M. Tulli Ciceronis pro Sex. Roscio Amerino Oratio
credo ego vos, iudices, mirari quid sit quod, cumcum quom Ap2y2w tot summi oratores
hominesque nobilissimi sedeant, ego potissimum surrexerimsurrexerim is S, Naugerius (2): surrexerimus A: surrexerim cett., is qui
neque aetate neque ingenio neque auctoritate sim cum his qui
sedeant comparandus. omnes hi quos videtis adesse in hac causa
iniuriam novo scelere conflatam putant oportere defendi, defendere
ipsiipsi autem V propter iniquitatem temporum non audent. ita fit ut adsint propterea
quod officium sequuntur, taceant autem idcirco quia
periculum vitant.vitant V, Auct. Schem. Dianoeas (Rhet. M. p. 73): metuunt cett.
quid ergo? audacissimus ego ex omnibus? minime.
anAn Schol.: at (ac Vw) codd. tanto officiosior quam ceteri? ne istius quidem laudis ita sumsum sim Vw
cupidus ut aliis eam praereptam velim. quae me igitur res praeter
ceteros impulit ut causam Sex. Rosci reciperem? quia, si qui istorum
dixisset quos videtis adesse, in quibus summa auctoritas est atque
amplitudo, si verbum de re publica fecisset, id quod in hac causa fieri
necesse est, multo plura dixisse quam dixisset putaretur.
ego autem
siautem si V: etiam si cett.: om. Charisius (K. 1.203) omnia quae dicenda sunt libere dixero, nequaquam tamen similiter
oratio mea exire atqueatque atquo
ne S: fort. neque in volgus emanare poterit. deinde quod
ceterorum neque dictum obscurum potest esse propter nobilitatem et
amplitudinempotest esse post amplitudinem hab. A. neque temere dicto concedi propter aetatem et
prudentiam. ego si quid liberius dixero, vel occultum esse propterea
quod nondum ad rem publicam accessi, vel ignosci adulescentiae
meaemeae om. V poterit; tametsi non modo ignoscendi ratio verum etiam
cognoscendi consuetudo iam de civitate sublata est.
accedit illa
quoque causa quod a ceteris forsitan ita petitum sit ut dicerent, ut
utrumvis salvo officio se facerese facere mei: fa.... e V (litt. med. abscisis): facere se ed. Ven. posse arbitrarentur; a me autem ei
contenderunt qui apud me et amicitia et beneficiis et dignitate
plurimum possunt, quorum ego necego nec V: ego neque cett. benevolentiam erga me ignorare
nec auctoritatem aspernari nec voluntatem neglegere debebamdebebam Ernesti: debeam codd. (cf. Zielinski p. 191).
his
de causis ego huic causae patronus exstiti, non electus unus qui
maximo ingenio sed relictus ex omnibus qui minimo periculo possempossim V
dicere, neque uti satis firmo praesidio defensus Sex. Roscius verum
uti ne omnino desertus esset.
forsitan quaeratis qui iste terror sit et quae tanta formido quae tot
ac talis viros impediat quo minus pro capite et fortunis alterius quem
ad modum consueruntconsueverunt fw (ita §8 w, §12 xyw） causam velint dicere. quod adhuc vos
ignorare non mirum est, propterea quod consulto ab accusatoribus
eius rei quae conflavit hoc iudicium mentio facta non est.
quae res
ea est? bona patris huiusce Sex. Rosci quae sunt sexagiens, quae dequae de de Weiske
viro fortissimo et clarissimofortissimo et clarissimo om. fortissimo et A: clarissimo et fortissimo y, Arusian. (K. vii. 470) L. Sulla, quem honoris causa nomino,
duobus milibus nummum sese dicit emisse adulescens vel
potentissimus hoc tempore nostrae civitatis, L. Cornelius
Chrysogonus. is a vobis, iudices, hoc postulat ut, quoniam in alienam
pecuniam tam plenam atque praeclaram nullo iure invaserit,
quoniamque ei pecuniae vita Sex. Rosci obstare atque officere
videatur, deleatis ex
animo suo suspicionem omnem metumqueomnemque metum w tollatis; sese hoc incolumi
non arbitratur huius innocentis patrimonium tam amplum et
copiosum posse obtinere, damnato et eiecto speratsperat sx: speret cett. se posse quod
adeptus est per scelus, id per luxuriamluxoriam SAy2 (ita S semper） effundere atque consumere.
hunc sibi ex animo scrupulum qui se dies noctesque stimulat acstimulet ac punget Ernesti
pungit ut evellatis postulat, ut ad hanc suam praedam tam nefariam
adiutores vos profiteamini.
sisi nisi w, Halm (2) vobis aequa et honesta postulatiopostulatio ista postulatio Richter (fort. ea postulatio) videtur, iudices, ego contra
brevem postulationem adfero et, quo modo mihi persuadeo,
aliquanto aequiorem.
primum a Chrysogono peto ut pecunia
fortunisque nostris contentus sit, sanguinem et vitam ne petat;
deinde a vobis, iudices, ut audacium sceleri resistatis,insistatis A innocentium
calamitatem levetis et in causa Sex. Rosci periculum quod in omnis
intenditur propulsetis.
