res ageretur, populus
in contionem advocatus. pro centurionibus M.
Popilius, qui biennio ante consul fuerat, ita verba
fecit: militares homines et stipendia iusta et corpora
et aetate et assiduis laboribus confecta habere,habere Fr.: habent L. nihil recusarerecusare Fr.: recusarent V. tamen quo minus operam rei publicae dent. id tantum deprecari, ne inferiores iis ordines quam quos cumcum add. Fr.: om. V militassent habuissent, attribuerentur.habuissent attribuerentur Fr.: habuisset adtribuerunt V. P. Licinius consul senatus consultasenatus consulta crevier: cos. sc. sic V. A.U.C. 583 recitari iussit, primum, quo bellum senatus Perseo iussisset, deinde, quo veteres centuriones quam plurimosplurimos J. F. Gronovius: plurimum V. ad id bellum scribi censuisset, nec ulli qui non maior annis quinquaginta esset vacationem militiae esse. deprecatus est deinde, nene add. Weissenborn: om. V. in novo bello, tam propinquo Italiae, adversus regem potentissimum, aut tribunos militum dilectum habentes impedirent, aut prohiberent consulem, quem cuique ordinem assignari e re publica esset, eum assignare. si quidSi quid Fr.: isiquide (sic) V. in ea re dubium esset ad senatum reicerent.
postquam consul quae voluerat dixit, Sp.
Ligustinus, ex eo numero, qui tribunos plebis appellaverant, a consule et ab tribunistribunis Fr.: tribuno V. petit ut sibi paucis ad populum agere liceret. permissu omnium ita
locutus fertur:
"Sp. Ligustinus CrustuminaCrustumina Weissenborn: tribus crustimina V. ex Sabinis sum oriundus, Quirites. pater mihi iugerum agri reliquit et parvum tugurium, in quo natus educatusque
sum, hodiequehodieque Fr.: hodiecumque V. ibi habito. cum primum in aetatem veni, pater mihi uxorem fratris sui filiam dedit, quae secum nihil attulit praeter libertatem
pudicitiamque, et cum his fecunditatem, quanta velA.U.C. 583 in diti domo satis esset. sex filii nobis, duae filiae sunt, utraeque iam nuptae. filii quattuor togas viriles habent, duo praetextati sunt. miles sum
factus P. Sulpicio C. Aurelio consulibus. in eo
exercitu quo in Macedoniam est transportatus, biennium miles gregarius fui adversus Philippum regem;
tertio anno virtutis causa mihi T. Quinctius Flamininus decimum ordinem hastatum assignavit. devicto
Philippo Macedonibusque cum in Italiam reportatireportati Fr.: portati V. ac dimissi essemus, continuo miles voluntarius cum M. Porcio consule in Hispaniam sum profectus. neminem omnium imperatorum quo vivant acrioremacriorem Fr.: acrioris V. virtutis spectatorem ac iudicem fuisse sciunt, qui et illum et alios duces longa militia experti sunt. hic me imperator dignum iudicavit cui primum hastatum prioris centuriae assignaret. tertio iterum voluntarius miles factus sum in eum exercitum qui adversus Aetolos et Antiochum regem est missus. a M'. Acilioa M'. Acilio Sigonius: a.m. caelio V. mihi primus princeps prioris centuriae est assignatus. expulso rege Antiocho subactissubactis Fr.: subactolis V. Aetolis reportati sumus in Italiam; et deinceps bis, quae annua merebant legiones, stipendia feci. bis deindeA.U.C. 583 in Hispania militavi, semel Q. Fulvio Flacco, iterum Ti. sempronio Graccho praetore. a Flacco inter ceteros, quos virtutis causa secum ex provincia adad Fr.: ex V. triumphum deducebat, deductus sum; a Ti. Graccho rogatus in provinciam ii. quater intra paucos annos primum pilum duxi; quater et tricies virtutis causa donatus ab imperatoribus sum; sex civicas coronas accepi. viginti duo stipendia annua in exercitu emerita habeo, et maior annis sum quinquaginta. quodsi mihi nec stipendia omnia emerita essent necdum aetas vacationem daret, tamen, cum quattuor milites pro me vobisme vobis Novák: meo uobis V. dare, P. Licini, possem, aequum erat me dimitti. sed haec pro causa mea dicta accipiatis velim; ipse me, quoad quisquam qui exercitus scribit idoneum militem iudicabit, numquam sum excusaturus. quo ordinequo ordine H. J. Mueller: ordine quo V me dignum iudicent tribuni militum, ipsorum est potestatis; ne quis me virtute in exercitu praestet, dabo operam; etet J. F. Gronovius: ut V. semper ita fecisse me etme et Fr.: mut V. imperatores mei et qui una stipendia fecerunt testes sunt. vos quoque aequum est, commilitones, etsi appellatione vestrumappellatione vostrum Madvig: appellationem uos V. usurpatis ius, cum adulescentes nihil adversus magistratuum senatusque auctoritatem usquam feceritis, nunc quoque in potestate consulumA.U.C. 583 ac senatusconsulum ac senatus H. J. Mueller: ac senatu consultum V. esse et omnia honesta loca ducere, quibus rem publicam defensuri sitis."
haec ubi dixit,dixit Fr.: sitis V. collaudatum multis verbis P. LiciniusLicinius add. kreyssig: om. V. consul ex contione in senatum duxit. ibi quoque ei ex auctoritate senatus gratiae actae, tribunique militares in legione prima primum
pilum virtutis causa ei assignarunt. ceteri centuriones remissaremissa kreyssig: praemissa V. appellatione ad dilectum oboedienter responderunt.
quo maturius in provincias magistratus proficiscerentur, Latinae kalendis Iuniis fuere; eoque sollemni
perfecto C. Lucretius praetor omnibus quae ad
classem opus erant praemissis Brundisium est profectus. praeter eos exercitus quos consules comparabant, C. Sulpicio Galbae praetori negotium datum ut
quattuor legiones scriberet urbanas,scriberet urbanas Fr.: scriberent uruanas V. iusto numero peditum equitumque, iisque quattuor tribunos militum ex senatu legeret qui praeessent; sociis Latini
nominis imperaret quindecim milia peditum, mille
et ducentos equites; is exercitus utiuti Fr.: is uti V. paratus esset quo senatus censuisset. P. Licinio consuli ad exercitum civilem socialemquesocialemque Fr.: societatemque V. petenti addita auxilia, Ligurum duo milia, Cretenses sagittarii— incertus numerus, quantum rogatirogati J. F. Gronovius: rogati auxilia V. Cretenses misissent—Numidae item equites elephantique. in eam rem legati ad Masinissam Carthaginiensesque missiA.U.C. 583 L. Postumius Albinus, Q. Terentius Culleo, C. Aburius. in Cretam item legatos tresi.C.i.l. t. Fr.: in creta mitterent legatos res V. ire placuit, A. Postumium Albinum, C. Decimium,Decimium Sigonius: decium V. A. Licinium Nervam.
per idem tempus legati ab rege Perseo
venerunt. eos in oppidum intromitti non placuit,
cum iam bellum regi eorum et Macedonibus et
senatus decresset et populus iussisset. in aedem
Bellonae in senatum introducti ita verba fecerunt:
mirari Persea regem quid in Macedoniam exercitus
transportati essent; si impetrari a senatu posset,posset Fr.: esset V. ut ii revocentur, regem de iniuriis, si quas sociis
factas quererentur, arbitratu senatus satisfacturum
esse. Sp. Carvilius, ad eam ipsam rem ex Graecia
remissus ab Cn. Sicinio, in senatu erat.erat Fr.: eratuerat V. is Perrhaebiam expugnatam armis, Thessaliae aliquot urbes captas, cetera quae aut ageret aut pararet rex, cum argueret, respondere ad ea legati iussi. postquam
haesitabant, negantes sibi ultra quidquam mandatum
esse, iussi renuntiare regi, consulem P. Licinium
brevi cum exercitu futurum in Macedonia esse: ad
eum, si satisfacere in animo esset, mitteret legatos.
Romam quod praeterea mitteret non esse; neminiA.U.C. 583 enim eorumnemini enim eorum Duker: neminemeorum V. per Italiam ire liciturum. ita dimissis P. Licinio consuli mandatum intra undecimumintra undecimum Fr.: ettraxi V. diem iuberet eos Italia excedere, et Sp. Carvilium mitteret qui donec navem conscendissent custodiret. haec Romae acta, nondum profectis in provinciam consulibus. iam Cn. Sicinius qui, priusquam magistratuA.U.C. 582 abiret, Brundisium ad classem et ad exercitum praemissus erat, traiectis in Epirum quinque milibus peditum, trecentis equitibus, ad Nymphaeum in agro Apolloniati castra habebat. inde tribunos cum duobus milibusmilibus Fr.: milia V. militum ad occupanda Dassaretiorum et Illyriorum castella, ipsis accersentibus praesidia, ut tutiores a finitimorum impetu Macedonum essent, misit.
paucis post diebus Q. Marcius etet add. wesenberg: om. V. A. Atilius et P. et Ser. cornelii Lentuli et L. Decimius,
legati in Graeciam missi, Corcyram peditum mille secum advexerunt; ibi inter se et regiones quas obirent
et milites diviserunt. L. Decimius missus est adA.U.C. 582 Gentium regem Illyriorum, quem si aliquem respectum amicitiae cum populo Romanopopulo Romano add. Weissenborn: om. V. habere cerneret, temptare ut etiam ad belli societatem perlicerettemptare ... perliceret hartel: temptaret ... perligeret V. iussus. Lentuli in Cephallaniam missi, ut in Peloponnesum traicerent oramque maris in occidentem versi ante hiemem circumirent. Marcio et Atilio Epirus, Aetolia,Aetolia Madvig: aetoliet V. Thessalia circumeundae assignantur; inde Boeotiam atque Euboeam adspicere iussi, tum in Peloponnesum traicere; ibi congressuros se cum Lentulis constituunt. priusquam digrederentur a Corcyra, litterae aa add. Fr.: om. V. Perseo adlatae sunt, quibus quaerebat quae causa Romanis aut in Graeciam traiciendi copias aut urbes occupandi esset. cui rescribi non placuit, nuntio ipsius qui litteras attulerat dici, praesidii causa ipsarum urbium Romanos facere. Lentuli circumeuntes Peloponnesi oppida, cum sine discrimine omnes civitates adhortarentur ut, quo
animo qua fide adiuvissentadiuvissent ed. lugdunensis 1553: adiuuassent V. Romanos Philippi primum, deinde Antiochi bello, eodem adversus Persea iuvarent, fremitum in contionibus movebant,movebant fuegner: fremebant V. Achaeis indignantibus eodem se loco esse, qui omnia a principiis Macedonici belli praestitissent Romanis, quo Messenii atque Elii, qui et Macedonis Philippi bello hostes fuissent Romanis et proA.U.C. 582 AntiochoRomanis quo Messenii . . . Antiocho Vahlen Macedonis secludens: romanis et macedonis philippo bellohostes—fuissent messeni adqueaeli pro anthioco V. postea armaarma Madvig: roma V. adversus populum Romanum tulissent ac, nuper in Achaicum contributi concilium, velut praemium belli se victoribus Achaeis tradi quererentur.
Marcius et Atilius ad Gitana, EpiriGitana . . . Epiri krascheninnikov: gitana eripi V. oppidum, decem milia aa add. kreyssig: om. V. mari cum escenderent, concilio Epirotarum habito cum magno omnium assensu auditi sunt; et quadringentos iuventutis
eorum in Orestas, ut praesidio essent liberatis abab Drakenborch: ab se V. Macedonibus, miserunt. inde in Aetoliam progressi ac paucos ibi morati dies, dum in praetoris mortui locum alius sufficeretur, LyciscoLycisco Madvig: et lycisco V. praetore facto quem Romanorum favere rebus satis compertum erat, transierunt in Thessaliam. eo legati Acarnanes et Boeotorum exules venerunt. Acarnanes nuntiare iussi quae Philippi primum, Antiochi deinde bello, decepti pollicitationibus regiis, adversus populum Romanum commisissent, ea corrigendi occasionem illis oblatam. si male meriti
clementiam populi Romani experti essent, bene
merendo liberalitatem experirentur. Boeotis
exprobratum societatem eos cum Perseo iunxisse. cumcum kreyssig: eoscum V. A.U.C. 582 culpam in Ismeniam, principem alterius partis, conferrent et quasdam civitates dissentientes in causam deductas, appariturum id esse Marcius respondit; singulis enim civitatibus de se ipsis consulendi potestatem facturos. Thessalorum Larisae fuit concilium. ibi etet add. Fr.: om. V. Thessalis benigna materia gratias agendi Romanis pro libertatis munere fuit, et legatis, quod et Philippi prius et post Antiochi bello enixe adiuti a gente Thessalorum essent. hachac Weissenborn: aut V. mutua commemoratione meritorum accensi animi multitudinis ad omnia decernenda quae Romani vellent.
secundum hoc concilium legati a Perseo rege venerunt privati maxime hospitii fiducia, quod ei paternum cum Marcio erat. Ab huius necessitudinis
commemoratione orsi petierunt legati in colloquium
veniendi regi potestatem faceret. Marcius et se ita
a patre suo accepisse dixit, amicitiam hospitiumque
cum Philippo fuisse, etet add. Weissenborn: om. V. minime immemoremminime immemorem Fr.: minimum memorem V. necessitudinis eius legationem eam suscepisse. colloquium, si satis commode valeret, non fuisse se dilaturum; nunc, ubi primum posset, ad Peneum
flumen, qua transitus ab Homolio Diumab Homolio Dium Drakenborch: abomonodium V. esset, praemissis qui nuntiarent regi venturos.
et tum quidem ab Dio Perseus inA.U.C. 582 interiora regni recepitrecepit ed. parisina 1573: recipit V. se, levi aura spei obiecta quod Marcius ipsius causa suscepisse se legationem dixisset; post dies paucos ad constitutum locum
venerunt. magnus comitatus fuit regius cum amicorum tum satellitum turba stipante. non minore
agmine legati venerunt et ab Larisa multis prosequentibus et legationibus civitatium, quae convenerant Larisam et renuntiare domum certa quae audissent volebant. inerat cura insita mortalibus videndi
congredientesvidendi congredientes Fr.: uiuendi congredientibus V. nobilem regem et populi principis terrarum omnium legatos. utut add. Madvig: om. V. in conspectu steterunt, dirimente amni, paulisper internuntiando cunctatio fuit utri transgrederentur. aliquid illi regiae maiestati, aliquid hihi add. Fr. populi Romani nomini, cum praesertim Perseus petisset colloquium, existimabant deberi. ioco etiam Marcius cunctantescunctantes Fr.: cunctantibus V. movit: Minor,
inquit, ad maiores et
—quod Philippo ipsi cognomen erat—filius ad patrem transeat.
facile persuasum id regi est. aliud deinde ambigebatur, cum quam multis transiret. Rex cum omni comitatu transire aequum censebat; legati vel cum tribus venire iubebant vel, si tantum agmen traduceret, obsides dare nihil fraudis fore in colloquio.
hippian et Pantauchum,Hippian et Pantaucum Fr. (-chum Crévier): hippian et pantacum V. quos et legatos miserat,A.U.C. 582 principes amicorum, obsides dedit. nec tam in pignus fidei obsides desiderati erant quam ut appareret sociis nequaquam ex dignitate pari congredi regem cum legatis. salutatiosalutatio Fr.: salutatis V. non tamquam hostium, sed hospitalis ac benigna fuit, positisque sedibus consederunt.
cum paulisper silentium fuisset, expectari
nos
inquit Marcius "arbitror, ut respondeamus
litteris tuis quas Corcyram misisti, in quibus quaeris
quid ita legatiita legati Fr.: sitallegatis V. cum militibus venerimus et praesidia in singulas urbes dimittamus. ad hanc interrogationem tuam et non respondere vereor, ne superbum sit, et vera respondere ne nimis acerbum audienti
tibi videatur. sed cum aut verbis castigandus aut
armis sit qui foedus rumpit, sicut bellum adversus
te alii quam mihi mandatum malim, ita orationis
acerbitatem adversus hospitem, utcumque est,
subibo, sicut medici cum salutis causa tristiora
remedia adhibent.adhibent Fr.: adhibens V. ex quo regnum adeptus es, unam rem te quae facienda fuerit senatus fecisse censet,censet Fr.: genset V. quod legatos Romam ad renovandum foedus miseris, quod ipsum tamen tibi non fuisse renovandumfoedus . . . renovandum add. Sigonius: om. V. iudicat potius quam cum renovatum esset violandum. Abrupolim, socium atque amicum populi Romani, regno expulisti; Arthetauri interfectores, ut caede,
ne quid ultra dicam, tete add. H. J. Mueller: om. V. laetatum appareret, recepisti,A.U.C. 582 quiqui Fr.: quiut V. omnium Illyriorum fidissimum RomanisRomanis Novák: romanumii V. regulum occiderant; per Thessaliam et Maliensem agrum cum exercitu contra foedus Delphos isti; Byzantiis item contra foedusfoedus Fr.: foedus delphos V. misisti auxilia; cum Boeotis sociissociis Fr.: sociisoci V. nostris, secretam tibi ipsi societatem quam non licebat iureiurando pepigisti; Thebanos legatos, Euersam et Callicritum, venientes adad Madvig: a V. nos, quaerere malo quis interfecerit quam arguere. in AetoliaAetolia Fr.: aeto V. bellum intestinum et caedes principum per quos, nisi per tuos, factae videri possunt? dolopes a te ipso evastati sunt. Eumenes rex, ab Roma cum in regnum rediret, prope ut victima Delphis in sacrato loco ante aras mactatus, quem insimulet piget referre; quae hospes Brundisinus occulta facinora indicet, certum habeo et scripta tibi omnia ab Roma esse et legatos renuntiasse tuos.tuos Vahlen: et legatos tuos V. haec ne dicerentur a me, uno modo vitarevitare Fr.: uidere V. potuisti, non quaerendo quam ob causam exercitus in Macedoniam traicerentur, aut praesidia in sociorum urbes mitteremus. quaerenti tibi superbius tacuissemusA.U.C. 582 quam vera respondimus. equidem pro paterno nostro hospitio faveo orationi tuae et opto ut aliquid mihi materiaemateriae hertz: materiem V. praebeas agendae tuae apud senatum causae.