quod si aut causa criminis aut facti suspicio
aut quaelibet denique vel minima res reperieturreperiretur A quam ob rem
videantur illi non nihil tamen in deferendo nomine secuti, postremo
si praeter eam praedam quam dixi quicquam aliud causae
inveneritis, non recusamus quin illorumillorum eorum w, prob. Halm libidini Sex. Rosci vita
dedatur. sin aliud agitur nihil nisi ut eis ne quid desit quibus satis
nihil est, si hoc solum hoc tempore pugnatur ut ad illam opimam
praeclaramque praedam damnatio Sex. Rosci velut cumulus accedat,
nonne cum multa indigna tum vel hoc indignissimum est, vos idoneos
habitos per quorum sententias iusque iurandum id adsequantur
quod antea ipsi scelere et ferro adsequi consueruntconsuerant Ernesti? qui ex civitate
in senatum propter dignitatem, ex senatu in hoc consilium delecti
estis propter severitatem, ab hishis iis coni. Halm hoc postulare
homines sicarios atque gladiatores, non modo ut supplicia vitent
quae a vobis pro maleficiis suis metuere atque horrere debent verum
etiam ut spoliis exspoliis ex w: spoliis sex Sp: spoliis Sex. Afyw: spoliis Sex. Roscii sx hoc iudicio ornati auctique discedant?
his de rebus tantis tamque atrocibus neque satis me commode
dicere neque satis graviter conqueri neque satis libere vociferari
posse intellego. nam commoditati ingenium, gravitati aetas, libertati
tempora sunt impedimento. huc accedit summus timor quem mihi
natura pudorque meus attribuit et vestra dignitas et vis
adversariorum et Sex. Rosci periculapericulum Bake (cf. §§148, 152), fort. recte (Fuitne in archetypo peric., quod hab. S Mur. 84?). quapropter vos oro atque
obsecro, iudices, ut attente bonaque cum venia verba mea audiatis.
fide sapientiaque vestra fretus plus oneris sustuli quam ferre me
posse intellego. hoc onus si vos aliqua ex parte adlevabitis, feram ut
potero studio et industria, iudices; sin a vobis, id quod non spero,
deserar, tamen animo non deficiam et id quod suscepi quoad potero
perferam. quod si perferre non poteroperferre non potero perferri S, opprimi me onere offici malo
quam id quod mihi cum fide semel impositum est aut propter
perfidiam abicere aut propter infirmitatem animi deponere.
te quoque magno opere, M. Fanni, quaeso ut, qualem te iam antea
populo Romano praebuisti, cum huic eidemeidem w, Ant. Augustinus: idem cett.. quaestioni iudexiudex om. w, del. Halm (contra Mart. Cap., Rhet. M. p. 470)
praeesses, talem te et nobis et reirei p. Arusian. (K. vii. 481): populo Rom. codd. et Mart. Cap. publicae hoc tempore impertias.
quanta multitudo hominum convenerit ad hoc iudicium vides; quae
sit omnium mortalium exspectatio, quae cupiditas ut acriaacria y2: acra cett. ac
severa iudicia fiant intellegis. longo intervallo iudicium inter
sicarios hoc primum committitur, cum interea caedes indignissimae
maximaeque factae suntsint f2, ed. R; omnes hanc quaestionem te praetore
manifestis maleficiis cotidianoque sanguine dignissimamdignissimam Madvig (cf. May in Phil. Rundsch. x. 223): dimissui S: dimissius (demissius y: dimissus w) cett.: remedio (remedium) esse E. F. Eberhard, Landgraf: (de manifestis maleficiis ante admissis cotidianoque sanguine Lambinus） sperant
futuram.
qua vociferatione in ceteris iudiciis accusatores uti consuerunt, ea nos
hoc tempore utimur qui causam dicimus. petimus abs te, M. Fanni, a
vobisque, iudices, ut quam acerrime maleficia vindicetis, ut quam
fortissime hominibus audacissimis resistatis, ut hoc cogitetis, nisi in
hac causa qui vester animus sit ostendetisostendetis ostenderitis Ernesti: ostendatis Matthiae, eo prorumpere hominum
cupiditatem et scelus et audaciam ut non modo clam verum etiam hic
in foro ante tribunal tuum, M. Fanni, ante pedes vestros, iudices,
inter ipsa subsellia caedes futurae sint.
etenim quid aliud hoc iudicio
temptatur nisi ut id fieri liceat? accusant ei qui in fortunas huius
invaserunt, causam dicit is cui praeter calamitatem nihil reliquerunt;
accusant ei quibus occidi patrem Sex. Rosci bono fuit, causam dicit is
cui non modo luctum mors patris attulit verum etiam egestatem;
accusant ei qui hunc ipsumipsum ipsi coni. Halm iugulare summe cupierunt, causam dicit
is qui etiam ad hoc ipsum iudicium cum praesidio venit ne hic ibidem
ante oculos vestros trucidetur; denique accusant ei quos populus
poscit, causam dicit is qui unus relictus ex illorum nefaria caede
restat.
atque ut facilius intellegere possitis, iudices, ea quae facta
sunt indigniora esse quam haec sunt quae dicimus, ab initio res quem
ad modum gesta sit vobisvobis om. A exponemus, quo facilius et huius hominis
innocentissimi miserias et illorum audaciasaudacias S (cf. Verr. iii. 208, Sull. 76): audaciam cett. cognoscere possitis et rei
publicae calamitatem.