ad ea rex: "bonam causam, si apud iudices
aequos ageretur, apud eosdem et accusatores et
iudices agam.agam Fr.: agant V. eorum autem quae obiecta sunt mihi, partim ea sunt, quibus nescio an gloriari debeam, nequeneque Vahlen: ea (sic） quae fateri erubescam, partim quae verbo obiecta verbo negare satissatis add. hearne: om. V. sit. quid enim, si legibus vestris hodie reus sim, aut index Brundisinus aut Eumenes mihi obiciat, ut accusare potius vere quam conviciari videantur? scilicet nec Eumenes, cum tam multis gravisgravis Fr.: grauidae V. publice ac privatim sit, alium quam me inimicum habuit; neque ego potiorem quemquam ad ministeria facinorum quam Rammium, quem neque umquam ante videram nec eram postea visurus, invenire potui. et Thebanorum, quos naufragio perisse constat, et Arthetauri caedis mihi reddenda ratio est; in qua tamen nihil ultra obicitur, quam interfectores eius in regno
exulasseexulasse Fr.: exsolasse V. meo. cuius condicionis iniquitatem ita non sum recusaturus,sum recusaturus Fr.: sumere accusaturus V. si vos quoque accipitis ut, quicumque exules in Italiam aut Romam se contulerunt, his facinorum, propter quae damnati sunt,A.U.C. 582 auctores vos fuisse fateamini. si hoc et vos recusabitis et omnes aliae gentes, ego quoque inter ceteros ero. et hercule, quid attinet cuiquam exilium patere, si nusquam exuli futurus locus est? ego tamen istos, ut primum in Macedonia esse admonitus a vobis comperi, requisitos abire ex regno iussi et in perpetuum interdixi finibus meis. et haec quidem mihi tamquam causam dicenti reo obiecta sunt; illa tamquam regi et quae de foedere quod mihi est vobiscum disceptationem habeant. nam si est in foedere
ita scriptum ut ne si bellum quidem quis inferat,
tueri me regnumque meum liceat, mihi fatendum
est quod me armis adversus Abrupolim, socium
populi Romani, defenderim, foedus violatum esse.
sin autem hoc etet Fr.: est V. ex foedere licuit et iure gentium ita comparatum est ut arma armis propulsentur, quid tandem me facere decuit, cum Abrupolis fines mei regni usque ad Amphipolim pervastasset, multa libera capita, magnam vim mancipiorum, multa milia pecorum abegisset? quiescerem et paterer, donec Pellam et in regiam meam armatus pervenisset? at enim bello quidem iusto sum persecutus,sum persecutus Fr.: sumpserecuius V. sed vinci non oportuit eum neque alia quaealia quae kreyssig: aliquae V. victis accidunt pati; quorum casum cum ego subierim, qui sumsum Fr.: sub V. armis lacessitus, quid potest queri sibi accidisse, qui causa belli fuit? non sum eodem modoA.U.C. 582 defensurus, Romani, quod Dolopas armis coercuerim; quia, etsi non merito eorum, iure feci meo, cum mei regni, meae dicionis essent, vestro decreto patri attributi meo. nec, si causa reddenda sit, non vobis nec foederatis,foederatis Fr.: foederi V. sed iis qui nene add. Fr.: om. V. in servos quidem saeva atque iniusta imperia probant, plus aequo et bono saevisse in eos videri possum; quippe Euphranorem, praefectum a me impositum, ita occiderunt ut morsmors Fr.: mores V. poenarum eius levissima fuerit.
at cum processissem inde ad visendas
Larisam et Antronas et Pteleon,Pteleon ruperti: pycleon V. qua in propinquo Delphi sunt,Delphi sunt Vahlen: delphis V. sacrificandi causa, utut add. Vahlen: om. V. multo ante debita vota persolverem, Delphos escendi. et his, criminis augendi causa, cum exercitu me isseme isse kreyssig: messe V. adicitur; scilicet ut, quod nunc vos facere queror, urbes occuparem, arcibus imponeremimponerem Fr.: opponere V. praesidia. vocate in concilium Graeciae civitates per quas iter feci, queratur unusquilibet militis mei iniuriam; non recusabo quin simulato sacrificio aliud petisse videar. Aetolis et Byzantiis praesidia misimus et cum Boeotis amicitiam fecimus. haec, qualiacumque sunt, per
legatos meos non solum indicata sed etiam excusataA.U.C. 582 sunt saepe in senatu vestro, ubi aliquos ego disceptatores non tam aequos quam te, Q.te Q. Fr.: teque V. Marci, paternum amicum et hospitem, habebam. sed nondum Romam accusator Eumenes venerat, qui calumniandocalumniando Fr.: calumiain V. omnia detorquendoque suspecta et invisa efficeret et persuadere vobis conaretur, non posse Graeciam in libertate esse et vestro munere frui, quoad regnum Macedoniae incolume esset. circumagetur hic orbis; erit mox, qui arguat nequiquam Antiochum ultra iuga Tauri emotum;iuga Tauri emotum J. F. Gronovius: legatauremotum V. graviorem multo Asiae quamgraviorem . . . quam Fr.: grauiore—quequam V. Antiochus fuerit, Eumenen esse;Eumenem esse Fr.: Eumene necesse V. conquiescere socios vestros non posse quoad regia Pergami sit; eam arcem supra capita finitimarum civitatium impositam. ego haec, Q. Marci et A. Atili, quae aut a vobis obiecta aut purgata a me sunt, talia esse scio ut aures, ut animi audientium sint, nec tam referre, quid ego aut qua mente fecerim quam quomodo id vos factum accipiatis. conscius mihi sum nihil me scientem deliquisse, et, si quid fecerim imprudentia lapsus, corrigi me et emendari castigatione hac posse. nihil certe insanabile nec quod bello et armis persequendum esse censeatis commisi; aut frustra clementiae gravitatisque vestrae fama volgata per gentes est, si talibus de
causis, quae vix querella et expostulatione dignaeexpostulatione dignae Fr.: postulatione digna V. sunt, arma capitis et regibus sociis bella infertis."
haec dicenti ei cum assensum esset,haec dicenti ei cum adsensum esset harant: et dicentem et cum adsensum V.
Marcius auctor fuit mittendi Romam legatos;legatos harant: legati essent V. A.U.C. 582 cum experienda omnia ad ultimum nec praetermittendam spem ullam censuisset rex,rex add. harant: om. V. reliqua consultatio erat, quonam modo tutum iter legatis esset. ad id cumcum add. Fr.: om. V. necessaria petitio indutiarum videretur cuperetque Marcius neque aliud colloquio petisset, gravate et inet in Fr.: etiam V. magnam gratiam petentis concessit. nihil enim satis paratum ad bellum in praesentia habebant Romani, non exercitum, non ducem, cum Perseus, ni spes vana pacis occaecasset consilia, omnia praeparata atque instructa haberethaberet add. Fr.: om. V. et suo maxime tempore atque alieno hostibus incipere bellum posset.
Ab hoc colloquio, fide indutiarum interposita, legati
Romani in Boeotiam confestim profecticonfestim profecti Giarratano: conparati V. sunt. ibi motus coeperat esse discedentibus a societatediscedentibus a societate Fr.: descendentibus in societatem V. communis concilii Boeotorum quibusdam populis, ex quo renuntiatum erat respondisse legatos appariturum, quibus populis proprie societatem cum rege iungi
displicuisset. primi a Chaeronia legati deinde a
Thebisa Thebis Fr.: athenis V. in ipso itinere occurrerunt, affirmantes non interfuisse se, quo societas ea decreta esset concilio; quosquos J. F. Gronovius: hquis (sic) V. legati, nullo in praesentia responso dato, Chalcidem se sequi iusserunt. Thebis magna contentio orta erat ex alio certamine. comitiis praetoris et Boeotarcharumpraetoris et Boeotarcharum niese: praetoris boetarum V. victa pars iniuriam persequens coacta multitudine decretum Thebis fecit neA.U.C. 582 Boeotarchaefecit ne Boeotarchae Fr.: sine bello (in ras.) et arce V. urbibus reciperentur. exules Thespias universi concesserunt; inde—recepti enim sine cunctatione erant—Thebas iam mutatis animis revocati decretum faciunt, ut duodecim, qui privati coetum et concilium habuissent, exilio multarentur. novus deinde praetor—Ismenias is erat, vir nobilis ac potens—capitalis poenae absentes eos decreto damnat. Chalcidem fugerant; inde ad Romanos
Larisam profecti causam cum Perseo societatis in
Ismeniam contulerant; ex eaea add. Madvig: om. V. contentione ortum certamen. utriusque tumtum wesenberg: tamen V. partis legati ad Romanos venerunt, et exules accusatoresque Ismeniae et Ismenias ipse.
Chalcidem ut ventum est, aliarum civitatium principes, id quod maxime gratum erat Romanis,
suo quiquequique Fr.: quoque V. proprio decreto regiamregiam Weissenborn: propriam V. societatem aspernati Romanis se adiungebant; Ismenias gentem Boeotorum in fidem Romanorum permitti aequum
censebat. inde certamine orto, nisi in tribunal
legatorum perfugisset, haud multum afuit quin ab
exulibus fautoribusque eorum interficeretur. thebae
quoque ipsae, quod Boeotiae caput est, in magno
motumagno motu kreyssig: magnotu V. erant, aliis ad regem trahentibus civitatem,
aliis ad Romanos; et turba Coronaeorum Haliartiorumque convenerat ad defendendum decretum regiae
societatis. sed constantia principum docentium
cladibus Philippi Antiochique, quanta esset vis et
fortuna imperii Romani, victa tandemtandem Madvig: eadem V. multitudo et, ut tolleretur regia societas decrevit, et eos, qui auctores paciscendae amicitiae fuerant, ad satisfaciendum legatis Chalcidem misit fideique legatorum commendari civitatem iussit. Thebanos Marcius et Atilius laeti audierunt auctoresque et his etet add. J. F. Gronovius: om. V. separatim singulis fuerunt ad renovandam amicitiam mittendi Romam legatos. ante omnia exules restitui iusserunt et auctores regiae societatis decreto suo damnarunt. ita, quod maxime volebant, discusso Boeotico concilio in Peloponnesumin Peloponnesum Madvig: ponnensum V. proficiscuntur Ser. Cornelio Chalcidem accersito.accersito Fr.: arcersito V. argisArgis Fr.: argi V. praebitum est iis concilium; ubi nihilnihil Fr.: res V. post res lacunam susp. viri docti. aliud a gente Achaeorum petierunt quam ut mille milites darent. id praesidium ad Chalcidem tuendam, dum Romanus exercitus in Graeciam traiceretur, missum est. Marcius et Atilius peractis quae agenda in Graecia erant principio hiemis Romam redierunt.
inde legatio sub idem tempus in Asiam etet add. Duker: om. V. A.U.C. 582 circum insulas missa. tres erant legati, Ti. Claudius, Sp. Postumius, M. Iunius. ii circumeuntes hortabantur socios ad suscipiendum adversus Persea propro add. Fr.: om. V. Romanis bellum; et, quo quaeque opulentior civitas erat eo accuratius agebant, quia minores secuturae maiorum auctoritatem erant. Rhodii maximi ad omnia momenti habebantur, quia non foverefovere kreyssig: fauere V. tantum, sed adiuvare etiamadiuvare etiam Fr.: adiuuarent V. viribus suis bellum poterant, quadraginta navibus auctore Hegesilocho praeparatis; qui cum in summo magistratu esset— prytanin ipsi vocant—multis orationibus pervicerat Rhodios, ut omissa quam saepe vanamvanam Fr.: una V. experti essent, regum fovendorum spe Romanam societatem, unam tumsocietatem unam tum Fr.: societationem una tum V. in terris vel viribus vel fide stabilem, retinerent. bellum imminere cumimminere cum Fr.: imminerentum V. Perseo; desideraturos Romanos eundem navalem apparatum quem nuper Antiochi, quem Philippi ante bello vidissent. trepidaturos tum repente paranda classe cum mittenda esset nisi reficere naves, nisi instruere navalibus sociis coepissent. id eo magis enixeId eo magis enixe Fr.: eoagirenixae V. faciundum esse ut crimina delata ab Eumene fideA.U.C. 582 rerum refellerent. his incitati quadraginta navium classem instructam ornatamque legatis Romanis advenientibus, ut non expectatam adhortationem esse appareret, ostenderunt. et haec legatio magnum ad conciliandos animos civitatium Asiae momentum fuit. Decimius unus sine ullo effectu, captarum etiam pecuniarum ab regibus Illyriorum suspicione infamis, Romam redit.
Perseus, cum abab kreyssig: ad V. colloquio Romanorum in Macedoniam recepisset sese, legatos Romam
de incohatisde incohatis Fr.: deincohortis V. cum Marcio condicionibus pacis misit; et Byzantium et Rhodum et . . .lacunam indicant edd. fere universi. legatis ferendas dedit. in litteris eadem sententia ad omnes erat, collocutum se cum Romanorum legatis; quae audisset quaeque dixisset, ita disposita, ut superior
fuisse in disceptatione videri posset. apud Rhodios
legati adieceruntadiecerunt Novák: assederunt V. confidere pacem futuram; auctoribus enim Marcio atque Atilio missos Romam legatos.Romam legatos Fr.: romanos V. si pergerent Romani contra foedus movere bellum, tum omni gratia, omni opeope Fr.: opepe V. nitendum fore Rhodiis ut reconcilient pacem; si nihil deprecando proficiant, id agendum, ne omnium rerum ius ac potestas ad unum populum perveniat. cum ceterorum id interesse, tum praecipue Rhodiorum, quoquo Crévier: qui V. plus inter alias civitates dignitate atque opibus excellant;A.U.C. 582 quae serva atque obnoxia fore, sifore si Fr.: fores V. nullus alio sit quam ad Romanos respectus. magis et litterae et verba legatorum benigne sunt audita quam momentum ad mutandos animos habuerunt; potentior esse partis melioris auctoritas coeperat. responsum ex decreto est optare pacem Rhodios; si bellum esset, ne quid ab Rhodiis speraret aut peteret rex, quod veterem amicitiam, multis magnisque meritis pace belloque partam, diiungeret sibi acac Madvig: ab V. Romanis. Ab Rhodo redeuntes Boeotiae quoque civitates, et Thebas et Coroneam et Haliartum, adierunt, quibus expressum invitis existimabatur ut relicta regia societate Romanis adiungerentur. thebani nihil moti sunt, quamquamquamquam Novák: et quamquam nihil V. et damnatis principibus et restitutis exulibus suscensebant Romanis. coronaei et Haliartii, favore quodam insito in reges, legatos in Macedoniam miserunt praesidium petentes, quo se adversus impotentem superbiam Thebanorum tueri possint. cui legationi responsum ab rege est, praesidium se propter indutias cum Romanis factas mittere non posse; tamen ita suadere abab kreyssig: ad V. Thebanorum iniuriisA.U.C. 582 qua possent ut se vindicarent, ne Romanis praeberent causam in se saeviendi.