Sex. Roscius, pater huiusce, municeps Amerinus fuit, cum genere et
nobilitate et pecunia non modo sui municipi
verum etiam eius vicinitatis facile primus, tum gratia atque hospitiis
florens hominum nobilissimorum. nam cum Metellis, Serviliis,
Scipionibus erat ei non modo hospitium verum etiam domesticus
usus et consuetudo, quas, ut aequum est, familias honestatis
amplitudinisque gratia nomino. itaqueitaque atque Halm (2) ex suis omnibusex omnibus suis w commodis
hoc solum filio reliquit; nam patrimonium domestici praedones vi
ereptum possident, fama et vita innocentis ab hospitibus amicisque
paternis defenditur.
hichic is Halm (2) cum omni tempore nobilitatis fautor fuisset
tum hoc tumultu proximo, cum omnium nobilium dignitas et salus in
discrimen veniret, praeter ceteros in ea vicinitate eam partem
causamque opera, studio, auctoritate defendit. etenim rectum
putabat pro eorum honestate se pugnare propter quos ipse
honestissimus inter suos numerabatur. postea quam victoria
constituta est ab armisque recessimus, cum proscriberentur homineshomines omnes A. Eberhard
atque ex omni regione caperentur ei qui adversarii fuisse
putabantur, erat ille Romae frequens atqueatque om. pauci dett. in foro et in ore omnium
cotidie versabatur, magis ut exsultare victoria nobilitatis videretur
quam timere ne quid ex ea calamitatis sibi accideret.
erant ei veteres inimicitiae cum duobus Rosciis Amerinis, quorum
alterum sedere in accusatorum subselliis video, alterum tria huiusce
praedia possidere audio; quas inimicitias si tam cavere potuisset
quam metuere solebat viveret. neque enim, iudices, iniuria
metuebat. nam duo isti sunt T. Roscii, quorum alteri Capitoni
cognomen est, iste qui adest Magnus vocatur, homines eius modi:huius modi Reisig
alter plurimarum palmarum vetus ac nobilis gladiator habetur, hic
autem nuper se ad eum lanistam contulit, quiquequique Halm: qui codd.: et qui Madvig ante hanc pugnam
tiro esset quod sciamquod sciam quod scientiam xw1, del. Garatoni, facile ipsum magistrum scelere audaciaque
superavit.
nam cum hic Sex. Roscius esset Ameriae, T. autem
iste Roscius Romae, cum hic filiusfilius del. Halm adsiduus in praediis esset
cumque se voluntate patris rei familiari vitaeque rusticae dedisset,
ipseipse A. Eberhard: iste codd. (cf. §17) autem frequens Romae esset, occiditur ad balneas PallacinasPallacinas SApsy: Palatinas fx: Paluatinas w
rediens a cena Sex. Roscius. spero ex hoc ipso non esse obscurum ad
quem suspicio malefici pertineat; verum id quod adhuc est
suspiciosumest suspiciosum adhuc A nisi perspicuum res ipsa fecerit, hunc adfinem culpae
iudicatote.
occiso Sex. Roscio primus Ameriam nuntiat Mallius Glaucia quidam,
homo tenuis, libertinus, cliens et familiaris istius T. Rosci, et nuntiat
domum non fili sed T. Capitonis inimici; et cum post horam primam
noctis occisus esset, primo diluculo nuntius hic Ameriam venit;
decem horis nocturnis sex et quinquaginta milia passuum cisiiscisiis Schol.: cissis codd. pervolavit,
non modo ut exoptatum inimico nuntium primus adferret sed
etiam cruorem inimici quam recentissimum telumque paulo ante e
corpore extractum ostenderet.
quadriduo quo haec gesta sunt res
ad Chrysogonum in castra
L. Sullae Volaterras defertur; magnitudo pecuniae demonstratur;
bonitas praediorum — nam fundos decem et tris reliquit qui Tiberim
fere omnes tangunt — huius inopia et solitudo commemoratur;
demonstrant, cum pater huiusce Sex. Roscius, homo tam splendidus
et gratiosus, nullo negotio sit occisus, perfacile hunc hominem
incautum et rusticumrusticum ed. Guar.: rus (ruri y2) codd. et Romae ignotum de medio tolli posse; ad eam
rem operam suam pollicentur.
ne diutius teneamdiutius vos teneam ed. V, iudices, societas
coitur. cum nulla iam proscriptionis mentio fieretcum nulla... fieret Charisius (K. i. 264) Diomedes (K. i. 390): cum... nulla fieret codd., cum etiam quiqui omnes qui Diomedes
antea metuerant redirent ac iam defunctos
sese periculis arbitrarentur, nomen refertur in tabulas Sex. Roscinomen... Rosci Charisius et Diomedes, om. codd.,
hominis studiosissimi nobilitatis; manceps fit Chrysogonus; tria
praedia vel nobilissima Capitoni propria traduntur, quae hodie
possidet; in reliquas omnis fortunas iste T. Roscius nomine
Chrysogoni, quem ad modum ipse dicit, impetum facit. haecfacit haec bona emuntur sestertiorum duobus milibus nummum add. codd. (ex §6): del. Kayser omnia,
iudices, imprudente L. Sulla facta esse certocerto s: certe mei scio.
neque enim mirum,
cum eodem tempore et ea quae praeterita sunt reparetreparet cod. Lambini: om. mei: sanet Rinkes et ea quae
videntur instare praeparet, cum et pacis constituendae rationem et
belli gerendi potestatem solus habeat, cum omnes in unum spectent,
unus omnia gubernet, cum tot tantisque negotiis distentus sit ut
respirare libere non possit, si aliquid non animadvertat, cum
praesertim tam multi occupationem eius observent tempusque
aucupentur ut, simul atque ille despexerit, aliquid huiusce modi
moliantur. huc accedit quod, quamvis ille felix sit, sicut est, tamen inin del. Lambinus
tanta felicitate nemo potest esse in magna familia qui neminem
neque servum neque libertum improbum habeat.
interea iste T.