Marcius et Atilius Romam cum venissent,
legationem in Capitolio ita renuntiarunt ut nulla re
magis gloriarentur quam decepto per indutias et
spem pacis rege. adeo enim apparatibus belli
fuisse instructum, ipsis nulla parata re, ut omnia
opportuna loca praeoccupari ante ab eo potuerint
quam exercitus in Graeciam traiceretur. spatio
autem indutiarum sumpto aequum bellumaequum (aecum) bellum fuegner: haecum V. venturum: illum nihilo paratiorem, Romanos omnibus instructiores rebus coepturos bellum. Boeotorum
quoque se concilium arte distraxissedistraxisse Fr.: distraxissent V. ne coniungi amplius ullo consensu Macedonibus possent. haec ut summa ratione acta magna pars senatus approbabat;approbabat Fr.: adprobat V. veteres et moris antiqui memores negabant se in ea legatione Romanas agnoscere artes.
non per insidias et nocturna proelia, nec simulatam
fugam improvisosque ad incautum hostem reditus,
nec ut astu magis quam vera virtute gloriarentur,
bellabella Fr.: bella magis quam V. maiores gessisse: indicere prius quam gerere solitos bella, denuntiare etiam interdum pugnam et
locumpugnam et locum kreyssig: om. V. alii alia: diem et locum Weissenborn fortasse malis. finire, in quo dimicaturi essent. eademA.U.C. 582 fide indicatum Pyrrho regi medicum vitae eius insidiantem; eadem Faliscis vinctum traditum proditorem liberorum; religionis haec Romanaereligionis haec Romanae Vahlen: regis haec romana V. esse, non versutiarum Punicarum neque calliditatis Graecae, apud quosquos add. Fr.: om. V. fallere hostem quam vi superare gloriosius fuerit. interdum in praesens tempus plus profici dolo quam virtute; sed eius demum animum in perpetuum vinci, cui confessio expressa sit se neque
arte neque casu,arte neque casu Fr.: parte neque casus V. sed collatis comminus viribus iustoA.U.C. 582 ac pio esse bello superatum.
haec seniores, quibus nova ac nimis callida minuscallida minus add. Novák: om. V. placebat sapientia; vicit tamen ea pars senatus, cui potior utilispotior utilis Fr.: potior iutilius V. quam honesti cura erat, ut comprobaretur prior legatio Marci, et eodem rursus in Graeciam cum . . .fortasse numerus excidit (Duker). quinqueremibus remitteretur iubereturque cetera uti e re publica maxime visum esset agere. A. quoque Atilium miserunt ad occupandam Larisam in Thessalia timentes ne, si indutiarum dies exisset, PerseusPerseus add. Fr. * om. V. praesidio eo misso caput Thessaliae in potestate haberet. duo milia peditum Atilius ab Cn.Cn. Fr.: cos(sic) V. Sicinio accersereaccersere kreyssig: accensdere (sic) V. ad eam rem agendam iussus. et P. Lentulo qui ex Achaia redierat, trecenti milites Italici generis dati, ut Thebis daret operam, ut in potestate Boeotia esset.
his praeparatis, quamquam ad bellumA.U.C. 583 consilia erant destinata, senatum tamen praeberi
legatis placuit. eadem fere, quae in colloquio ab
rege dicta erant, relata ab legatis. insidiarum
Eumeni factarum crimen et maxima cura et minime
tamen probabiliter—manifesta enimmanifesta enim Fr.: manisestenim V. res erat— defensum; cetera deprecatio erat. sed non eis animis audiebantur qui aut doceri aut flecti possent.
denuntiatum extemplo moenibus urbis Romae,
ItaliaItalia Fr.: ita V. intra tricesimum diem excederent. P. Licinio deinde consuli, cui Macedonia provincia obvenerat, denuntiatum, ut exercitui diem primam quamque diceret ad conveniendum. C. Lucretius praetor,
cui classis provincia erat, cum quadraginta quinqueremibus ab urbe profectus; nam exex Fr.: rex V. refectis navibus alias in alium usum retineri ad urbem placuit. praemissus a praetore est frater M.M. add. J. F. Gronovius: om. V. Lucretius cum quinqueremiquinqueremi wesenberg: quinquiremesi (sic) V. una, iussusque ab sociis ex foedere acceptis navibus ad Cephallaniam classi occurrere. Ab Reginis triremi una sumpta,sumpta add. Weissenborn: om. V. ab Locris duabus, ab Uritibus quattuor, praeter oram Italiae supervectusItaliae supervectus Fr.: siuperuectus italiae (sic) V. Calabriae extremum promunturium IonioIonio Madvig: inionio V. mari Dyrrhachium traicit. ibi decem ipsorum Dyrrhachinorum, duodecim Issaeorum, quinquaginta quattuor Gentii regis lembos nanctus, simulans se credere eos in usum Romanorum comparatos esse, omnibus abductis die tertio Corcyram, inde protinus in CephallaniamCephallaniam hertz: cepaliam V. sed infra cepallaniam. traicit. C. Lucretius praetor ab Neapoli profectus, superato freto, die quinto inin Fr.: per V. Cephallaniam transmisit. ibi stetit classis, simul opperiens ut terrestresut terrestres Fr.: ut terres ut terrestris (sic) V. copiae traicerentur, simul ut onerariae exA.U.C. 583 agmine suo per altum dissipatae consequerentur.
per hos forte dies P. Licinius consul votis
in Capitolio nuncupatis paludatus ab urbe profectus
est. semper quidem ea res cum magna dignitate ac
maiestate geritur;geritur Fr.: quaeritur V. praecipue convertit oculos animosque, cum ad magnum nobilemque aut virtute aut fortuna hostem euntem consulem prosequuntur. contrahit enim non officii modo cura sed etiam studium
spectaculi, ut videant ducem suum, cuius imperio
consilioque summam rem publicam tuendam permiserunt. subit deinde cogitatio animosanimos Madvig: animi V. qui belli casus, quam incertus fortunae eventus communisque Mars belli sit; adversa secundaque,secundaque Madvig: secundaquaeque V. quae inscitia et temeritate ducum clades saepe acciderint, quae contra bona prudentia et virtus attulerit. quem scire mortalium, utrius mentis utrius fortunae consulem ad bellum mittant? triumphantemne mox
cum exercitu victore scandentemscandentem kreyssig: stantem V. in Capitolium ad eosdem deos a quibus proficiscatur visuri, an hostibus eam praebituri laetitiam sint? Persei autem regi, adversus quem ibatur, famam et bello clara Macedonum gens et Philippus pater, inter multa prospere gesta Romano etiam nobilitatus bello, praebebat;
tum ipsius Persei numquam, ex quo regnum
accepisset, desitum belli expectatione celebrari nomen.A.U.C. 583 cum his cogitationibuscogitationibus Fr.: cogitationum V. omnium ordinum homines proficiscentem consulem prosecuti sunt. duo consulares tribuni militum cum eo missi, C. Claudius, Q. Mucius, et tres illustres iuvenes, P. Lentulus et duo Manlii Acidini:Acidini Fr.: acili V. alter M. Manlii, alter L. Manlii filius erat. cum iis consul Brundisium ad exercitum profectusprofectus add. Madvig: om. V. atque inde cum omnibus copiis transvectus ad Nymphaeum in Apolloniati agroApolloniati agro Fr.: apolliniomagro V. posuit castra.
paucos ante dies Perseus, postquam legati ab
Roma regressi praeciderant spem pacis,spem pacis Fr.: spe paucis V. consilium habuit. ibi aliquamdiualiquamdiu Sigonius: aliquam V. diversis sententiis certatum est. erant quibus vel stipendium pendendum,pendendum add. Fr.: om. V. si iniungeretur, vel agri parte cedendum, si multarent, quidquid denique aliud pacisaliud pacis Fr.: ad aliud paucis V. causa patiendum esset, non recusandum videretur, nec committendum ut in aleam tanti casus se regnumque daret. si possessio haud ambigua regni maneret, multa diem tempusque afferre posse, quibus non amissa modo recuperare,
sed timendus ultro iis esse quos nunc timeret posset.
ceterum multo maior pars ferocioris sententiae erat.
quidquid cessisset, cum eo simul regno protinus
cedendum esse affirmabant. neque enim Romanos
pecunia aut agro egere, sedagro egere sed Fr.: agrosegeressed V. hoc scire cum omnia humana tum maxima quaeque et regna et imperiaA.U.C. 583 sub casibus multis esse. Carthaginiensium opes fregisse sese, et cervicibus eorum praepotentem finitimum regem imposuisse; Antiochum progeniemque eius ultra iuga Tauri emotum;emotum J. F. Gronovius: ermotum V. unum esse Macedoniae regnum, et regione propinquum, et quod, sicubisicubi Fr.: quiasictibi V. populo Romano sua fortuna labet, antiquos animos regibus suis videatur posse facere. dum integrae res sint, statuereres sint statuere add. kreyssig: om. V. apud animum suum Persea debere, utrum singula concedendo nudatus ad extremum opibus extorrisque regno Samothraciam aliamve quam insulam petere ab Romanis, ubi privatus superstes regno suo in contemptu atque inopia consenescat, malit, anmalit an Fr.: militaria V. armatus vindex fortunae dignitatisque suae aut, utut add. kreyssig: om. V. viro forti dignum sit, patiatur quodcumque casus belli tulerit, aut victor liberetliberet Fr.: liberart (sic) V. orbem terrarum ab imperio Romano. non esse admirabilius Romanos Graecia pelli quam Hannibalem Italia pulsum esse. neque hercule videre qui conveniat, fratri affectanti per iniuriam regnum summa vi restitisse, alienigenis bene parto eo cedere. postremo ita dede add. Madvig: om. V. bello et pace quaeri ut inter omnes conveniat, nec turpius quicquam esse quam sine certamine cessisse regno nec praeclarius quamquam Weissenborn: quicquam V, quicquam quam Fr. pro dignitate ac maiestate omnem fortunamA.U.C. 583 expertum esse.
pellae, in vetere regia Macedonum, hoc consilium erat. geramus ergo
inquit, dis bene
iuvantibus, quando ita videtur, bellum;
litterisquelitterisque Fr.: ut terrisquae V. circa praefectos dimissis, Citium—Macedoniae oppidum est—copias omnes contrahit. ipsecontrahit ipse Fr.: contra ipsa V. > centum hostiis sacrificio regaliter Minervae, quam vocant Alcidemon, factoAlcidemon facto kreyssig: alcidem confacto V. cum purpuratorum et satellitum manu profectus Citium est. eo iam omnes Macedonum etet add. Vahlen: om. V. externorum auxiliorum convenerant copiae. castra ante urbem ponit omnisque armatosomnesque armatos Fr.: omnis armatosque V. in campo instruxit;instruxit J. F. Gronovius: struxit V. summa omnium quadraginta triatria add. J. F. Gronovius: om. V. milia armata fuere; quorum pars ferme dimidia phalangitae erant; Hippias Beroeaeus praeerat. delecta deinde et viribus et robore aetatis ex omni caetratorum numero duo miliamilia add. kreyssig: om. V. erant: agema hanc ipsi legionem vocabant; praefectos habebat Leonnatum et Thrasippum Eulyestas. ceterorum caetratorum, trium ferme milium hominum, dux eratA.U.C. 583 Antiphilus Edessaeus. paeones et ex Paroria et Parastrymonia—sunt autem ea loca subiecta Thraciae—et Agrianes, admixtis etiam Thracibus incolis, trium milium ferme et ipsi expleverant numerum. armaverat contraxeratque eos Didas Paeon, qui adulescentem Demetrium occiderat. et armatorum duo milia Gallorum erant; praefectus Asclepiodotus ab Heraclea ex Sintis;Sintis hartel: intris V. tria milia Thracum liberorum suum ducem habebant. Cretensium par fermepar ferme Novák: parmene V. numerus suos duces sequebatur Susum Phalasarnaeum et Syllum Gnosium. et Leonides Lacedaemonius quingentis ex Graecia, mixtoGraecia mixto Fr.: graeciam misso V. generi hominum, praeerat. regii is generis ferebatur, exul, damnatus frequenti concilio Achaeorum litteris ad Persea deprensis. Aetolorum et Boeotorum, qui non explebant plus quam quingentorum omnes numerum, Lyco Achaeus praefectus erat. ex his mixtis tot populorum, tot gentium auxiliis duodecim milia armatorum ferme efficiebantur. equitum ex tota Macedonia contraxerat triatria add. Fr.: om. V. milia. venerat eodem Cotys, SeuthisCotys (Cothys) Seuthis hertz: coteseuthis V. filius, rex gentis Odrysarum, cum mille delectis equitibus, pari ferme peditum numero. ita summa totius exercitus triginta novem miliamilia add. Fr.: om. V. peditum erant, quattuor equitum. satis constabat, secundum eum exercitum, quem magnus AlexanderA.U.C. 583 in Asiam traiecit, numquam ullius Macedonum regis copias tantas fuisse.
Sextus et vicesimus annus agebatur, ex quo
petenti Philippo data pax erat; per id omne tempus
quieta Macedonia et progeniem ediderat, cuiuscuius Fr.: cuius macedonia V. magna pars matura militiae esset, et levibus bellis Thracum accolarum, quae exercerent magis quam
fatigarent, sub assidua tamen militia fuerat. et diu
meditatum Philippo primo, deinde et Persei Romanum bellum, omnia ut instructa parataque essent
effecerat.
motaeffecerat. mota Fr.: effecerant motam V. parumper acies, non iusto decursu tamen, ne stetisse tantum in armis viderentur; armatosque,
sicut erant, ad contionem vocavit. ipse constitit in
tribunali, circa se habens filios duos, quorum maiorquorum maior Fr.: cuius uel quorum pars V. Philippus natura frater, adoptione filius, minor, quem Alexandrum vocabant, naturalis erat. cohortatus est milites ad bellum; iniuriasiniurias Crévier: iniuriam V. populi Romani in patrem seque commemoravit:seque commemoravit Fr.: seomnemorauit V. illum omnibus indignitatibusindignitatibus Fr.: dignitationibus V. compulsum ad rebellandum, inter apparatum belli fato oppressum; ad se simul legatos, simul milites ad occupandas Graeciae urbes missos. fallaci deindein bekker: deindein V. colloquio per speciem reconciliandae pacis extractam hiemem, ut tempus ad comparandumA.U.C. 583 haberent; consulem nunc venire cum duabus legionibus Romanis, quae singulae sena milia peditum,singulae . . . peditum add. J. F. Gronovius: om. V. trecenostrecenos Sigonius: tricenos V. equites habeant, et pari ferme numero sociorum peditum equitumque. eo ut accedant regum auxilia, Eumenis et Masinissae, non plus trigintatriginta add. H. J. Mueller: om. V. septem milia peditum, duo equitum futura. auditis hostium copiis respicerent suum ipsi exercitum, quantum numero quantum genere militum praestarent tironibus raptim ad id bellum conscriptis ipsi, a pueris eruditi artibus militiae, tot subacti atque durati bellis. auxilia Romanis Lydos et Phrygas et Numidas esse, sibi Thracas Gallosque, ferocissimas gentium. arma illos habereillos habere Fr.: armatplios V. ea quae sibi quisque paraverit pauper miles, Macedonas prompta ex regio apparatu, per tot annos patris sui cura et impensa facta. commeatum illis cum procul, tum omnibus sub casibus maritimis fore; se et pecuniam et frumentum, praeter reditus metallorum, in decem annos seposuisse. omnia quae deorum indulgentia, quae regia cura praeparanda fuerint,fuerint Duker: fuerant V. plena cumulataque habere Macedonas; animos habendos esse quosanimos habendos esse quos Vahlen: animum hos habendum esse quem V. habuerint maiores eorum, qui Europa omni domitaA.U.C. 583 transgressi in AsiamAsiam Fr.: Italiam V. incognitum famae aperuerint armis orbem terrarum nec ante vincere desierint quam Rubro mari inclusis quod vincerent,defuerit. at hercule nunc nonnon add. Fr.: om. V. de ultimis Indiae oris sed de ipsius Macedoniae possessione certamen fortunam indixisse. cum patre suo gerentes bellum Romanos speciosum Graeciae liberandae praetulissepraetulisse J. F. Gronovius: tulisse V. titulum: nunc propalam Macedoniam in servitutem petere, ne rex vicinus imperio sit Romano, ne gens bello nobilis arma habeat. haec enim tradenda superbis dominis esse cum rege regnoque, sisi add. Fr.: om. V. absistere bello et facere imperata velint.
cum per omnem orationem satis frequenti
assensu succlamatum esset, tum vero ea vociferatio
simul indignantium minitantiumque, partim iubentium bonum animum habere regem, exorta est ut
finem dicendi faceret, tantum iussis ad iter se
parare;se parare wesenberg: parere V. iam enim dici movere castra ab Nymphaeo Romanos. contionecontione add. Fr.: om. V. dimissa ad audiendas legationes civitatium Macedoniae se contulit. venerant autem ad pecunias pro facultatibus quaeque suis et frumentum pollicendum ad bellum.
omnibus gratiae actae, remissum omnibus; satis
regiosregios Fr.: regionibus V. apparatus ad ea dictum sufficere. vehiculaA.U.C. 583 tantum imperata, ut tormenta telorumque missilium ingentem vim praeparatam bellicumque aliud instrumentum veherent.
profectus inde toto exercitu, EordaeamEordaeam Drakenborch: sordeam V. petens, ad Begorritim quem vocant lacum positis castris, postero
die in Elimeam ad Haliacmona fluvium processit.
deinde saltu angusto superatis montibus quos
Cambunios vocant descendit ad Azorum, Pythoum,
dolichen; Tripolim vocant incolentes. haec tria
oppida paulisper cunctati, quia obsides Larisaeis
dederant, victi tamen praesenti metu in deditionem
concesserunt. benigne his appellatis, haud dubius
Perrhaebos quoque idem facturos,facturos add. Fr.: om V. . . . .lacunam indicavit Crévier, nomen civitatis excidisse persuasus. urbem nihil cunctatis, qui incolebant, primo adventu recipit. cyretias oppugnare coactus primoprimo zingerle: primo etiam V. die acri concursu ad portas armatorum est repulsus; postero die omnibus copiis adortus in deditionem omnes ante noctem accepit.
mylae, proximum oppidum, ita munitum ut
inexsuperabilis munimenti spes incolas ferociores
faceret, non portas claudere regi satis habuerunt,
sed probris quoque in ipsum Macedonasque procacibus iaculati sunt. quae res cum infestiorem hostem
ad oppugnandum fecisset, ipsos desperatione veniae
ad tuendos sese acrius accendit. itaque per triduum
ingentibus utrimque animis et oppugnata est urbsA.U.C. 583 eturbs et add. Madvig: om. V. defensa. multitudo Macedonum ad subeundum in vicem proelium haud difficulter suppetebat;suppetebat Madvig: sedebat V. oppidanos, diem noctem eosdem tuentes moenia, non vulnera modo sed etiam vigiliae et continens labor conficiebat. quarto die cum etet Fr.: et cum V. scalae undique ad muros erigerentur et porta vi maiore oppugnaretur, oppidani depulsa vi murisdepulsa vi muris Madvig: depulmoris V. ad portam tuendam concurrunt eruptionemque repentinam in hostis faciunt; quae cum irae magis inconsultae quam verae fiduciae virium esset, pauci et fessiet fessi Fr.: effusi V. ab integris pulsi terga dederuntdederunt add. Fr.: om. V. fugientesque per patentem portam hostes acceperunt. ita capta urbs ac direpta est; libera quoque corpora quae caedibus superfueruntsuperfuerunt Fr.: sublperfuereunt (sic) V. venum data. diruto magna ex parte et incenso oppido profectus ad Phalannam castra movit, inde postero die Gyrtonem pervenit. quo cum T. Minucium Rufum et Hippiam, Thessalorum praetorem, cum praesidio intrasse accepisset, ne temptatatentata Fr.: pugnata V. quidem oppugnatione praetergressus, Elatiam et Gonnum perculsis inopinato adventu oppidanis recepit. utraque oppida in faucibus sunt qua Tempe adeuntur,Tempe adeuntur J. F. Gronovius: tempestate adeunt V. magis Gonnus. itaqueGonnus itaque Sigonius: conustaque et V. et firmiore id praesidio tutum equitum peditumque, ad hoc fossa triplici ac vallo munitum reliquit. ipse ad Sycurium progressus opperiri ibi hostium adventum statuit; simul et frumentari passim exercitum iubet in subiectoA.U.C. 583 hostium agro. namque Sycurium est sub radicibus Ossae montis. is,Is add. Madvig: om. V. qua in meridiem vergit, subiectos habet Thessaliae campos, ab tergo Macedoniam atque Magnesiam. ad has opportunitates accedit summa salubritas et copia pluribus circumiectis fontibus perennium aquarum.
consul Romanus, per eosdem dies Thessaliam
cum exercitu petens, iter expeditum primo per
Epirum habuit; deinde, postquam in Athamaniam
est transgressus, asperi ac prope invii soli,asperi ac prope invii soli Fr.: asperis ac prope iniu solis V. cum ingenti difficultate parvis itineribus aegre Gomphos
pervenit; cui si vexatis hominibus equisque tironem
exercitum ducenti acie instructa et loco suo et
tempore obstitisset rex, ne Romani quidem abnuunt
magna sua cum clade fuisseclade fuisse Fr.: clade uisse V. pugnaturos. postquam Gomphos sine certamine ventum est, praeter gaudium periculosi saltus superati, contemptus quoque hostium adeo ignorantium opportunitates
suas accessit. sacrificio rite perfecto consul et
frumento dato militibus paucos ad requiem iumentorum hominumque moratus dies, cum audiret
vagari Macedonas effusos per Thessaliam vastarique
sociorum agros, satis iam refectum militem ad
Larisam ducit. inde cum tria milia ferme abesset,
ad Tripolimabesset ad Tripolim J. F. Gronovius: adesse ai tripoli (sic) V. —Scaeam vocant—super Peneum amnem posuit castra. per idem tempus Eumenes ad Chalcidem navibus accessit cum Attalo atque
Athenaeo fratribus, Philetaero fratre relicto Pergami
ad tutelam regni. chalcide cum Attalo et quattuor
milibus peditum, mille equitum ad consulem venit;
Chalcide relicta duo milia peditum, quibus Athenaeus
praepositus.praepositus et alia Fr.: praetor praepositus alia et V. et alia eodem auxilia Romanis ex omnibus undique Graeciae populis convenerunt, quorum pleraque—adeo parva erantparva erant Fr.: paruerunt V. —in oblivionem adducta. apolloniatae trecentos equites centum pedites miserunt. Aetolorum alae unius instar, quantum abab Fr.: ad V. tota gente equitumequitum Fr.: equitem V. venerant, et Thessalorum, quorumquorum add. Drakenborch: om. V. somnis equitatus speratussperatus Drakenborch: partus V. erat, non plus quam trecenti erant equitesequites Fr.: adquei (sic) V. in castris Romanis. achaei iuventutis suae, Cretico maxime armatu, ad mille quingentos dederunt.
sub idem tempus et C. Lucretius praetor,
qui navibus praeerat ad Cephallaniam, M. Lucretio
fratre cum classe super Maleum Chalcidem iusso
petere, ipse triremem conscendit, sinum Corinthium
petens ad praeoccupandas in Boeotia res. tardior
ei navigatio propter infirmitatem corporis fuit.
M. Lucretius, Chalcidem adveniens, cum a P.
Lentulo Haliartum oppugnari audisset, nuntium,
praetoris verbis qui abscedere eum inde iuberet,A.U.C. 583 misit. Boeotorum iuventute, quae pars cum Romanis stabat, eam rem aggressus legatus a moenibus
abscessit. haec soluta obsidioobsidio Fr.: obsidio cuius V. locum alteri novae obsidioni dedit; namque extemplo M. Lucretius cum exercitu navali, decem milibus armatorum, ad
hoc duobus milibus regiorum, qui sub Athenaeo
erant, Haliartum circumsedit; parantibusque iam
oppugnare supervenit a Creusa praetor. ad idem
ferefere Fr.: facere V. tempus et ab sociis naves Chalcidem convenerunt, duae Punicae quinqueremes, duae ab Heraclea ex Ponto triremes, quattuor Chalcedone, totidem Samo, tum quinque Rhodiae quadriremes. has praetor, quia nusquam erat maritimum bellum, remisit sociis. et Q. Marcius Chalcidem navibus
venit, Alope PhthioticaAlope Phthiotica Madvig: halopetica V. capta, Larisa, quae Cremaste dicitur, oppugnata.
cum hic status inin Fr.: inhisin V. Boeotia esset, Perseus, cum ad Sycurium, sicut ante dictum est, stativa haberet,
frumento undique circa ex agris convecto, ad vastandum Pheraeorum agrumagrum add. Weissenborn: om. V. misit, ratus ad iuvandas sociorum urbes longius a castris abstractos deprehendi Romanos posse. quos cum eo tumultu nihil motos animadvertisset, praedam quidem praeterquam hominum—pecora autem maxime omnis
generis fuere—divisitdivisit Fr.: dimisit V. ad epulandum militibus.lacunam post animadvertisset susp. Madvig, post militibus Weissenborn, neutrubi ego.
sub idem deinde tempus consilium etA.U.C. 583 consul et rex habuerunt, unde bellum ordirentur.
regiisordirentur regiis Madvig: dirimentur regis V. creverantcreverant Crévier: creuerunt V. animi vastatione concessa sibi ab hoste Pheraei agri; itaque eundum inde ad castra nec dandum ultra spatium cunctandi censebant. et Romani sentiebantsentiebant Madvig: censebant V. cunctationem suam infamem apud socios esse, maxime indigne ferentes non latam Pheraeis opem. consultantibus, quid agerent—aderant autem Eumenes et Attalus in consilio—trepidus nuntius adfert hostem magno
agmine adesse. consilio dimisso signum extemplo
datur ut arma capiant.capiant Fr.: placeat V. interim placet ex regiis auxiliis centum equites et parem numerum iaculatorum peditum exire. Perseus horahora add. Sigonius: om. V. ferme diei quarta, cum paulo plus mille passus abesset a castris Romanis, consistere signa peditum iussit; praegressus ipse cum equitibus ac levi armatura; et Cotys cum eo ducesque aliorum auxiliorum praecesserunt. minus quingentos passus ab castris aberant, cum in conspectu fuere hostium equites; duae alae erant magna ex parte Gallorum—Cassignatus praeerat—et levis armaturae centum fere et quinquaginta Mysi et Cretenses. constitit rex, incertus quantae hostium copiae essent. duasquantae hostium copiae essent. duas Novák: quanta esse duos esse duos V. inde ex agmine turmas Thracum, duas Macedonum cum binis Cretensium cohortibus et Thracum misit. proelium, cumproelium, cum Grynaeus: proelium esset cum V. pares numero essent neque ab hacA.U.C. 583 aut illa parte nova auxilia subvenirent, incerta victoriaincerta victoria Grynaeus: incertam victoriam V. finitum est. Eumenis ferme triginta interfecti, inter quos Cassignatus dux Gallorum cecidit. et tunc quidem Perseus ad Sycurium copias reduxit; postero die circa eandem horam in eundem locum rex copias admovit plaustris cum aqua sequentibus; nam duodecim milium passuum viavia add. Fr.: om. V. omnis sine aqua et plurimi pulveris erat; affectosque siti, si primo in conspectu dimicassent, pugnaturos fuisse apparebat. cum Romani quiessent, stationibus etiam intra vallum reductis, regii quoque in castra redeunt. hoc per aliquot dies fecerunt, sperantes fore ut Romani equites abeuntium novissimum agmen aggrederentur; inde certamine orto, cumcum add. Fr.: om. V. longius a castris eos elicuissent, facile, ubiubi essent, se, qui equitatu et levi armatura plus possent, conversuros aciem.
postquam inceptum non succedebat, castra
propius hostem movit rex et a quinque milibus
passuum communivit.passuum communivit Novák: passum communi V. inde luce prima in eodem quo solebat loco peditum acie instructa, equitatum
omnem levemque armaturam ad castra hostium ducit.
visus et pluriumplurium Fr.: plurimum V. et propior solito pulvis trepidationem in castris Romanis fecit. et primo vix creditum nuntiantinuntianti Fr.: nuntiatum V. est, quia prioribus continuis diebus numquam ante horam quartam hostis apparuerat; tum solis ortus erat. deinde ut plurium clamore et cursu a portis dubitatio exempta est,
tumultus ingens oboritur. tribuni praefectiqueA.U.C. 583 et centuriones in praetorium, miles ad sua quisque tentoria discurrit. minus quingentos passus a vallo instruxerat Perseus suos circa tumulum quem CallinicumCallinicum Madvig: callicinum V. vocant. laevo cornu Cotys rex praeerat cum omnibus suae gentis; equitum ordines levis armatura interposita distinguebat. in dextro cornu Macedones erant equites, intermixti turmis eorum Cretenses; huic armaturae Midon Beroeaeus, equitibus et summae partis eius Meno Antigonensis praeerat. proximi cornibuscornibus Fr.: cornicibus V. constiterant regii equites, et mixtum genus, delecta plurium gentium auxilia; Patrocles Antigonensis his et Paeoniae praefectus Didas erant praepositi. medius omnium rex erat; circa eum agema quod vocant, equitumque sacraeequitumque sacrae >Fr.: equitum sacraeque V alae. ante se statuit funditores iaculatoresque:iaculatores Fr.: iaculatoresque equitumquae equitum V. quadringentorum manus utraque numerum explebat; IonemIonem Fr.: rationem V. Thessalonicensem et Artemona DolopemArtemona Dolopem Madvig: certimanoptolopemum V. iis praefecit. sic regii constiterant. consul intra vallum peditum acie instructa et ipse equitatum omnem cum levi armatura emisit; pro vallo instructi sunt. dextro cornu praepositus C. Licinius Crassus, consulis frater, cum omni Italico equitatu, velitibusvelitibus Fr.: ut uelitis V. intermixtis; sinistroA.U.C. 583 M. Valerius Laevinus sociorum ex Graecis populis equites habebat etet add. Drakenborch: om. V. eiusdem gentis levem armaturam; mediam autem aciem cum delectis equitibus extraordinariis tenebat Q. Mucius. ducenti equites Galli ante signa horum instructi et de auxiliis Eumenis Cyrtiorum gentis trecenti. Thessali quadringenti equites parvo intervallo super laevum cornu locati. Eumenes rex Attalusque cum omní manu sua ab tergo inter postremam aciem ac vallum steterunt.
in hunc modum maxime instructae acies,
par ferme utrimque numeris equitum ac levis
armaturae, concurrunt, a funditoribus iaculatoribusque qui praecesserantpraecesserant Madvig: praecesserunt V. proelio orto. primi omnium Thraces, haud secus quamhaud secus quam Fr.: ut secus quidem V. diu claustris retentae ferae, ita concitati cum ingenti clamore in dextrum cornu, Italicos equites, incurrerunt utut Fr.: et V. usu belli et—ingenio impavida gens turbaretur . . . . hastas petere pedites .... nunc succidere crura
equis, nunc ilia suffodere.sic fere edd. legimus in v turbareturtr ec [su]b [pal]a [n] gishastaspeterepedites . . . [equor]umque i (sic) nuncsucciderecrurarumpisnunciliasuffodere (litterae inclusae incertae sunt). mentionem phalangis factam esse licet suspicari, sed phalanx nondum proelio intererat (vid. sect. 7, infra). Vocabulum rumpiis latere Giarratano vidit, sed gladio non rumpia opus est ad equorum crura succidenda. despero. (E. S.) at legere possumus: equorumque ii nunc succidere crura, rumpiis nunc illa suffodere. (E. H. Warmington.) Perseus. in mediamA.U.C. 583 invectus aciem, Graecos primo impetu avertit; quibus fusis cum gravis ab tergo instaret hostis, Thessalorum equitatus, qui a laevoqui a laeuo Fr.: qui a leo, ut vid. V. cornu brevi spatio diiunctus in subsidiis fuerat extra concursum, primo spectator certaminis, deinde inclinata re maximo usuimaximo usui Fr.: maxum usui V. fuit. cedentes enim sensim integris ordinibus, postquam se Eumenis auxiliis adiunxerunt, et cum eo tutum inter ordines suos receptum sociis fuga dissipatis dabant et, cum minus conferti hostes instarent, progredi etiam ausi multos fugientium obvios exceperunt. nec regii, sparsi iam ipsi passim sequendo, cum ordinatis et certo incedentibusincedentibus Fr.: indendentibus V. gradu manus conserere audebant. cum victor equestri proelio rex parvo momento si adiuvisset debellatum esse clamaret,clamaret add. Madvig: om. V. et opportune adhortanti supervenit phalanx quam sua sponte, ne audaci coepto deessent, Hippias et Leonnatus raptim adduxerant, postquam prospere pugnasse equitem acceperunt. fluctuante regefluctuante rege Fr.: fluctuanti regi V. inter spem metumquemetumque Fr.: metumque ac V. tantae rei conandae Cretensis Euander, quo ministro Delphis ad insidias Eumenis regisA.U.C. 583 usususus Fr.: usus usus V. erat, postquam agmen peditumpeditum Perizonius: impeditum V. venientium sub signis vidit, ad regem accurrit et monere institit ne elatus felicitate summam rerum temere in non necessariam aleam daret; si contentus bene re gesta quiesset eo die, vel pacis honestae condicionem habiturum vel plurimos belli socios qui fortunam sequerentur si bellare mallet. in hoc consilium pronior erat animus regis. itaque collaudato Euandro signa referri peditumque agmen redire in castra iubet, equitibus receptui canere.canere Fr.: caneretre V.
cecidere eo die ab Romanis ducenti equites,
duo milia haud minus peditum; capti sescenti
ferme.capti sescenti ferme Madvig: captiac.fermecc.equites. (sic) V. ex regiis autem viginti equites, quadraginta pedites interfecti. postquam rediere in castra
victores, omnes quidem laeti, ante alios Thracum
insolens laetitia eminebat;eminebat Fr.: minabat V. cum cantu enim superfixa hastishastis add. J. F. Gronovius: om. V. capita hostium portantes redierunt. apud Romanos non maestitia tantum ex male gesta re, sed pavor etiam erat ne extemplo castra hostis aggrederetur. Eumenes consuliconsuli add. Weissenborn: om. V. suadere, ut trans Peneum transferret castra, ut pro munimento amnemamnem Fr.: manem V. haberet, dum perculsi milites animos colligerent. consul moveri flagitio timoris fatendi; victus tamen ratione, silentio noctis transductisA.U.C. 583 copiis, castra in ulteriore ripa communivit.communivit Madvig: communivi V. Rexrex Fr.: rexex V. postero die ad lacessendos proelio hostes progressus, postquam trans amnem in tuto posita castra animadvertit, fatebatur quidem peccatum quod pridie non institisset victis, sed aliquanto maiorem culpam esse quod nocte foret cessatum; nam, ut neminem alium suorum moveret, levi armatura immissa trepidantium in transitu fluminis hostium deleri magna ex parte copias potuisse. Romanis quidem praesens pavorpavor Fr.: fauor V. demptus erat, in tuto castra habentibus; damnum inter cetera praecipue famae movebat. et in consilio apud consulem pro se quisque in Aetolos conferebant causam: ab iiscausam ab iis Fr.: causa ab is V. fugae terrorisque principium ortum; secutos pavorem Aetolorum et ceteros socios Graecorum populorum. quinque principes Aetolorum, qui primi terga vertentes conspecti dicebantur, Romam missi.Romam missi add. kreyssig: om. V. Thessali pro contione laudati, ducesque eorum etiam virtutis causa donati.
ad regem spolia caesorum hostium referebantur. exex Drakenborch: done ex V. his aliis arma insignia, aliisinsignia aliis Fr.: in sicilia aliquis V. equos, quibusdam captivos dono dabat. scuta erant supra mille quingenta;quingenta Fr.: a (sic) V. ut et clibi. loricae thoracesque mille amplius
summam explebant; galearum gladiorumque etA.U.C. 583 missilium omnis generis maior aliquanto numerus. haec per se ampla laetaqueampla laetaque Weissenborn: ampletaquae V. multiplicata verbis regis, quae ad contionem vocato exercitu habuit.
praeiudicatum eventum belli habetis. meliorem
partem hostium, equitatum Romanum, quo invictos
se esse gloriabantur,gloriabantur Fr.: locriabantur V. fudistis. equites enim illis principes iuventutis, equites seminariumseminarium Fr.: feminarium V. senatus; inde lectos in patresin patres Madvig: inpatrum V. consules, inde imperatores creant: horum spolia paulo ante divisimus inter vos. nec minorem de legionibus peditum victoriam habetis, quae nocturna fuga vobis subtractae naufragorum trepidatione passim natantium flumen
compleverunt. sed facilius nobis sequentibus victos
Peneum superare erit quam illis trepidantibus fuit;
transgressique extemplo castratransgressique extemplo castra Fr.: etransgressi qua exemplo castram (sic) V. oppugnabimus quae hodie cepissemus ni fugissent; aut si acie decernere volent, eundem pugnae pedestris eventum expectate, qui equitum in certamine fuit.
fuit ruperti: fuerit V.
et qui vicerant alacres, spolia caesorum hostium
umeris gerentes, decoradecora J. F. Gronovius: da.ora (sic) V. sua audivere, ex eo quodex eo quod Fr.: et ex quo eo V. acciderat spem futuri praecipientes,praecipientes Fr.: praeponentes V. et pedites aliena
gloria accensi, praecipue qui Macedonum phalangisA.U.C. 583 erant, sibi quoque et navandae regi operae et similem gloriam ex hoste pariendi occasionem optabant. contioneoptabant. contione add. Fr.: om. V. dimissa, postero die profectus inde ad Mopselum posuit castra. tumulus hic ante Tempe eminet et Larisa medius abest Gonnum eunti.hic . . . eunti Madvig: hycante tempeste est eminet larisa medius abest onum V.