Roscius, vir optimus, procurator Chrysogoni, Ameriam venit, in
praedia huius invadit, hunc miserum, luctu perditumperditum w: praeditum (pro- p) cett., qui nondum
etiam omnia paterno funeri iusta solvisset, nudum eiciteicit ed. V, Sylvius: eiecit codd. domo atque
focis patriis disque penatibus praecipitem, iudices, exturbatiudices exturbat pf1yw: iudices sex (Sex. A) turbat SAx: Sex. Ro. (om. Ro. y2) iud. exturbat sy2, ipse
amplissimae pecuniae fit dominus. qui in sua re fuisset egentissimus,
erat, ut fit, insolens in alienaaliena Arusian. (K. vii. 486): alienam codd.; multa palam domum suam auferebat,
plura clam de medio removebat, non pauca suis adiutoribus large
effuseque donabat, reliqua constituta auctione vendebat.
quod Amerinis usque eo visum est indignum ut urbe tota fletus
gemitusque fieret. etenim multa simul ante oculos versabantur,
mors hominis florentissimi, Sex. Rosci, crudelissima, fili autem eius
egestas indignissima, cui de tanto patrimonio praedo iste nefarius
ne iter quidem ad sepulcrum patrium reliquisset, bonorum emptio
flagitiosa, possessiopossessio flagitiosa possessio cod. Lambini: falsa possessio Landgraf, furta, rapinae, donationes. nemo erat qui non
ardereardere ardere illa Rufinian. (Rhet. M. p. 47) omnia mallet quam videre in Sex. Rosci, viri optimi atque
honestissimi, bonis iactantem se ac dominantem
T. Roscium.
itaque decurionum decretum statim fit ut decem primi
proficiscantur ad L. Sullam doceantque eum qui vir Sex. Roscius
fuerit, conquerantur de istorum scelere et iniuriis, orent ut et illius
mortui famam et fili innocentis fortunas conservatas velit. atque
ipsum decretum, quaeso, cognoscite. DECRETVM DECVRIONVM.
legati in castra veniunt. intellegitur, iudices, id quodid quod Naugerius: ut quod codd. iam ante dixi,
imprudente L. Sulla scelera haec et flagitia fieri. nam statim
Chrysogonus et ipse ad eos accedit et homines nobilis adlegatadlegat Ernesti: allegatus S: allegat iis (hi f) cett.: allegat ab iis Lambinus qui
peterent ne ad Sullam adirent, et omnia Chrysogonum quae vellent
esse facturum pollicerentur.
Vsque adeo autemautem enim coni. Müller ille pertimuerat ut
mori mallet quam de his rebus Sullam doceri. homines antiqui, qui
ex sua natura ceteros fingerent, cum ille confirmaret sese nomen sex.
Rosci de tabulis exempturum, praedia vacua filio traditurum, cumque
id ita futurum T. Roscius Capito qui in decem legatis erat
appromitteret, crediderunt; Ameriam re inoratare inorata Bpy: re morata cett. reverterunt. ac
primo rem differre cotidie ac procrastinare isti coeperunt, deinde
aliquanto lentius nihilnihil del. Halm agere atque deludere, postremo, id quod facile
intellectum
est, insidias vitae huiusce Sex. Rosci parare neque sese arbitrari
posse diutius alienam pecuniam domino incolumi obtinere.
quod hic
simul atque sensit, de amicorum cognatorumque sententia Romam
confugit et sese ad Caeciliam, Nepotis sororem, Baliarici filiamNepotis sororem, Baliarici filiam Garatoni: Nepotis filiam codd.: del. Passeratius, quam
honoris causa nomino, contulit, quaqua x1y2w: quam cett. pater usus erat plurimum; in
qua muliere, iudices, etiametiamnum S nunc, id quod omnes semper
existimaverunt, quasi exempli causa vestigia antiqui offici remanent.
ea Sex. Roscium inopem, eiectum domo atque expulsum ex suis bonis,
fugientem latronum tela et minas recepit domum hospitique
oppresso iam desperatoque ab omnibus opitulata est. eius virtute,
fide, diligentia factum est ut hic potius vivus in reos quam occisus in
proscriptos referretur.
nam postquam isti intellexerunt summa diligentia vitam Sex. Rosci
custodiri neque sibi ullam caedis faciendaefaciundae sx2 potestatem dari,
consilium ceperunt plenum sceleris et audaciae ut nomen huius de
parricidio deferrent, ut ad eam rem aliquem accusatorem veterem
compararent qui de ea re possetposset ed. Mediol.: possit codd. dicere aliquid, in qua re nulla
subesset suspicio, denique ut, quoniam crimine non poterant, tempore
ipso pugnarent. ita loqui homines: 'quod iudicia tam diu facta
non essent, condemnari eum oportere qui primus in iudicium
adductus esset; huic autem patronos propter Chrysogoni gratiam
defuturos; de bonorum venditione et de ista societate verbum esse
facturum neminem; ipso nomine parricidi et atrocitate criminis fore
ut hic nullo negotio tolleretur, cum ab nullo defensus esset.'
hoc consilio
atque adeo hac amentia impulsi quem ipsi, cum cuperent, non
potuerunt occidere, eum iugulandum vobis tradiderunt.
quid primum querar aut unde potissimum, iudices, ordiar aut quod
aut a quibus auxilium petam? deorumne immortalium, populine
Romani, vestramne qui summam potestatem habetis hoc tempore
fidem implorem?
pater occisus nefarie, domus obsessa ab inimicis,
bona adempta, possessapossessio Passeratius, direpta, fili vita infesta, saepe ferro atque
insidiis appetita. quid ab his tot maleficiis sceleris abesse videtur?