RomaniRomani add. Fr.: om. V. non abscedentes ab ripa Penei transtulerunt in locum tutiorem castra. eo Misagenes Numida venit cum mille equitibus, pari
peditum numero, ad hoc elephantis duobus et
viginti. per eos dies' consilium habenti regi de
summa rerumrerum add. Crévier: om. V. cum iam consedisset ferocia ab re bene gesta, ausi sunt quidam amicorum consilium dare ut secunda fortuna in condicionem honestae
pacis uteretur potius quam spe vana evectus in
casum inrevocabilem se daret. modum imponere secundis rebus nec nimis credere serenitati praesentisserenitati praesentis Fr.: serenitate praesenti V. fortunae, prudentisprudentis Fr.: praesentis V. hominis et merito felicis esse. mitteretesse. mitteret Fr.: essetmittere V. ad consulem qui foedus in easdem leges renovarent, quibus Philippus paterpater Fr.: frater V. eius pacem abab kreyssig: b(sic) V. T. Quinctio victore accepisset. neque finirifiniri Fr.: sinere V. bellum magnificentius quam ab tamab tam kreyssig: apta V. memorabili pugna posse,posse add. Crévier: om. V. nequeneque add. Fr.: om. V. spem firmiorem pacis perpetuae dari quam quae perculsos adverso proelio Romanos molliores factura sit ad paciscendum. quodsi Romani tum quoque insita pertinacia aequaA.U.C. 583 aspernarentur, deos hominesque et moderationis Persei et illorum pervicacis superbiae futuros testes. numquam ab talibus consiliis abhorrebat regis animus. itaque utut add. Novák: om. V. plurium assensu comprobata est sententia, legati ad consulem missi; adhibito frequenti consilioad. fr. con. bis scripsit V. auditi sunt. pacem petiere,petiere Perizonius: petere V. vectigal quantum Philippus pactus esset, daturum Persea Romanis pollicentes; urbibus agris locisque quibus Philippus cessisset cessurum quamcessurum quam Perizonius: caesarum V. primum. haec legatio Summotis his cum consultarent, Romana constantia vicit in consilio. ita tum mos erat in adversis rebusadversis rebus fuegner: aduersus V. voltum secundae fortunae gerere, moderari animo in secundis. responderi placuit ita pacem dari si de summa rerum liberum senatui permittat rex de se deque universa Macedonia statuendi ius. haec cum renuntiassent legati, miraculo ignaris RomaniRomani add. Madvig: om. V. moris pertinacia esse,esse Madvig: morisesse V. et plerique vetare amplius mentionem pacis facere; ultro mox quaesituros quod oblatum fastidiant. Perseus hanc ipsam superbiam—quippe ex fiducia virium esse—timere,A.U.C. 583 et summam pecuniae augens, si pretio pacem emere posset, non destitit animum consulis temptare. postquam nihil ex eo quod primo responderat mutabat, desperata pace ad Sycurium unde profectus erat redit, belli casum de integro temptaturus.
fama equestris pugnae vulgata per Graeciam nudavit voluntates hominum. non enim solum
qui partis Macedonum erant, sed plerique ingentibus
romanorum obligati beneficiis, quidam vim superbiamque experti Persei,Persei add. Weissenborn: om. V. laeti eam famam accepere, non obob Fr.: ab V. aliam causam quam pravo studio, quo etiam in certaminibus ludicris volgus utitur, deteriori atque infirmiori favendo.
eodem tempore in Boeotia summa vi HaliartumHaliartum ed. vascosana: aliarum V. A.U.C. 583 Lucretius praetor oppugnabat;oppugnabat Duker: oppugnarat V. et quamquam nec habebant externa auxilia obsessi praeter Coronaeorum iuniores, qui prima obsidione moenia intraverant neque sperabant, tamen ipsi animis magis quam
viribus resistebant. nam et eruptiones in opera
crebro faciebant, et arietem admotum nunc saxis
ingentibus, nuncsaxis ingentibus nunc add. kreyssig: om. V. libramento plumbi gravatum ad terram urguebant et, si qua declinare nequiverantdeclinare nequiverant Vahlen: declinarent quiauguebant (sic) V. ictum, pro diruto muro novum tumultuario opere, raptim ex ipsa ruinae strage congestis saxis, extruebant. cum operibus lentior oppugnatiooppugnatio add. Vahlen: om. V. esset, scalas per manipulos dividi praetor iussit, ut corona undique moenia aggressurus, eo magis suffecturam ad id multitudinem ratus, quod, qua parte palus urbem cingit, nec attinebat oppugnari nec poterat. ipse ab ea parte, qua duae turres quodqueturres quodque Fr.: ut tresquoque V. inter eas muri fuerat corruerat,corruerat add. Madvig: om. V. duo milia militum delectorum admovit, utut add. Fr.: om. V. eodem tempore, quo ipse transcendere ruinas conaretur, concursu adversus se oppidanorum facto, scalis vacua defensoribus moenia capi parte aliqua possent. haud segniter oppidani vimvim Fr.: tum V. eius arcere parant. nam super stratum ruinis locumA.U.C. 583 fascibus aridis sarmentorum iniectis stantes cum ardentibus facibus accensuros eam se saepemsaepem Madvig: saepe V. minabantur, ut, incendio intersaepti ab hoste, spatium ad obiciendum interiorem murum haberent. quod inceptum eorum fors impedit; nam tantus repente effususeffusus Fr.: est infusus V. est imber ut nec accendi facile pateretur et extingueret accensa. itaque et transitus per distracta fumantia virgulta patuit, et in unius loci praesidium omnibus versisversis Fr.: uerbis V. moenia quoque pluribus simul partibus scalis capiuntur. in primo tumultu captae urbis seniores impubesque quos casus obvios obtulit passim caesi; armati in arcem confugerunt; et postero die, cum spei nihil superesset, deditione facta sub corona venierunt. fuerunt autem duo milia ferme et quingenti.quingenti Fr.: a. (sic) V. ornamenta urbis, statuae et tabulaeet tabulae Fr.: tabulae et V. pictae, et quidquid pretiosae praedae fuit, ad naves delatum; urbs diruta a fundamentis. inde Thebasinde Thebas Fr.: intebanos V. ductus exercitus; quibus sine certamine receptis urbem tradidit exulibus et qui Romanorum partis erant; adversae factionis hominum fautorumque regis ac Macedonum familias sub corona vendidit. his gestis in Boeotia ad mare ac naves redit.
cum haec in Boeotia gererentur, Perseus
ad Sycuriumad Sycurium Fr.: assyrium V. stativa dierum aliquot habuit. ubiA.U.C. 583 cum audisset raptim Romanos circa ex agris demessum frumentum convehere, deinde ante sua quemque tentoria spicas falcibusfalcibus J. F. Gronovius: fasicibus (sic) V. desecantem, quo purius frumentum tereret, ingentes acervos per tota castra stramentorumcastra stramentorum Fr.: castramentorum V. fecisse, ratus incendio opportuna esse, faces taedamquefaces taedamque Fr.: fastaedamque V. et malleolos stuppae illitos pice parari iubet; atque ita media nocte profectus ut prima luce aggressus falleret. nequiquam primae stationes oppressae: tumultu ac terrore suo ceteros excitaverunt, signumque datum est arma extemplo capiendi; simulque in vallo, ad portas miles instructus erat. tum vero pudore coeptae temere
et inconsulte oppugnationistum . . . oppugnationis Heraeus: et inconste oppugnationis V. castrorum Perseus extemploextemplo Madvig: et extemplo V. circumegit aciem et prima impedimenta ire, deinde peditum signa ferri iussit; ipse cum equitatu et levi armatura substitit ad agmen cogendum, ratus id quod accidit insecuturos ad extrema ab tergo carpenda hostis. breve certamen levis armaturae maxime cum procursatoribus fuit; equites peditesque sine tumultu in castra redierunt.
demessis circa segetibus Romani ad Crannona,
intactum agrum, castra movent. ibi cummovent. ibi cum Fr.: mouentibus ibi cum ibi cum V. securi et propter longinquitatemlonginquitatem Vahlen: cum longintate V. et viae inopis aquarum difficultatem quae inter Sycurium et Crannona est, stativa haberent, repente prima luce inin add. Fr.: om. V.
imminentibus tumulis equitatus regius cum levi armatura visusA.U.C. 583 ingentem tumultum fecit. pridie per meridiem profecti ab Sycurio erant; peditum agmen sub lucem reliquerantlucem reliquerant Fr.: luce reliquerat V. in proxima planitie. stetit paulisper PerseusPerseus add. held.: om. V. in tumulis, elici posse ratus ad equestreequestre Fr.: equites V. certamen Romanos; quiqui Fr.: quattuor V. postquam nihil movebant, equitem mittit qui pedites referre ad Sycurium signa iuberet; ipse mox insecutus.insecutus Fr.: insecuti V. Romani equites modico intervallo sequentes, sicubi sparsos ac dissipatos invadere possent, postquam confertos abire signa atque ordines servantes viderunt, et ipsi in castra redeunt.
inde offensus longinquitate itinerisitineris Fr.: itineri V. rex ad Mopselum castra movit; et Romani demessis
Crannonis segetibus in Phalannaeum agrum transeunt. ibi cum ex transfuga cognosset rex sine ullo
armato praesidio passim vagantis per agros Romanos
metere, cum millemille add. Fr.: om. V. equitibus, duobus milibus Thracum et Cretensium profectus, cum quantum accelerare poterat effuso agmine isset, improviso
aggressus est Romanos. iuncta vehicula, pleraque
onusta,onusta Fr.: honesta V. mille admodum capiuntur, sescentisescenti Fr.: ac. V. ferme homines. praedam custodiendam ducendamque in castra trecentis Cretensium dedit; ipse revocato ab effusa caede equite et reliquis peditum ducit ad proximum praesidium, ratus haud magno certamine opprimi posse. L. Pompeius tribunus militum
praeerat, qui perculsos milites repentino hostiumA.U.C. 583 adventu in propinquum tumulum recepit, loci se praesidio quia numero et viribus impar eratimpar erat Fr.: imperat V. defensurus. ibi cum in orbem milites coegisset, ut densatis scutis ab ictuscutis ab ictu Duker: secutis abiectus V. sagittarum et iaculorum sese tuerentur, Perseus circumdato armatis tumulo alios ascensum undique temptare iubet et comminus proelium conserere, alios eminusalios eminus Fr.: alios seminus V. tela ingerere. ingensingens kreyssig: religes V. Romanos terror circumstabat; nam neque conferti propellerepropellere Madvig: propter V. eos qui in tumulum conitebanturconitebantur Weissenborn: conabantur V. poterant et, ubi ordines procursando solvissent, patebantpatebant Fr.: putabant V. iaculis sagittisque. maxime cestrosphendonis vulnerabantur. hoc illo bellobello Fr.: bellum V. novum genus teli inventum est. bipalme spiculum hastili semicubitalihastili semicubitali Fr.: astili cuitali V. infixum erat, crassitudine digiti; huic abiegnae brevesabiegnae breves Fr.: ablegegraeue V. pinnae tres, velut sagittis solent, circumdabantur; funda media duo scutalia impariascutalia imparia ernesti: duo cum alia inpari V. habebat; cum maiori nisumaiori nisu kreyssig: maioris sinu V. libratum funditor habena rotaret, excussum velut glans emicabat. cum et hoc et alio omni genere telorum pars vulnerata militum esset nec facile iam armaarma Fr.: armi V. fessi sustinerent, instare rex ut dederent se, fidem dare, praemia interdum polliceri. nec cuiusquam ad deditionem flectebatur animus, cum ex insperatoA.U.C. 583 iam obstinatis mori spes affulsit. nam cum ex frumentatoribus refugientes quidam in castra nuntiassent consuli circumsideri praesidium, motus periculo tot civium—nam octingentioctingenti Fr.: accc. V. ferme et omnes Romani erant—cum equitatu ac levi armatura (accesserant nova auxilia, Numidae pedites equitesque et elephanti) castris egreditur et tribunis militum imperat ut legionum signa sequantur. ipse velitibus ad firmanda levium armorum auxilia adiectis ad tumulum praecedit.praecedit Fr.: praecedentis V. consulis latera tegunt Eumenes etet add. Madvig: om. V. Attalus et Misagenes, regulus Numidarum.
cum in conspectuin conspectu Fr.: inspectu V. prima signa suorum circumsessis fuerunt, Romanis quidem ab ultimaultima Fr.: ultu V. desperatione recreatus est animus. Perseus, cui primum omnium fuerat ut contentus fortuito successu, captis aliquot frumentatoribus occisisque, non tereret
tempus in obsidione praesidii, secundum, ea quoque
temptata utcumque, cumcum Fr.: secum V. sciret nihil roboris secum esse, dum liceret intacto abire, et ipse hostium adventum elatus successu mansit et, qui phalangem arcesserent, propere misit; quae etquae et Madvig: quaet V. serius quam res postulabat et raptim acta, turbata cursuacta turbata cursu Madvig: aptatur turbati cursus V. adversus instructos et praeparatos eraterat Madvig: erant V. adventura. consulA.U.C. 583 anteveniens extemplo proelium conseruit. primo resistere Macedones; deinde, ut nulla re pares erant, amissis trecentis peditibus, viginti quattuor primoribus equitum ex ala,ex ala Fr.: exalia V. quam sacram vocant, inter quos Antimachus etiam praefectus alae cecidit, abire conantur. ceterum iter prope ipso proelio tumultuosius fuit. phalanxphalanx Novák, phalansabs V: phalanx abs Fr., fortasse rectius. trepido nuntio accita cum raptim duceretur, primo in angustiis captivorum agmini oblata vehiculisque frumento onustis haesit.onustis haesit bekker: onustiiscaesis V. ingens ibi vexatio partis utriusque fuit, nullo expectante, dum utcumquedum utcumque J. F. Gronovius: utrumque V. explicaretur agmen, sed armatis deicientibusdeicientibus kreyssig: deitinentibus (sic) V. inin add. Heraeus: om. V. praeceps impedimenta— neque enim aliter via aperiri poterat—iumentis, cumcum Fr.: neque enim cum V. stimularentur in turba saevientibus. vix ab incondito agmine captivorum expedierant sese, cum regio agmini perculsisque equitibus occurrunt. ibi vero clamor iubentium referre signa ruinae quoque prope similem trepidationem fecit, ut, sisi add. Fr.: om. V. hostes intrareintrare Madvig: introre V. angustias ausi longius insecuti essent, magna clades accipi potuerit. consul recepto ex tumulo praesidio contentus modico successusuccessu Fr.: corcessu V. in castra copias reduxit. sunt qui eo die magno proelio pugnatum auctores sint;sint Sigonius: sunt V. octo milia hostium caesa, in his Sopatrum et Antipatrum, regios duces;A.U.C. 583 vivos captos circiter duo milia octingentos, signa militaria capta viginti septem. nec incruentam victoriam fuisse; supra quattuor milia et trecentos de exercitu consulis cecidisse; signa sinistrae alae quinque amissa.
hic dies et Romanis refecit animos et
Persea perculit, ut dies paucos ad Mopselum moratus
sepulturae maxime militum amissorum cura, praesidio
satis valido ad Gonnum relicto, in Macedoniam
reciperet copias. timotheum quendam ex regiis
praefectis cum modica manu relinquit ad Philam,
iussum Magnetas exex kreyssig: et V. propinquo temptare. cum Pellam venisset, exercitu in hiberna dimisso ipse
cum Cotye Thessalonicam est profectus. eo fama
adfertur, Autlesbim, regulum Thracum, etet add. ed. Frobeniana 1535: om. V. Corragum, Eumenis praefectum, in Cotyis fines impetum fecisse et regionem Marenen quam vocant cepisse. itaque dimittendum Cotyn ad sua tuenda ratus,
magnis proficiscentem donis prosequitur. ducenta
talenta, semestre stipendium, equitatui numerat,
cum primo annuumannuum Fr.: anum V. dare constituisset.
consul postquam profectum Persea audivit, ad
Gonnum castra movet, si potiri oppido posset.
ante ipsa Tempe in faucibus situm Macedoniae
claustra tutissima praebet et in Thessaliam
opportunum Macedonibus decursum. cum et loco etA.U.C. 583 praesidio valido inexpugnabilis urbsurbs J. F. Gronovius: res V. esset, abstitit incepto. in Perrhaebiam flexisflexis Fr.: flexit V. itineribus Malloea primo impetu capta ac direpta, Tripoli aliaque Perrhaebia recepta, Larisam redit. inde Eumene atque Attalo domumdomum Fr.: roman V. remissis, MisageniMisageni Madvig: misachin V. Numidisque hiberna in proximis Thessaliae urbibus distribuit, et partem exercitus ita per totam Thessaliam divisit ut et hiberna commoda omnes haberenthaberent Fr.: habent V. et praesidio urbibus essent. Q. Mucium legatum cum duobus milibus ad obtinendam Ambraciam misit. Graecarum civitatium socios omnes praeter Achaeos dimisit.dimisit Fr.: dimisitcos (sic) V. cum exercitus parte profectus in Achaiam Phthiotim Pteleum desertum fuga oppidanorum diruit a fundamentis, Antronas voluntate incolentiumvoluntate incolentium Madvig: uoluntatem colentium V. recepit. ad Larisam deinde exercitum admovit. urbs deserta erat; in arcem omnis multitudo concesserat; eam oppugnare aggreditur. primi omnium Macedones, regium praesidium, metu excesserant; a quibus relicti oppidani in deditionem extemplo veniunt. dubitantemdubitantem Vahlen: dubitari V. inde utrum Demetrias prius aggredienda foret an in Boeotia aspiciendae res, Thebani vexantibus eoseos Fr.: eius V. coronaeis in Boeotiam arcessebant. adad Fr.: et V. horum preces,preces Fr.: praeces V. quia hibernis aptior regio quam MagnesiaMagnesia Fr. magnesiae V. erat, in Boeotiam duxit.