tamen haec aliis nefariis cumulant atque adaugent, crimen
incredibile confingunt, testis in hunc et accusatores huiusce pecunia
comparant; hanc condicionem misero ferunt ut optetoptet Beroaldus: optetur codd. T. A. Eberhard: om. codd. utrum malit
cervices T. Roscio dare an insutus in culleumculleum supplicium (-io y) parricidarum add. codd.: del. Hotoman per summum dedecus
vitam amittere. patronos huic defuturos putaverunt; desunt; qui
libere dicat, qui cum fide defendat, id quod in hac causa satis estsatis est ed. Mediol.: satis codd.: est satis NaugeriusPost satis add. quoniam quidem suscepi (ex §31) codd.: del. Heusinger non
deest profecto, iudices.
et forsitan in suscipienda causa temere
impulsus adulescentia fecerim; quoniam quidem semel suscepi, licet
hercules undique omnes minaeminae in me sxy: immineant Halm (2): mihi minae Baiter terrores periculaque impendeantimpendeant ed. R.: impediant Ssx: impendant cett.
omnia, succurram acac atque sxy subibo. certum est deliberatumque quae ad
causam pertinere arbitror, omnia non modo dicere verum etiam
libenter audacteraudaciter Lambinus (cf. §104) libereque dicere; nulla res tanta exsistetexsistet w: exsistat (-it y) cett., iudices,
ut possit vim mihi maiorem adhibere metus quam fides.
etenim quis
tam dissoluto animo est qui haec cum videat tacere ac neglegere
possit? patrem meum, cum proscriptus non esset, iugulastis, occisum
in proscriptorum numerum rettulistis, me domo mea per vim
expulistis, patrimonium meum possidetis. quid voltis amplius?
etiamne ad subsellia cum ferro atque telis venistis ut hic aut
iuguletis aut condemnetiscondemnetis Sex. Roscium add. codd.: del. Lambinus?
hominem longe audacissimum nuper habuimus in civitate C.
Fimbriam et, quod inter omnis constat, nisi inter eos qui ipsi quoque
insaniunt insanissimum. is cum curasset in funere C. Mari ut Q.
Scaevola volneraretur, vir sanctissimus atque ornatissimus nostrae
civitatis, de cuius laude neque hic locus est ut multa dicantur neque
plura tamen dici possunt quam populus Romanus memoria retinet,
diem Scaevolae dixit, postea quam comperit eum posse vivere. cum
ab eo quaereretur quid tandem accusaturus esset eum quem pro
dignitate ne laudare quidem quisquam satis commode posset, aiunt
hominem, ut erat furiosus, respondisse: 'quod non totum telum
corpore recepisset.' quo populus Romanus nihil vidit indignius nisi
eiusdem viri mortem, quae tantum potuit ut omnis occisusoccisus S: civis suos Apf: civis sxy perdiderit
et adflixerit; quos quia servare per compositionemservare per compositionem ed. R: servare per conservare posicionem Sx: servare per cos. repositionem Apf: conservare per positionem sx2: conservare per compositionem y volebat, ipse ab
eis interemptus est.
estne hoc illi dicto atque facto FimbrianoFimbriano Rufinian. (Rhet. M. p. 44): Fimbria non S: Fimbriae non cett.
simillimum? accusatis Sex. Roscium. quid ita? quia de manibus
vestris effugit, quia se occidi passus non est. illud, quia in Scaevola
factum est, magismagis transpos. ante ferendum A. Eberhard indignum videtur, hoc, quia fit a Chrysogono, nonnon num Hotoman: del. Guarinus (in Comment.）
est ferendumest ferendum est feferendum S: esset ferendum x2. nam per deos immortalis! quid est in hac causa quod
defensionis indigeat? qui locus ingenium patroni requirit aut oratoris
eloquentiam magno opere desiderat? totam causam, iudices,
explicemus atque ante oculos expositam consideremus; ita facillime
quae res totum iudicium contineat et quibus dede y2: om. cett. rebus nos dicere
oporteat et quid vos sequi conveniat intellegetis.
tres sunt res, quantum ego existimare possum, quae
obstent hoc tempore Sex. Roscio, crimen adversariorum et audacia et
potentia. criminis confictionem accusator Eruciusaccusator Erucius Erucius del. Madvig: accusator del. A. Eberhard (contra Victorinum, Rhet. M. p. 210) suscepit, audaciae
partis Roscii sibi poposceruntdepoposcerunt Victorinus, Chrysogonus autem, is qui plurimum
potest, potentia pugnat. de hisce omnibus rebus me dicere oportere
intellego. quid igitur est?
non eodem modo de omnibus, ideo quod
prima illa res ad meum officium pertinet, duas autem reliquas vobis
populus Romanus imposuit; ego crimen oportet diluam, vos et
audaciae resistere et hominum eius modi perniciosam atque
intolerandam potentiam primo quoque tempore exstinguere atque
opprimere debetis.
occidisse patrem Sex. Roscius arguitur. scelestum, di immortales! ac
nefarium facinus atque eius modi quo uno maleficio scelera omnia
complexa esse videantur! etenim si, id quod praeclare a sapientibus
dicitur, voltu saepe laeditur pietas, quod supplicium satis acre
reperietur in eum qui mortem obtulerit parenti? pro quo mori
ipsum, si res postularet, iura divina atque humana cogebant.
in hoc
tanto, tam atroci, tam singulari maleficio, quod ita raro exstitit ut, si
quando auditum sitsit est Halm, portenti ac prodigi simile numeretur, quibus
tandem tu, C. Erucitu C. Klotz: te C. (G. S: GN. px1) codd., argumentis accusatorem censes uti oportere?
nonne et audaciam eius qui in crimen vocetur singularem ostendere
et mores feros immanemque naturam et vitam vitiis flagitiisque
omnibus deditam, deniquedenique Madvig: et denique codd. omnia ad perniciem profligata atque
perdita? quorum tu nihil in Sex. Roscium ne obiciendi quidem causa
contulisti.