Liber XLII Periocha
Q. Fulvius Flaccus censor terplum Iunonis Laciniae
tegulis marmoreis spoliavit, ut aedem, quam dedicabat,
tegeret. tegulae ex senatus consulto reportatae. Eumenes
Asiae rex in senatu de Perseo Macedoniae rege questus est;
cuius iniuriae in populum Romanum referuntur. ob quas
bello ei indicto P. Licinius Crassus consul, cui mandatum
erat, in Macedoniam transiit, levibusque expeditionibus,
equestribus proeliis, in Thessalia cum Perseo . . .cum Perseo eventu codd: at recc. supplementa varia praebent, e quibus improspero suggerit Rossbach; ego cum Perseo vario eventu malim. eventu
pugnavit. inter Masinissam et Carthaginienses de agro
fuit lis.fuit lis. dies iis a senatu jahn: fuit dictis a senatu codd. dies iis a senatu ad disceptandum datus. legati missi ad socias civitates regesque rogandos, ut in fide
permanerent, dubitantibus Rhodiis. lustrum a censoribus
est: censa sunt civium capita CCLXVIIet summas minores praebent P, codd. recc., ed. princes; sed cf. supra ch. x. CCXXXI. Res praeterea adversus Corsos et Liguras prospere gestas continet.
Index of names
（Figures in Parentheses refer to Footnotes）
ABRUPOLIS, 329, 409, 415
Aburius, Gaius, 397; Marcus, 227,
231
Acarnanians, 403
Achaea, 259, 327, 437
Achaea, Phthiotic, 257, 505
Achaean, an, 449
Achaean League, 403, 425
Achaeans, 7, 65, 258 (2), 259-61, 307,
401-3, 449, 463, 505
Acidinus, see Manlius
Acilius, Lucius, 97-9, 101
Acilius Glabrio, Manius (A), 105, 391;
(B—son of A), 103 (4), 105
Adriatic Sea, 60 (4), 67-9, 70 (1), 173,
185 (6), 439 (2)
Aebura, 95, 99, 101
Aebutius, Marcus, 187
Aebutius Parrus (or Carus), Titus, 179
(1), 201, 231, 303
Aegina, 339, 343, 367
Aegium, 307
Aelius, Gaius, 187, 195; Publius, 225;
Quintus, 201; Titus, 187, 195
Aelius Ligur, Publius, 179 (1), 317-21
Aelius Paetus, Publius, 253-5; Quintus, 255
Aelius Tubero, Publius, 207
Aemilian bridge, 158 (2).
Aemilianus, see Cornelius Scipio
Aemilius, Marcus, 347
Aemilius Lepidus, Marcus, (A) 135,
143, 147, 157, 161, 225, 243 (3),
275-7, 373; (B—the preceding or
his son?), 303
Aemilius Papus, Lucius, 373
Aemilius Paullus, Lucius, 77-83, 88
(1), 89, 105, 141
Aemilius Regillus, Lucius, 161; Marcus, 161
Aemilius, portico of, 147 (2), 158 (3),
279
Aenea, 9 (2), 11
Aeneans, 9
Aeneas, 11
Aenus, 9 (2)
Aepulo, 185, 219
Aeschylus, Seven, 170 (1)
Aesculapius, 115; (temple—A. = Esmun), 257, 357
Aetolia, 277, 297, 303, 337, 401-3, 411
Aetolians, 143, 185 (4), 267, 271, 303-
7, 327, 363, 391, 417, 449, 463, 478
(1), 479
Africa, 255, 377
Africanus, see Cornelius Scipio
Agema, 447,'470 (2), 471
Agrianes, 449
Ahenobarbus, see Domitius
Alba, 147
Alban Mt., 141 (5), 233, 279, 351
Albans, 147
Albinus, see Postumius
Alce, 151-3
Alcidemos (Athena), 446 (1), 447
Alcis (Athena), 446 (1)
Alexander (A) the Great, 66 (1), 447
(5), 450 (1), 451; (B—son of Perseus）
451; (C—of Beroea), 77
Alexandria, 309, 367
Alope, 465
Alps, 67, 163, 235
Ambracia, 505
Amphictyony, 380 (2)
Amphipolis, 77, 171-3, 415
Ancona, 187
Annales, Villii, 139
Annalis, see Villius
Annius Luscus, Titus, 243 (3), 359
Antias, see Valerius
Antigonea, 471
Antigonus (A—the One-eyed), 67;
(B—Doson), 165, 169; (C—son of
Echecrates), 165-171, 172 (1), 176
(4), 177, 181; (D—Macedonian
officer), 173-5
Antilebanon, 375 (4)
Antimachus, 501
Antioch, 249, 287
Antiochus (A—the Great), 25, 58 (3),
85, 105, 161, 202 (1), 203, 247 (1),
287, 333, 374 (4), 385, 391, 401-5,
419, 425-7, 445, 470 (2); (B—Epiphanes), 247, 287, 288 (1), 308 (2),
309, 367, 375
Antipater, 503
Antiphilus, 449
Antirrhion, Cape, 265 (1)
Antony, 389 (3)
Antronae, 417, 505
Apelles, 65, 165-7, 305
Apennines, 222 (1), 243
Appian, 398 (1), 412 (1), 416 (1);
Macedonian Wars, 245 (3), 329 (2),
333 (1), 361 (2), 479 (1); Mithridatic
Wars, 374 (1); Punic Wars, 354 (1),
355 (3); Syrian Wars, 287 (5).
Apollo, 115, 237, 335; (temple), 5, 157,
233; A. Medicus (temple), 159
Apollonia (Epirus), 343, 399, 443, 463;
(on Euxine), 177
Apollonius, 309-11
April, 395 (1)
Apuani, 3, 113, 117, 119, 127
Apuleius, Lucius, 303; Quintus, 303
Apulia, 59, 63, 319, 369, 439 (2)
Aquae Cumanae, 233
Aquileia, 81, 103, 181, 185-7, 197-9,
215, 217-9
Aquilius Gallus, Lucius, 227, 231
Arcadia, 249
Archo ((/Arxw/), 9; ((/Arxwn), 265
Argos, 425
Ariarathes, 63, 345, 374 (2), 375
Ariminum (Rimini), 199
Aristonicus, 486 (1)
Arrian, 176 (2), 447 (6), 448 (2), 450
(1), 470 (2)
Artemon, 471
Arthetaurus, 329, 409, 413
Asclepiodotus, 449
Asellus, see Claudius
Asia, 6 (2), 7, 257, 263, 325, 329, 333,
339, 347, 361, 365, 373, 385, 419,
427, 429, 451, 455, 507
Asia Minor, 449 (4), 467 (2)
Asiagenus, see Cornelius Scipio
Asti, 347
Astraeum, 77
Atellus, see Mamilius
Athamania, 460 (1), 461
Athena (Alcis or Alcidemos), 446 (1)
Athenaeus, 463-5
Athenians, 490 (1)
Athens, 11, 249, 258 (2), 259, 287, 447
(5), 491 (1)
Atilius Serranus, Aulus, 282 (1), 283,
293, 303, 309, 313, 369, 399-403,
419, 425, 429, 433, 437; Marcus,
251 (3), 293
Atius, Lucius, 193
Attalus (A), 304 (1); (B—son of A),
23, 320 (1), 321, 339, 463, 467, 473,
499, 505
Audena River, 243
August, Kalends, 351; Nones, 233,
237
Augustine, St., 90 (4), 288 (3)
Aurelius, Cotta, Lucius, 85-7
Aurelius, Gaius, 391
Autlesbis, 503
Auximium, 255, 281, 349
Aventine, 5, 158 (5), 159 (6), 279
Azorus, 455, and see Tripolis (Perrhaebic
BACCHANALIA, 63
Baebian Law, 139, 179 (1)
Baebiani, Oorneliani et, Ligurians, 119
(2)
Baebius, Gnaeus, 57, 63, 79, 81, 141
Baebius Sulca, Quintus, 309
Baebius Tamphilus, Marcus, 57-9,
107, 113, 117-9
Baeculonius, Aulus, 195
Baiae, 232 (2)
Balari, 201, 220 (2), 221
Balkan, Great, 70 (1)
Ballista, Mt., 127, 163, 239-41
Baltimore, 147 (2)
Bari, 60 (4)
Barium, 61
Basilica, Aemilia et Fulvia, 147 (2),
158 (3), 279; Porcia, 158 (3)
Bastarnae, 15, 171—5, 245—7, 263, 323
Begorritis, 457
Belgrade, 173 (2)
Bellona (temple), 201, 315, 351, 371,
397
Berea, 447
Beroea, 77, 447, 471
Bessarabia, 172 (2)
Bithynia, 373
Boarium, Forum, 159 (6), 279 (9)
Boeotarchae, 421-3
Boeotia, 325 (4), 401, 417 (2), 421-3,
431, 437, 463-5, 489-91, 505
Boeotian, a, 487 (1)
Boeotian League, 423-5, 433
Boeotians, 325, 403, 411, 417, 421,
433, 449, 465
Brundisium, 59, 131, 341, 343, 367-9,
383, 395, 399, 411-3, 443
Bruttium, 299
Brutus, see Junius
Bulgaria, 172 (2)
Buteo, see Fabius
Byzantines, 329, 411, 417
Byzantium, 429
CAECILIUS, Marcus, 303, 369
Caecilius Denter, Lucius, 3; Marcus,
309
Caecilius Metellus, Quintus, 143
Caepio, see Servilius
Caere, 255
Caesar, see Julius
Caieta, 5
Calabria, 369, 439
Calatia, 281, 349
Callicrates, 261, 265, 69
Callicritus, 329, 411
Calligenes, 171
Callinicus, 471
Calpurnius Piso, Gaius, 89, 107, 115,
117
Cambunian (mountains), 455
Campania, 223, 255, 293, 313, 345,
349
Campi Macri, 239, 241
Campus Martius, 143, 161
Caninius Rebilus, Gaius, 371, 383
Canuleius Dives, Lucius, 273, 371, 383
Cape, see Antirrhion, Malea, Minerva,
Rhion
Capito, see Fonteius
Capitol, see Capitoline
Capitoline, 5, 141, 147, 157, 217, 219,
277-9, 347-9, 371, 433, 441
Capitolinus, Clivus, 279
Cappadocia, 63, 375
Capua, 143, 213, 345
Carpetania, 95, 101
Carthage, 255-7, 280 (2)
Carthage, New, 131
Carthaginians, 55-7, 85, 107, 257, 289,
354 (1), 355-9, 377, 397, 445, 507
Carvilius, Spurius, 397-9
Carystus, 311
Cassignatus, 467-9
Cassius, Dio, see Dio Cassius
Cassius, Hemina, 90 (4)
Cassius Longinus, Gaius, 199, 251 (3),
303, 371-3, 385
Catmelus, 187
Cato, see Porcius
Cavalry Companions, 470 (2)
Cavalry, Elite extraordinarii), 473,
475 (1)
Celtiberia, 103, 107, 121, 127, 149, 153
Celtiberians, 3, 55, 93-103, 109-11,
115, 123-5, 141, 149, 151, 155, 181,
203, 273-5, 283, 287-9, 319
Cenchreae, 269
Cento, see Claudius
Cephallania, 401, 439, 463
Cepnati, 347
Cerco, see Lutatius
Ceres (temple), 5, 281
Certima, 149
Cethegus, 58 (1), and see Cornelius
Chaereas, 167
Chaeronia, 421
Chalcedon, 465
Chalcis, 343, 421-5, 463, 465
Charops, 402 (1)
Chaunus (mountains), 155
Chios, 161
Cicereius, Gaius, 283, 293, 311, 351, 365
Cicero, de Oratore, 36 (1), de Republica
and Second Verrine, 288 (3), Phillipics, 389 (3)
Circus, 279; Flaminius, 140 (1), 161;
Maximus, 4 (2), 5
Cirrha, 335
Citium, 447-9
Claudii, 56 (2)
Claudius, Quadrigarius, 320 (2), 435 (2)
Claudius Asellus, Lucius, 251 (3), 253
Claudius Cento, Appius, 179, 243 (3),
275, 281-3, 307, 359
Claudius Marcellus, Marcus (A), 213,
225; (B), 5, 52 (1), 53, 79, 81, 306
(1)?, 307? (perhaps a namesake);
(C—M.F., i.e., son of A), 225, 387
Claudius Nero, Tiberius (A), 59; (B),
179, 197-9, 221-3, 227-9, 347, 427
Claudius Pulcher, Appius, 273; Gaius
117, 133, 207, 213-27, 235-9, 319.