patrem occidit Sex. Roscius. qui homo? adulescentulus corruptus et
ab hominibus nequam inductusinductus iudicatus y2? annos natus maiornatus maior natu maior Gulielmius: natus magis Naugerius (contra Arusian. K. vii. 495) quadraginta.
vetus videlicet sicarius, homo audax
et saepe in caede versatus. at hoc ab accusatore ne dici quidem
audistis. luxuries igitur hominem nimirum et aeris alieni magnitudo
et indomitae animi cupiditates ad hoc scelus impulerunt. de luxurialuxoriae S: luxurie w, Müller (cf. §75)
purgavit Erucius, cum dixit hunc ne in convivio quidem ullo fere
interfuisse. nihil autem umquamumquam cuiquam Bake debuit. cupiditates porro quae
possunt esse in eo qui, ut ipse accusator obiecit, ruri semper habitarit
et in agro colendo vixerit? quae vita maxime disiuncta aa ed. Guar.: om. codd. cupiditate et
cum officio coniuncta estconiuncta est s: coniuncta sx2y: om. SApx1.
quae res igitur tantum istum furorem sex.
Roscio obiecit? 'patri' inquit 'non placebat.'patri non placebat hab. S in mg., om. w, del. Madvig patri non placebat? quam
ob causam? necesse est enim eam quoque iustam et magnam et
perspicuam fuisse. nam ut illud incredibile est, mortem oblatam esse
patri a filio sine plurimis et maximis causis, sic hoc veri simile non
est, odio fuisse parenti filium sine causis multis et magnis et
necessariis.
rursus igitur eodem revertamur et quaeramus quae
tanta vitia fuerint in unico filio qua re is patri displiceret. at
perspicuum est nullum fuisse. pater igitur amens, qui odisset eum
sine causa quem procrearat? at is quidem fuit omnium
constantissimus. ergo illud iam perspicuum profecto est, si neque
amens pater neque perditus filius fuerit, neque odi causam patri
neque sceleris filio fuisse.
'nescio' inquit 'quae causa odi fuerit; fuisse odium intellego quia
antea, cum duos filios haberet, illum alterum qui mortuus est
secum omni tempore volebat esse, hunc in praedia rustica relegarat.'relegavit S
quod Erucio accidebat in mala nugatoriaque accusatione, idem mihi
usuusu mihi Ap1f venit in causa optima. ille quo modo crimen commenticium
confirmaret non inveniebat, ego res tam levis qua ratione infirmem
ac diluam reperire non possum.
quid ais, Eruci? tot praedia, tam
pulchra, tam fructuosa Sex. Roscius filio suo relegationis ac supplici
gratia colenda ac tuenda tradiderat? quid? hoc patres familiaefamilias x, ed. V qui
liberos habent, praesertim homines illius ordinis ex municipiis
rusticanis, nonne optatissimum sibi putant esse filios suos rei
familiari maxime servire et in praediis colendis operae plurimum
studique consumere?
an amandaratamandarat SBpx2y1: mandarat (emend. y2 cett. hunc sic ut esset in agro ac
tantum modo aleretur ad villam, ut commodis omnibus careret?
quid? si constat hunc non modo colendis praediis praefuisse sed
certis fundis patre vivo frui solitum esse, tamenne haec a te vita eiusa te vita eius Vahlen: a te vita et y2: attente vita et cett.: attenta vita et Naugerius
rusticana relegatio atque amandatio appellabitur? vides, Eruci,
quantum distet argumentatio tua ab re ipsa atque aa y: om. cett. veritate. quod
consuetudine patres faciunt, id quasi novum reprehendis; quod
benivolentia fit, id odio factumfactum || || S: fort. factum tu criminaris; quod honoris causa pater
filio suo concessit, id eum supplici causa fecisse dicis.
neque haec tu
non intellegis, sed usque eo quidquid quod Lambinus arguas non habes, ut non modo tibi
contra nos dicendum putes verum etiam contra rerum naturam
contraque consuetudinem hominum contraque opiniones omnium.
at enim, cum duos filios haberet, alterum a se non dimittebat,
alterum ruri esse patiebatur. quaeso, Eruci, ut hoc in bonam partem
accipias; non enim exprobrandi causa sed commonendi gratia dicam.
si tibi fortuna non dedit ut patre certo nascerere ex quo intellegere
posses qui animus patrius in liberos esset, at natura certe dedit ut
humanitatis non parum haberes; eo accessit studium doctrinae ut ne
a litteris quidem alienus esses. ecquidesses. ecquid ed. C. Stephani: esset quid S: esses quid cett. tandem tibi videtur, ut ad
fabulas veniamus, senex ille Caecilianus minoris facere
Eutychum, filium rusticum, quam illum alterum, Chaerestratum? —
nam, ut opinor, hoc nomine est — alterum in urbe secum honoris causa
habere, alterum rus supplici causa relegasse?
'quid ad istas ineptias
abis?' inquies. quasi vero mihi difficile sit quamvis multos
nominatim proferre, ne longius abeam, vel tribulis vel vicinos meos
qui suos liberos quos plurimi faciunt agricolasagricolas y2: agriculos (agricos y1) cett. adsiduos esse cupiunt.
verum homines notos sumere odiosum est, cum et illud incertum sit
velintne ei sese nominari, etii sx, Halm: hi cett. nemo vobis magis notus futurus sit
quam est hic Eutychus, et certe ad rem nihil intersit utrum hunchunc om. sf ego
comicum adulescentem an aliquem ex agro VeientiVeienti Fleckeisen (cf. Zielinski p. 191): Veiente y2: veientem SA: venientem cett. nominem. etenim
haec conficta arbitror esse a poetisa poetis esse ed. R ut effictos nostros mores in alienis
personis expressamque imaginemimaginem nostram (nostrae Hotoman) add. codd., del. Madvig vitae cotidianae videremusvideremus A, ed. Guar.: viderimus cett..
age
nunc, refer animum sis ad veritatem et considera non modo in
Umbria atque in ea vicinitate sed in his veteribus municipiis quae
studia a patribus familiasfamilias ed. Guar.: familiis codd. maxime laudentur; iam profecto te
intelleges inopia criminum summam laudem Sex. Roscio vitio et
culpae dedisse.
acac at fy non modo hoc patrum voluntate liberi faciunt sed
permultos et ego novi et, nisi me fallit animus, unus quisque vestrum
qui et ipsi incensi sunt studio quod adquod ad w, Angelius: quod Sf: quo ad cett. agrum colendum attinet,
vitamque hanc rusticam, quam tu probro et crimini putas esse
oportere, et honestissimam et suavissimam esse arbitrantur.
quid
censes hunc ipsum Sex. Roscium quo studio et qua intellegentia esse
in rusticis rebus? Vt ex his propinquis eius, hominibus honestissimis,
audio, non tu in isto artificio accusatorio callidior es quam hic in suo.
verum, ut opinor,
quoniam ita Chrysogono videtur qui huic nullum praedium reliquit,
et artificium obliviscatur et studium deponat licebit. quod tametsi
miserum et indignum est, feretferet x1: ferret (-re sf) cett. tamen aequo animo, iudices, si per
vos vitam et famam potest obtinere; hoc vero est quod ferriferre Puteanus non
potest, si et in hanc calamitatem venit propter praediorum bonitatem
et multitudinem et quod ea studiose coluit, id erit ei maximemaximae S fraudi,
ut parum miseriae sit quod aliis coluit non sibi, nisi etiam quod
omnino coluit crimini fuerit.
ne tu, Eruci, accusator esses ridiculus, si illis temporibus natus essesnatus |||| esses S
cum ab aratro arcessebantur qui consules fierent. etenim qui
praeesse agro colendo flagitium putes, profecto illum Atilium quem
sua manu spargentem semen qui missi erant convenerunt hominem
turpissimum atque inhonestissimum iudicares. at hercule maiores
nostri longe aliter et de illo et de ceteris talibus viris existimabant
itaque ex minima tenuissimaque re publicarem publicam Pluygers maximam et florentissimam
nobis reliquerunt. suos enim agros studiose colebant, non
alienos cupide appetebant; quibus rebus et agris et urbibus et
nationibus rem publicam atque hoc imperium et populi Romani
nomen auxerunt.
neque ego haec eo profero quo conferenda sint
cum hisce de quibus nunc quaerimus, sed ut illud intellegaturintellegatur intellegant A: intellegas sx2, cum
apud maiores nostros summi viri clarissimique homines qui omni
tempore ad gubernacula rei publicae sedere debebant tamen in agris
quoque colendis aliquantum operae temporisque consumpserintconsumpserint Beroaldus: consumpserunt codd.,
ignosci oportere ei homini qui se fateatur esse rusticum, cum ruricum ruri qui ruri Vrsinus assiduos SA: assiduo Gulielmius
adsiduus semper vixerit, cum praesertim nihil esset quod aut patri
gratius aut sibi iucundius aut re
vera honestius facere posset.
odium igitur acerrimum patris in filium ex hoc, opinor, ostenditur,
Eruci, quod hunc ruri esse patiebatur. numquid est aliud? 'immo
vero' inquit 'est; nam istum exheredare in animo habebat.' audio;
nunc dicis aliquid quod ad rem pertineat; nam illa, opinor, tu quoque
concedis levia esse atque inepta: 'convivia cum patre non inibat.'
quippe, qui ne in oppidum quidem nisi perraro veniretperraro errario S: raro sxy2. 'domum
suam istum non fere quisquam vocabat.' nec mirum, qui neque in
urbe viveret neque revocaturus esset.
verum haec tu quoquehaec quoque tu ed. R
intellegis esse nugatoria; illud quod coepimus videamus, quo certius
argumentum odi reperiri nullo modo potest. 'exheredare pater filium
cogitabat.' Mitto quaerere qua de causa; quaero qui scias; tametsi te
dicere atque enumerare causas omnis oportebat, et id erat certicerte Pluygers
accusatoris officium qui tanti sceleris argueret explicare omnia vitia
ac peccata fili quibus incensus parens potuerit animum inducere ut
naturam ipsam vinceret, ut amorem illum penitus insitum eiceret ex
animoex animo del. May, ut denique patrem esse. sese oblivisceretur; quae sine magnis
huiuscehuiusce |||| S peccatis accidere potuisse non arbitror.
verum concedo tibi
ut ea praetereas quae, cum taces, nulla esse concedis; illudillud Gulielmius: illum codd. quidem,
voluisse exheredare, certe tu planum facere debes. quid ergo adfers
qua re id factum putemus? vere nihil potes dicerepotes se dicere S: potes edicere Gulielmius: fort. potes elicere; finge aliquid
saltem commode ut ne plane videaris id facere quod aperte facis,
huius miseri fortunis et horum virorum talium dignitati inludere.
exheredare filium voluit. quam ob causam? 'nescio.'
exheredavitne? 'non.' quis prohibuit? 'cogitabat.' cogitabatalterum cogitabat om. w, del. Madvig? cui dixit?