443; Publius, 89
Cleomenes, 165
Cleopatra, 375 (4)
Clitomachus, 486 (1)
Clivus Capitolinus, 279; Publicius,
279 (9)
Cloelius Siculus, Publius, 135
Clondicus, 177
Cluvius, Spurius, 317, 321
Cluvius Saxula, Gaius, 243 (3), 282 (1),
283, 293
Coele Syria, 375
Colline Gate (Porta Collina), 103, 213
Comitium, 181, 279 (6)
Concord, precinct, 61, temple, 279 (6)
Contrebia, 101, 103
Copais (lake), 489 (2)
Corcyra (island), 132 (1), 399, 401, 409,
439; (Illyrian city), 132 (1), 133
Corinth, 307 339
Corinthian Gulf, 265 (1), 463, 469 (1)
Corneliani et Baebiani Ligures, 119 (2)
Cornelius, Gnaeus, 283
Cornelius Cethegus, Publius, 303, and
see Cornelius Lentulus (Cethegus),
Publius
Cornelius Dolabella, Gnaeus, 133;
Lucius, 133, 135, 187
Cornelius Lentulus, Lucius, 319; (A),
Publius (Cethegus?), 59, 113, 117-9;
(B), Publius, 399, 437, 463; (C same
as B?), 443; Servius, 399, 425
Cornelius Mammula, Marcus, 309;
Publius, 107-9
Cornelius Scipio, Gnaeus or Lucius,
207, 251, 276 (2), 277; Publius, 135
Cornelius Scipio Aemilianus, Publius,
158 (2), 159
Cornelius Scipio Africanus, Publius,
25, 251 (3), 276 (2), 355 (3), 357
Cornelius Scipio (Asiagenus), Lucius,
25, 202 (1), 203, 207
Cornelius Scipio Hispallus, Gnaeus,
139, 227-9, 233
Cornelius Scipio Maluginensis, Marcus,
227, 231, 275, 276 (1)
Cornelius Scipio Nasica, Publius, 103
Cornelius Sulla, Servius, 243 (3), 251
Coronea, 424 (1), 425, 430 (4), 431,
489, 505
Corragus, 503
Corsica, 105, 251, 293, 311, 351
Corsicans, 63, 105, 311, 507
Cotta, see Aurelius
Cotto, 173-5
Cotys, 377, 449, 467, 471, 503
Crannon, 493-5
Crassipes, see Furius
Crassus, see Licinius
Cremaste, see Larisa Cremaste
Cretan, a, 335, 475
Cretans, 273, 395, 449, 467, 471, 495
Crete, 347, 395, 397
Creusa, 465
Croesus, 452 (1)
Crustumerium, 211, 223
Crustumina, 389
Culleo, see Terentius
Cumae, 233
Cumaeans, 135
Cumanae, Aquae, 233
Curia, 279
Curio, see Scribonius
Curvus, see Titinius
Cyretiae, 457
Cyrtians, 473
Cyrus, I, 452 (1)
Cyzicus, 249
DALMATIANS, 131 (3)
Damascus, 375 (4)
Danube, 246 (1), and see Hister
Dardania, 173-7, 245, 263
Dardanians, 173-5, 245-7
Dassareti, 399
Decimius, Gaius, 397; Lucius, 399,
401, 429; Marcus, 347
Delium, 325
Delos, 249, 325 (4)
Delphi, 177, 257, 258 (1), 263-5, 273,
307, 327, 335, 341, 373, 411, 417,
477
Delphic Amphictyony, 380 (2)
Demetrias, 77, 163, 171, 505
Demetrius (A—san of Philip), 13-21,
27-9, 32 (1), 33-5, 38 (1), 41 (1), 44
(1), 47, 50 (1), 53, 64 (2), 65-77,
165-9, 181, 262 (1), 263, 267, 323,
449; (B—son of Seleucus), 287
Denter, see Caecilius
Dentheleti, 71
Diana, 161
Dicetas, 425 (2)
Didas, 69, 73, 77, 449, 471
Digitius, Sextus, 257, 369
Dio Cassius, 288 (3)
Diodorus Siculus, 106 (1 and 2), 164
(1), 320 (1), 331 (2), 433 (1), 435 (3),
437 (2)
Dionysius, 286 (2)
Dittenberger, 380 (2)
Dium, 405-7
Dives, see Canuleius
Dolabella, see Cornelius
Doliche, 457, and see Tripolis (Perrhaebic）
Dolopia, 263, 329
Dolopian, a, 471
Dolopians, 256 (2), 257, 267, 411,
417
Domitius Ahenobarbus, Gnaeus, 373
Donuca, (mountain), 175
Doris, 329
Doson, see Antigonus
Duilius, 347 (2)
Duronius, Lucius, 58 (2), 59, 63, 131,
133
Dyrrhacians, 439
ECHECRATES, 165
Edessa, 449
Egypt, 375
Egyptian, a, 487 (1)
Elatia (Boeotia), 269; (Thessaly), 459
Eleans, 401 (2)
Elimea, 457
Elis, 401
Elite Cavalry (extraordinarii), 473, 475 (1)
Elymiotae, 447 (7)
Emathia, 7
Eordaea, 457
Ephesus, 161
Epiphanes, see Antiochus and Ptolemy
Epirotes, 267, 403
Epirus, 343, 399-403, 461
Equestris, see Fortuna
Ergavica, 155
Erycina, see Venus
Esmun, 357 (1)
Esquiline Gate, 213
Etruscans, 225
Euboea, 11, 401
Eulaeus, 374 (3)
Eulyestans, 447
Eumenes, 7, 23, 63, 257, 304 (1), 305,
309, 321-7, 331-3, 334 (1), 338 (2),
339-43, 361, 367, 373-5, 409 (2),
411-3, 419, 429, 437, 453, 463, 467—
9, 473-7, 499, 502 (1), 503-7
Euphranor, 417
Eupolemus, 271
Euripides, Alcestis, 202 (2)
Europe, 373, 455
Euxine Sea, 67, 172 (2), 176 (3), 465
Evander, 335, 475, 477
Eversa, 329, 411
FABIUS BUTEO, Numerius, 283, 293,
301; Quintus, 58 (2), 59, 80 (2), 81,
115, 137
Fabius Labeo, Quintus, 3, 5, 133
Fabius Maximus, Quintus, 59, 80 (2),
81-3, 89, 105
Falcidian Law, 289 (3)
Falerii, 435 (2)
Faliscans, 435
Fasti, 58 (1), 136 (1), 243 (3); Capitolini, 317 (2)
Faveria, 221
February, 371, Ides, 369
Festus, 103 (4), 222 (2), 283 (2), 286
(4)
Fiume, 173 (2)
Flaccus, see Fulvius and Valerius
Flamininus, see Quinctius
Flaminius, Gaius, 103
Florus, 184 (1), 185 (4)
Fonteius Capito, Titus, 179, 231
Foot-Guard, 471 (2), and see Agema
Formiae, 5
Fortuna Equestris (temple), 125, 141,
295, 299, 319
Forum (Romanum), 145, 158 (3), 255,
279 (5), 347; Boarium, 159 (6), 279
(9); Olitorium, 103, 159 (6); Pistorum, 158 (5)
Foster, 368 (1)
Frank, Tenney, An Economic Survey
of Ancient Rome, 147 (2), 281 (4)
Fregellae, 208 (1 and 2), 209
Friniates, 243
Frontinus, 129 (2), 242 (2)
Fulvius, Gnaeus or Lucius (= Marcus
F. Flaccus?), 129 (2), 277; Quintus,
M. F., 133; Servius, 347
Fulvius Flaccus, Marcus, 95, 133 (3);
Quintus (A), 84 (1), 85, 116 (1), 117,
127-9, 277 (3); (B—cousin of A), 3,
53-5, 84 (1), 93, 97, 101-3, 107-15,
121-9, 135-9, 143, 163, 177, 275,
281, 298 (1), 299, 317-9, 353, 373,
393, 507
Fulvius Nobilior, Marcus (A), 136 (1),
141, 143, 147, 157, 159 (6), 160 (2);
(B—son of A), 387; (C = Marcus
Fulvius Flaccus?), 128 (1 and 2),
129-31, 277 (3)
Fundi, 280 (1), 281
Furius, Gaius, 185-7
Furius Crassipes, Marcus 282 (1), 283,
293
Furius Philus, Lucius, 371, 383;
Publius, 251, 303
GABII, 233
Gaius, 289 (3)
Gala, 55
Galatia, 204 (2)
Galatians, 467 (2), and see Gauls,
Galatians
Galba, see Sulpicius
Gallic Gulf, 83
Gallic people (Scordisci), 174 (1)
Gallipoli, 502 (1)
Gallus, see Aquilius, Lucretius, Memmius, Ogulnius, Sulpicius
Games, see Ludi
Garuli, 243
Gates, see Colline, Esquiline, Trigemina
Gaul, 297; (cisalpine), 5, 53, 59, 79,
81, 115, 185 (3), 199, 200 (1), 205-7,
227, 237-9, 245, 276 (2), 303
Gauls (cisalpine), 85, 102 (1), 103, 187,
193, 197-9; (Galatians), 263, 467-9;
(invaders of Greece), 175; (Pannonian = Serbian), 176 (2), 449, 453;
(transalpine), 57, 163
Gavillius Novellus, Gnaeus and Lucius,
197
Gellius, 61 (6), 289 (4), 435 (2)
Gentius, 131-3, 364 (1), 365, 377, 400
(1), 401, 439
Germanic people (Bastarnae), 174 (1)
Germans, 435 (1)
Giarratano, 209 (6)
Gitana, 403
Glabrio, see Acilius
Glorious Victory, 470 (1)
Gomphi, 461
Gonnus, 459, 483, 503
Gorgon, 287 (5)
Governors of Boeotia, 421-3
Gracchuris, 286 (4), 287
Gracchus, see Sempronius and Veturius
Gravisca, 89, 233
Greece, 7, 175, 257-9, 263, 267, 284
(1), 289, 303-5, 325, 329-33, 339,
397-401, 417-9, 425, 430 (1), 433,
437, 445, 449, 451, 455, 463, 473,
479, 487
Greeks, 165, 258 (1), 305 (2), 434 (1),
452 (1), 475, 479 (1), 487 (1)
Guard (agema), 447, 470 (2), 471
Gulussa, 355-9
Gyrton, 459
HADRIAN, 248 (1), 287 (5)
Haemus (mountain), 67-9
Haliacmon River, 457
Haliartus, 425, 431, 463-5, 489, 490
(1)
Hanging Larisa, 465 (3), and see
Larisa Cremaste
Hannibal, 85, 301, 445
Harpalus, 331, 335
Hasdrubal, 55
Hegesilochus, 427
Heliodorus, 287 (5)
Hemina, Cassius, 90 (4)
Heraclea (Euxine), 465; (Paeonia),
77; (Sintica), 449
Hercules (oath), 33, 205, 327, 455;
(temple), 159
Hergates, 243
Herodicus, 9
Herodorus, 75, 452 (1)
Hiero, 234 (1)
Hippias (Macedonian), 409, 447, 475;
(Thessalian), 459
Hispallus, see Cornelius Scipio
Hister, 67, 172 (2), 173, and see Danube
Histria, 58 (2), 81, 187, 199, 200 (1),
205-7, 211-3, 215 (3), 219-27
Histrians, 59, 81, 102 (1), 184 (1),
185-7, 191-9, 205, 215, 219, 227,
289
Hollow Syria, 375
Homolium, 405
Horse-Guard, 470 (2)
Hostilia, Quarta, 116 (2), 117
Hostilius Mancinus, Aulus, 107, 109
Hygieia, 115 (3)
Hypata, 271
IDES (Feb.), 369, (Mar.), 107, 177, 199,
207, 353, (Aug.), 233, (Nov.), 353
Ilienses, 63, 107, 201, 220 (2), 221
Illyrian, an, 329
Illyrians, 131, 185, 365, 377, 399, 401,
411, 429
Illyricum, 58 (2), 72 (1), 131, 373
Ilurcis, 286 (4)
India, 455
Indian Ocean, 455
Ingauni, 77, 87, 105, 129
Intemelii, 129
Ion, 471
Ionian Sea, 439
Iphicrates, 447 (5)
Ismenias, 405, 423, 425 (2)
Issaeans, 365, 439
Isthmus, of Corinth, 338 (1), 339
Istra, see Terentius
Italian (cavalry), 471-3
Italy, 57, 63, 69, 105, 113-5, 129 (2),
141, 163, 173, 197, 206 (2), 208 (1),
295 (3), 311, 323, 331, 369 (1), 373,
381-5, 389-91, 398 (1), 399, 413,
439, 445
Iunius, see Junius
Iuventius, Titus, 369
JANICULUM, 89, 181
Jan-Mayhoff, 90 (4)
Janus, 281
Jones, 399 (3)
Jugoslavia, 449 (4)
Julius Caesar, Sextus, 85
June (Nones), 255, (Kalends), 395
Junius Brutus, Marcus, 179, 197-9,
205, 215-9, 427 (?)
Junius Pennus, Marcus, 317, 321, 345
Juno, 301; Lacinia, 373; Lacinia
(temple), 299, 507; Moneta (temple),
311; Queen, 161; Sospita, 61
Jupiter, 71, 179, 227, 283; (temple),
141, 157, 280 (1), 281; Capitolinus,
249; Capitolinus (temple), 163, 287;
Greatest and Best, i.e., Optimus
Maximus, 125, 141, 349, 371;
Olympius (temple), 249, 287
Justinus, 176 (1), 453 (3)
KALENDS (June), 395; (August), 351;
(November), 213
Knossus, 449
Kurd country, 473 (3)
LABEO, see Fabius
Lacedaemon, 64 (1)
Lacedaemonian, a, 165, 449
Lacedaemonians, 7, 23, 65
Laelius, Gaius, 257
Laenas, see Popilius
Laevinus, see Valerius
Lake Copais, 489 (2)
Lanuvium, 61, 233, 255, 297
Lapicini, 243
Lares of the sea, 161-3
Larisa, 405-7, 423, 437, 457, 461, 483,
505; Larisa Cremaste, 417, 465,
505
Latin allies, or confederacy, 5, 59, 63,
83, 89, 101, 112 (2), 113-5, 122 (2),
127, 133, 137-41, 211-3, 225-9, 233,
251, 293, 303, 319, 367-9, 395
Latin festival, 141, 233-5, 321, 395
Latin League, 208 (3)
Latins, 147
Latium, 206 (2), 208 (1), 369 (1)
Law, Baebian, 179 (1); Falcidian, 289
(3); Voconian, 285 (2), 289 (3)
Lebanon, 375 (4)
Leipzig, 58 (2)
Lenaeus, 374 (3)
Lentuli, 401
Lentulus, see Cornelius
Leonides, 449
Leonnatus, 447, 475
Lepidus, see Aemilius
Letum (mountain), 127, 239-41
Liber and Libera (temple, with Ceres),
281
Libitina, 61, 253
Licinius Crassus, Gaius, 317, 321. 351,
353, 367-9, 471; Marcus, 159;
Publius, 227, 231, 371-3, 385, 389,
393-9, 439-41, 507
Licinius Nerva, Aulus, 199, 205, 397
Licinius Strabo, Marcus, 191
Licinus, see Porcius
Ligur, see Aelius
Liguria, 102 (3), 198 (2), 228 (1), 239,
303, 369
Ligurians, 3, 5, 52 (1), 53, 57-9, 79-87,
105, 109, 115, 119, 127-9, 161-3,
177, 181, 199, 221-9, 235-7, 241,
242 (2), 245, 289, 293, 311-21, 349—
55, 365, 371, 395, 507, and see
Apuani, Ingauni, Intemelii, Statellates
Ligustinus, Spurius, 388 (1), 389, 390
(3), 391 (4)
Livy, 9 (1), 11 (1), 12 (1), 18 (2), 32
(3), 50 (1), 58 (2), 68 (1), 90 (3 and
4), 92 (2), 103 (4), 116 (2), 128 (1),
129 (2), 133 (5), 138 (1), 139 (2), 141
(4), 146 (2), 156 (1), 157 (4), 159 (9),
162 (2), 164 (3), 170 (1 and 2), 174
(1), 179 (1), 194 (1), 195 (2), 198 (2),
242 (2), 244 (2), 245 (3), 256 (1), 258
(2), 260 (1), 271 (1), 272 (2), 276 (1
and 2), 277 (4), 286 (3), 288 (1), 295
(3), 304 (2), 306 (1), 308 (1), 320 (2),
324 (3), 328 (1), 338 (2), 350 (3), 360
(2), 378 (1), 381 (2 and 3), 396 (1),
398 (1), 402 (1), 403 (3), 411 (3), 424
(1), 431 (4), 432 (1), 435 (1 and 2),
439 (3), 450 (1), 455 (1), 475 (1), 502
(2)
Locri, 439
Longinus, see Cassius
Longus, see Sempronius
Lucretius, Marcus, 345, 439, 463-5;
Spurius, 317, 321, 345
Lucretius Gallus, Gaius, 83, 371, 385,
395, 439, 463, 489-91
Ludi Romani, 179
Luna (temple), 5; (city), 225, 243
Luscus, see Annius and Postumius
Lusitania, 149
Lusitanians, 103, 203, 287
Lutatius Cerco, Gaius, 309
Lycians, 201-3, 273, 333
Lyciscus, 403, 478 (1)
Lycon, 449
Lydians, 202 (2), 452 (1), 453
Lyncestae, 447 (7)
Lysimachus, 21
MACEDONIA, 7, 9, 17, 27, 31, 39, 43,
67-9, 70 (1), 73-7, 171-3, 177, 181,
242 (2), 245, 257-9, 267-9, 297, 299
(1), 303, 309, 321, 327-9, 335, 343,
346 (1), 347, 359, 365-9, 373-7,
381-5, 391, 397, 401, 403 (2), 411,
415, 419, 425 (2), 429-31, 439-41,
445-51, 455, 460 (1), 461, 485-7,
503, 507
Macedonian, a, 365, 403
Macedonians, 13, 17, 31-5, 39-43, 49,
65, 71, 85, 169, 259-69, 307, 377,
391, 397-9, 403, 433, 447, 448 (2),
453, 457-61, 467, 491, 501, 505;
(individuals), 335, 339, 505
Macra River, 127
Madvig, 214 (2), 325 (4)
Maedi, 347
Maedica, 67-9, 73
Maenius, Gaius, 107-9, 117, 137;
Titus, 107
Magnesia, 461, 503-5
Malea, Cape, 463
Malis, 411
Malloea, 457 (2), 505
Maluginensis, see Cornelius Scipio
Mamilius Atellus, Gaius, 253
Mammula, see Cornelius
Mancinus, see Hostilius
Manlian Pass, 121
Manlius, Publius, 3, 53-5, 103, 131-3
Manlius Acidinus, L. F., 443; M. f.,
443; Lucius, 103, 136 (1), 137-9,
163, 353, 443
Manlius Volso, Aulus, 179, 185 (3 and
4), 199, 200 (1), 204 (2), 205-7, 215-9
Marcellus, see Claudius
March, Ides, 107, 177, 199, 207, 353
Marcii, 407 (1)
Marcius Philippus, Quintus, 7, 113,
135, 255, 399-409, 410 (1), 419-21,
425, 429, 433, 437, 465
Marcius Scilla, Quintus, 351
Marcius Sermo, Marcus, 351
Marene, 503
Mars, 333; (altar), 143; (grove), 211
Marseilles, see Massilia
Masinissa, 55-7, 107, 255, 354 (1),
355-9, 375, 397, 444 (1), 453, 507
Maso, see Papirius
Massilia, 61, 301-3
Massilians, 59
Massiliota, see Terentius
Mater Matuta (temple), 283
Matienus, Gaius, 83, 87, 283, 293 (?);
Marcus (= Gaius?), 293
May (Nones), 233
Megalopolis, 249, 271
Mela, 70 (1)
Memmius (Gallus?), Gaius, 243 (3),
273, 317, 321, 367
Menon, 471
Mesembria, 177
Messalla, see Valerius
Messene, 65, 401
Messina, 439 (4)
Metellus, see Caecilius
Middle Ages, 447 (4)
Midon, 471
Minerva, Defender of the Folk, 447
Minerva, Cape of, 61, 349
Minucius, Quintus, 273
Minucius Molliculus, Tiberius, 107-9,
115-7
Minucius Rufus, Titus, 459
Minucius Thermus, Lucius, 107-9 (?),
207
Misagenes, 375, 483, 499, 505
Modena, 222 (1), 239 (3) and see
Mutina
Molliculus, see Minucius
Moon (temple), 5
Mopselus, 483, 495, 503
Morava River, 172 (2)
Mountains, see Alban, Alps, Antilebanon, Apennines, Ballista Cambunian, Ohaunus, Donuca, Haemus,
Lebanon, Letum, Oeta, Ossa,
Parnassus, Taurus
Mountainside, 449
Mucius Scaevola, Publius, 139, 243;
Quintus (A—father of Publius and
Quintus B, q.v.); (B), 139, 251 (3),
443, 473, 505
Müller, H. J., 333 (1); K. O., 286 (4)
Mummius, Lucius, 158 (2), 159, 207,
212 (2), 213-5
Munatius, Gaius, 303
Munda, 149
Mutila, 221
Mutina, 227, 235, 239 and see Modena
Mylae, 457
Mysians, 467
NAPLES, 60 (2), 127, 439
Nasica, see Cornelius Scipio
Neapolis, see Naples
Neon, 425 (2)
Nero, see Claudius
Nerva, see Licinius
Nesattium, 219
New Carthage, 131
Nobilior, see Fulvius
Nones (May), 233; (June), 255;
(August), 233, 237
Novellus, see Gavillius
November, (Kalends) 213; (Ides), 353
Numa Pompilius, 89-91, 181
Numidia, 359
Numidian, a, 357, 483
Numidians, 355, 395, 453, 499, 505
Numisius, Gaius, 207
Nymphs, Place of the, 399, 443, 455
OBSEQUENS, 140 (1)
Odrysae, 377, 449
Oedipus, 170 (1)
Oeta (mountain), 257, 263
Ogulnius Gallus, Marcus, 3, 53
Olympia, 487 (1)
Olympic Games, 486 (1)
Olympichus, 424 (1)
Olympius, see Jupiter, Zeus
Onomastus, 21
Orestans, 403
Orosius, 243 (3), 246 (1)
Orthobula, 273
Osca, 137
Ossa (mountain), 461
PAELIGNIANS, 206 (2), 209
Paeonia,7, 67-9, 72(1), 73-7, 449 (3),471
Paeonian, a, 449
Paeonians, 449
Paetus, see Aelius
Pales, 4 (1)
Pannonia, 449 (4)
Pantaleon, 337
Pantauchus, 409
Papirius Maso, Lucius, 227-9
Papirius Turdus, Gaius, 199, 205
Papus, see Aemilius
Parilia, 5
Parma, 237
Parnassus (mountain), 337-9
Paroria, 449
Parrus, see Aebutius
Patavium, 277
Paton, 354 (1), 423 (3), 434 (1), 485
(3), 489 (a)
Patrocles, 471
Paullus, see Aemilius
Pausanias, 248 (1), 287 (5), 491 (1)
Peisistratus, 248 (1), 287 (5)
Peisistratus, 248 (1), 287 (5)
Pelopidas, 471 (2)
Peloponnesian War, 447 (5)
Peloponnesus, 265, 307, 401, 425
Peneus River, 405, 463, 477, 481-3
Pennus, see Junius
Pergamum, 287 (5), 304 (1), 343, 419, 463
Perrhaebia, 305-7, 331, 396 (1), 397,
457, 505
Perseus, 12 (1), 13-21, 25, 26 (1), 33
(3), 35-47, 53, 65, 69, 73-7, 165,
169-71, 177, 181, 245, 256 (2), 257—
71, 289, 297, 303-9, 321-35, 339-47,
360 (2), 361-7, 375-7, 381, 389, 396
(1), 397, 401, 405-7, 410 (1), 412 (1),
416 (1), 417 (2), 421-3, 427-9, 435
(3), 437, 441-51, 453 (3), 457-9, 460
(1), 465-71, 475, 483 (1), 485-7, 490
(1), 493-9, 503, 507
Persia, 473 (2)
Persian Gulf, 455 (1)
Peter, 90 (4)
Petilius, Lucius, 89-93, 181
Petilius Spurinus, Quintus, 59, 81,
89-93, 227-9, 233, 237-41, 242 (2)
Petra, 73-5
Phalanna, 459, 495
Phalasarnae, 449
Pharnaces, 6 (2), 7, 63
Pherae, 465
Pheraeans, 467
Phila, 503
Philadelphus, see Ptolemy
Philetaerus, 463
Philip (A—the Fifth), 7-15, 21, 22 (1),
33, 51-3, 64 (2), 65, 66 (1), 69-73,
74 (2), 77, 85, 163-75, 176 (4), 181,
244 (1), 256, 257 (2), 261-9, 289,
305, 323-5, 361, 381, 391, 401-5,
425-7, 441, 451, 483-5; (B—son of
A), 451
Philip, i.e., Philippus, 407
Philippus, see Marcius
Philocles, 65, 165-7
Philometor, see Ptolemy
Philus, see Furius
Phoenicians, 435 (3)
Phrygians, 202 (2), 453
Phthiotic Achaea, 257, 505
Phthiotis, 465
Pietas, 103
Pinarius, Lucius, 63
Pinarius Rusca, Marcus, 59, 79, 105, 107
Pisa, 3, 571 63, 79, 81, 127, 128 (1),
129, 131, 135, 197-9, 221, 227-9
237, 243, 315
Pisaurum, 281
Pisistratus, see Peisistratus
Piso, 90 (4) and see Calpurnius
Place of the Nymphs, see Nymphs,
Place of the
Placentia, 131, 187-9
Plaetorius, Gaius, 365
Pliny (elder), 70 (2), 90 (4), 103 (4),
119 (2), 222 (2), 224 (2), 286 (4)
Pliny (younger), Panegyric, 289 (3)
Plutarch, Aemilius Paullus, 451 (3),
477 (2); Coriolanus, 165 (3); Numa,
90 (4); Pelopidas, 471 (2); Pompey,
147 (2); Roman Questions, 389 (3);
Sayings of the Romans, 477 (2)
Po, 353
Pola, 219 (1)
Polybius, 6 (4), 8 (1), 11 (1), 12 (1), 22
(1), 32 (3), 50 (1), 70 (1), 131 (3), 152
(1), 200 (5), 202 (2), 247 (2), 256 (1),
258 (2), 288 (1), 320 (1), 328 (1), 339
(1), 354 (1), 355 (2), 360 (2), 373 (3),
374 (3), 377 (3), 379 (1), 381 (3), 387
(2), 391 (3), 398 (1 and 2), 402 (1),
403 (3), 411 (3), 421 (1), 423 (2 and
3), 424 (1), 425 (2 and 3), 426 (1),
427 (2), 429 (2), 430 (1-4), 434 (1),
437 (2), 439 (3), 440 (1), 447 (6), 464
(2), 472 (1), 473 (2), 478 (1), 480 (1),
483 (1), 484 (3), 486 (1), 497 (1), 502
(2), 503 (2)
Pompeius, Lucius, 495
Pompey, theatre of, 157 (4)
Pompilius, see Numa
Pompo, 89
Pomptine region, 297
Pontus (kingdom), 6 (1), 63; P.
Euxinus, 67, 172 (2), 176 (3), 465
Popilii, 353
Popilius Laenas, Gaius, 243 (3), 317-
21, 353, 369-71; Marcus, 137, 227,
230 (1), 231, 273, 283, 293, 311, 314
(1), 315-317, 318 (4), 321, 349, 353,
387; Publius, 137
Popilius Sabellus, Gaius, 195
Porcius Licinus, Lucius (A), 102 (3),
103; (B—son of A), 103, 369
Porcius Cato, Marcus, 280 (2), 289, 391
Poris, 9, 11
Porta, see Colline, Esquiline, Trigemina
Poseidonius, 152 (1), 399 (3)
Postumius Albinus, Lucius, 107-9,
121, 139, 149, 156 (1), 157, 201-5,
283, 286 (2), 287, 293-5, 313, 317-9,
345, 397; Spurius (A), 113, 135;
(B—Paullulus), 251 (3), 427
Postumius Albinus Luscus, Aulus, 107,
117, 127-31, 275, 281, 317-9, 397
Potentia, 280 (1), 281
Praeneste, 61 (6), 295
Praenestines, 297
Praxo, 335, 341
Priscian, 243 (3)
Privernum, 297
Proxenus, 271-3
Prusias, 284 (1), 325, 373
Pteleon (Pteleum), 417, 505
Ptolemy (A-Epiphanes), 308 (1);
(B—Philadelphus), 375 (4); (C—
Philometor), 308 (1), 309, 367, 374
(3), 375, 486 (1)
Publicius, Clivus, 279 (9)
Pulcher, see Claudius
Pupius, Lucius, 63
Puteoli, 213
Pyrrhus, 301, 435
Pythagoras, 91
Pythoüs, 457, and see Tripolis (Perrhaebic）
QUADRIGARIUS, Claudius, 320 (2)
Quarta Hostilia, 117
Queen Juno, 1610
Quinctius Flamininus, Gaius, 207;
Lucius, 25; Titus (A), 25, 32 (3),
33, 41, 65, 74 (2), 75-7, 167, 213,
285, 391, 483; (B—son of A), 285
Quirites, 233, and see Romans i.e.,
Roman People）
RAMMIUS, Lucius, 341, 412 (1), 413
Reate, 5, 142 (2), 143
Rebilus, see Caninius
Red Sea, 455 (1)
Regillus, see Aemilius
Regina (Juno), 161
Remens, 297
Rex (Marcii), 407 (1)
Rhegium, 439
Rhion, Cape, 265 (1)
Rhodes, 201 (5), 202 (1), 347, 367, 429,
431, 465
Rhodians, 6 (2), 7, 203, 249, 273, 333—
5, 427-31, 440 (1), 507
Rimini, 199
River, see Audena, Danube (Hister),
Haliacmon, Macra, Morava, Peneus,
Po, Save, Scultenna, Strymon, Tiber
Rolfe, 289 (4)
Roman, a, 95, 311, 393 (4), 455 (1)
Romans (A—i.e., the Roman People),
6 (4), 13-17, 31-35, 39-41, 49, 52 (1),
53, 58 (3), 65, 73, 77, 87, 89, 91 (6),
105-7, 119, 123, 143, 145, 153, 163,
175, 181, 203-5, 209, 233-5, 245,
257, 258 (1), 261-73, 283, 287, 301,
305-15, 323-7, 334 (1), 335, 345-7,
355-67, 371, 375-81, 385, 401-9,
415, 416 (1), 421-33, 434 (1), 435
(1 and 3), 439, 443-5, 451-5, 460
(1), 461-3, 479-87, 490 (1), 507;
(B—army), 5, 59, 79, 81, 95, 99, 101,
113, 155, 187-91, 195-7, 205, 225
(3), 231, 241, 251, 275, 293, 455,
465-9, 483, 493-9, 503; (C—
civilians), 57, 60 (1), 61, 131-3, 200
(5), 209-11, 225, 319, 341, 367, 383,
403, 417, 421-3, 429
Roman Gate, 143
Rome (city), 4 (1), 17, 33, 37, 49, 57,
61, 75, 81, 87, 107, 113-7, 122 (1),
123, 127, 131-3, 137, 147, 157 (4),
163-5, 177, 197-201, 205-7, 208 (1),
211-19, 223-7, 233-5, 245, 247 (1),
251, 271, 277, 278 (1), 283, 287, 295,
299, 303, 309, 315-23, 333, 339,
343-5, 349, 353-9, 363-73, 388 (1),
389 (3), 399, 409-13, 419-21, 425,
429, 433, 439, 443, 451, 479; (state),
67, 170 (2), 208 (3), 256, 257 2), 295
(2), 323, 360 (1), 361 (2), 365, 377,
396 (1), 402 (1), 411, 425-9, 433,
435 (1), 441, 491
Romulus, 145
Rufus, see Minucius
Rusca, see Pinarius
SABELLUS, see Popilius
Sabines, 147
Sabine territory, 281
Sacred Band, 471 (2)
Sage, 368 (1), 471 (2), 473 (5)
Sallentini, 439 (2)
Salonius, Gaius, 303
Saltus Manliana, 121
Salus, 115, 229
Samnites, 119, 206 (2), 209
Samnium, 127
Samos, 161, 465
Samothrace, 361, 444 (2), 445
Sangus, 223 (2)
Sardi, 220 (2)
Sardinia, 3, 59, 63, 79, 107-9, 117,
137-9, 200 (4), 201, 207, 211-3, 221,
231, 234 (1), 235, 251, 283, 293, 311,
321, 371
Sardinians, 201, 207, 235, 289, 383
Saturn (temple), 255, 279
Saturnia, 349
Save River, 172 (2)
Saxa, see Voconius
Saxula, see Cluvius
Scaea (Tripolis), 463
Scaevola, see Mucius
Scholia Bobiensia, 63 (2)
Scilla, see Marcius
Scipio, see Cornelius
Scordisci, 173, 174 (1), 245-7
Scribonius, Gaius, 97
Scribonius Curio, Gaius, 255
Scultenna River, 223, 237
Sea, see Adriatic, Euxine, Ionian,
Indian, Red, Tuscan
Seleucus (A—the First), 375 (4); (B
—the Fourth), 287, 325
Sempronianus, see Veturius
Sempronius, Publius, 7, 55
Sempronius Gracchus, Tiberius, 107-9,
113, 121, 122 (1), 127, 139, 141, 149,
153-5, 156 (1), 201-3, 207, 212 (2),
213, 221, 231, 235-7, 253-5, 273,
283, 286 (3), 287, 393
Sempronius Longus, Gaius, 255;
Tiberius, Ti. F., 253
Sempronius Tuditanus, Marcus, 253
Sermo, see Marcius
Serranus, see Atilius
Servilius, Marcus, 83
Servilius Caepio, Gnaeus (A), 253;
(B—son of A), 179, 251, 303, 359
Servilius Geminus, Gaius, 115, 133,
135
Servius, 281 (2), 372 (1)
Servius Tullius, 380 (1)
Seuthes, 449
Shuckburgh, 7 (4)
Sibylline Books, 61, 115, 143, 255
Sicilians, 383
Sicily, 3, 59, 109, 139, 207, 231, 234
(1), 253, 293, 321, 367-71, 383
Sicinius, Gnaeus, 225, 317-21, 343,
347, 353, 367-9, 383, 397-9, 437
Siculus, see Cloelius, Diodorus
Sigonius, 243 (3), 259 (3)
Sinope, 6 (2), 7
Sinuessa, 255, 281
Sopater, 503
Sorrento, 60 (2)
Spain, 7, 55, 84 (1), 109, 113, 114 (1),
116 (1), 121, 128 (2), 131, 135 (4),
137, 147, 156 (1), 181, 200 (2), 201-3,
211, 231, 273, 276 (1), 277, 281, 283,
286 (3), 287, 293, 299, 319-21, 371,
383, 391-3; (Farther), 3, 53, 54 (1),
109, 121, 131-3, 157, 231, 251, 293,
321; (Nearer), 3, 54 (1), 55, 93, 103,
107-9, 113, 231, 251, 293, 303, 321;
Spains, 3, 5, 59, 139, 345
Spaniards, 85, 95, 141, 153, 203
Sparta, Spartans, see Lacedaemon,
Lacedaemonians
Spes (temple), 159
Spurinus, see Petilius
Stasinus, 8 (1)
Statellae, 311
Statellates, 313, 349
Statelli, 351
Stobi, 67
Strabo, 70 (1), 152 (1), 222 (1), 398
(3), 490 (1)
Strabo, see Licinius
Stratonice, 338 (2)
Strymon River, 449
Stuberra, 77
Sulca, see Baebius
Sulla, see Cornelius
Sulpicius, Lucius, 83; Publius, 391
Sulpicius Galba, Gaius, 253, 371, 383,
395
Sulpicius Gallus, Gaius, 87
Sun, 71
Susus, 449
Sycurium, 459-61, 465, 469, 487, 493-5
Syllus, 449
Syphax, 55-7
Syracuse, 223-5
Syria, 287, 311, 367; Hollow (Coele),
375
TACITUS, Annals, 389 (3); Germania,
434 (1)
Tamphilus, see Baebius
Tarentum, 59, 187
Tarquinii, 89
Tarracina, 141, 157
Tarraco, 121, 127
Tatius, Titus, 145
Taurasini, 119
Taurus (mountain), 419, 445
Tegea, 249
Tempe, 405 (3), 459, 483, 503
Terentius Culleo, Quintus, 397
Terentius Istra, Gaius, 3, 89
Terentius Massiliota, Lucius, 107
Terentius Varro, Aulus, 7, 55, 365
Theban, a, 487 (1)
Thebans, 425, 430 (4), 431-3, 505;
(individuals), 329, 411-3
Thebes, 325, 421-3, 431, 437, 463 (4),
471 (2), 491
Theoxena, 9, 181
Thermopylae, 105
Thermus, see Minucius
Thespiae, 423, 464 (1)
Thessalian League, 404 (2), 405
Thessalians, 9, 267, 303-7, 363, 405,
459, 463, 479
Thessalonica, 11, 77, 171, 471, 503
Thessaly, 259, 263, 329-31, 397 (2),
401-3, 411, 417 (2), 437, 461, 503-7
Thisbe, 430 (4)
Thrace, 31, 70 (1), 171-3, 175 (2), 176
(3), 327, 347, 449, 502 (1)
Thracians, 9, 175-7, 245-7, 346 (1),
347, 377 (3), 449-53, 467, 473, 477,
495, 503
Thrasippus, 447
Thurrus, 153
Thyrsis, 77
Tiber, 159, 279
Timavus, 185-7
Timotheus, 503
Tripolis (Perrhaebic), 456 (1), 457, 505;
Scaea, 463
Titinius, Marcus, 179 (1), 211. 231, 273
Titinius Curvus, Marcus, 179, 199, 201
Tremellius, Gaius, 303
Trigemina Gate, 159, 279
Tubero, see Aelius
Tuditanus see Sempronius
Tullius, Servius, 380 (1)
Turdus, see Papirius
Tuscan Sea, 127
Tusculum, 233
URBICNA (Urbicua), 55
Uria, 439; (Apulia), 439 (2); (Calabria), 439 (2)
VACCAEI, 149, 157, 287
Vahlen, 236 (1)
Valerius Antias, 90 (4), 91, 277, 321,
435 (2)
Valerius Maximus, 90 (4), 92 (2), 103
(4), 104 (1), 129 (2), 241 (2), 242 (2),
276 (2), 277 (3), 286 (2), 298 (1)
Valerius Flaccus, Lucius, 133, 156 (2)
Valerius Laevinus, Gaius (A), 139,
237-9, 243, 273, 309, 339, 343; (B
or Publius?), 207; Marcus, 3, 83,
473
Valerius Messalla, Marcus, 257, 373
Varro, 90 (4), and see Terentius
Veii, 255, 297
Velleius, 129 (2), 136 (1), 277 (3)
Venetia, 277
Venus (temple), 279; Erycina (temple),
103
Vergil, Aeneid, 281 (2), 372 (1)
Verria, 447 (4)
Vesta (temple), 287
Vestal Virgins, 288 (3)
Veturius Gracchus Sempronianus,
Titus, 254 (1), 255
Victory, Glorious, 470 (1)
Villius Annalis, Lucius, 137, 371, 383
Virgil, Aeneid, 281 (2), 372 (1)
Vitruvius, 140 (1)
Voconian Law, 285 (2), 289 (3)
Voconius Saxa, Quintus, 289
Voigt, 209 (6)
Volso, see Manlius
Vulcan, 223; (precinct), 61
WEISSENBORN, 280 (1), 447 (7)
White, 333 (1)
White, Temple, 143
XENARCHUS, 259, 260 (1), 265
Xychus, 166 (1), 167
ZEUS, Olympios, 248 (1), 287 (5), and
see Jupiter Olympius
Zippel, 58 (2)
Zionaras, 367 (3)