'nemini.' quid est aliud iudicio ac legibus ac maiestate vestra abuti
ad quaestum atque adatque ad atque Ax1 libidinem nisi hoc modo accusare atque id
obicere quod planum facere non modo
non possis verum ne coneris quidem?
nemo nostrum est, Eruci,
quin sciat tibi inimicitias cum Sex. Roscio nullas esse; vident omnes
qua de causa huichuic Beroaldus: huc codd. inimicus venias; sciunt huiusce pecunia te
adductum esse quid ergo est? ita tamen quaestus te cupidum esse
oportebat ut horum existimationem et legem RemmiamRemmiam rem miram A: Eruci iam y mg. putares
aliquid valere oportere.
accusatores multos esse in civitate utile est ut metu contineatur
audacia; verum tamen hoc ita est utile ut ne plane inludamur ab
accusatoribus. innocens est quispiam, verum tamen, quamquam
abest a culpa, suspicione tamen non caretalterum tamen del. Novák; tametsi miserum est,
tamen ei qui hunc accuset possimpossum w aliquo modo ignoscere. cum enim
aliquid habeat quod possitpossit Angelius: possim codd. criminose ac suspiciose dicere, aperte
ludificari et calumniari sciens non videatur. qua re facile omnes
patimur esse quam plurimos accusatores, quod innocens, si accusatus
sitsit est Halm (2), absolvi potest, nocens, nisi accusatus fuerit, condemnari non
potest; utilius est autem absolvi innocentem quam nocentem causam
non dicere. Anseribus cibaria publice locantur et canes aluntur in
Capitolio ut significent si fures venerint. at fures internoscere non
possunt, significant tamen si qui noctu in Capitolium venerintvenerut Madvig et, quia
id est suspiciosum, tametsi bestiae sunt, tamen in eam partem potius
peccant quae est cautior. quod si luce quoque canes latrent cum deosdoes sxy1: deo (eo y2) cett.
salutatum aliqui venerint, opinor, eis crura suffringantur, quod acres
sint etiam tum cum suspicio nulla sit.
simillima est accusatorum
ratio. Alii vestrum anseres sunt qui tantum modo clamant, nocere
non possunt, alii canes qui et latrare et mordere possunt. cibaria
vobis praeberi videmus; vos autem maxime debetis in eos impetum
facere qui merentur. hoc populo gratissimum est. deinde, si
voletis, etiam tum cum veri simile erit aliquemaliquem aliquid Hotoman commisisse, in
suspicione latratote; id quoque concedi potest. sin autem sic agetis
ut arguatis aliquem patrem occidisse neque dicere possitis aut qua re
aut quo modo, ac tantum modo sine suspicione latrabitis, crura
quidem vobis nemo suffringet, sed, si ego hos bene novi, litteram
illam cui vos usque eo inimici estis ut etiam Kal. omnisKal. omnis Pighius: calomnis SApfx: calonis s: calomniis y: calumpniis w oderitis ita
vehementer ad caput adfigentadfigent y2, ed. R: adfingent (-entur w) cett. ut postea neminem alium nisi fortunas
vestras accusare possitis.
quid mihi ad defendendum dedisti, bone accusator? quid hisce autem
ad suspicandum? 'nene neque S exheredaretur veritus est.' audio, sed qua de
causa vereri debuerit nemo dicit. 'habebat pater in animo.' planum
fac. nihil est; non quicum deliberaveritdeliberaverit sx: deliberavit cett.: deliberarit ed. V, quem certiorem fecerit,
unde istud vobis suspicari in mentem venerit. cum hoc modo accusas,
Eruci, nonne hoc palam dicis: 'ego quid acceperim scio, quid dicam
nescio; unum illudillud sxy: illum cett. spectavi quod Chrysogonus aiebat neminem isti
patronum futurum; de bonorum emptione deque ea societate
neminem esse qui verbum facere auderet hoc tempore'hoc tempore auderet ed. Mediol.? haec te
opinio falsa in istam fraudem impulit; non me hercules verbum
fecisses, si tibi quemquam responsurum putasses.
operae pretium erat, si animadvertistis, iudices, neglegentiam eius in
accusando considerare. credo, cum vidisset qui homines in hisce
subselliis sederent, quaesissequaesisse ed. R: quaesisset codd. num ille aut ille defensurus esset; de
me ne suspicatum quidem esse, quod antea causam publicam nullam
dixerim. postea quam invenit neminem eorum qui possunt et solent
ita neglegens esse coepit ut, eum in mentem veniret ei, resideret,
deinde
spatiaretur, non numquam etiam puerum vocaret, credo, cui cenam
imperaret, prorsus ut vestro consessu et hoc conventu pro summa
solitudine abuteretur. peroravit aliquando, adsedit; surrexi ego.
respirare visus est quod non alius potius diceret. coepi dicere.
Vsque eo animadverti, iudices, eum iocari atque alias res agere ante
quam Chrysogonum nominavi; quem simul atque attigi, statim homo
se erexit, mirari visus est. intellexi quid cum pepugissetpepugisset pupugisset xy2 (cf. Gellium vi. 9. 15). iterum ac
tertio nominavi. postea homines cursare ultro et citro non
destiterunt, credo, qui Chrysogono nuntiarent esseesse om. w: aliquem esse ed. V aliquem in civitatecivitatem Ssx
qui contra voluntatem eius dicere auderet; aliter causam agi atque
ille existimaret, aperiri bonorum emptionem, vexari pessime
societatem, gratiam potentiamque eius neglegi, iudices diligenter
attendere, populo rem indignam videri.
quae quoniam te fefelleruntfefellerunt ed. V: fefellerint codd.,
Eruci, quoniamque vides versa esse omnia, causam pro Sex. Roscio, si
non commode, at libere dici, quem dedi putabas defendi intellegis,
quos tradituros sperabas vides iudicare, restitue nobis aliquando
veterem tuam illam calliditatem atque prudentiam, confitereaut confitere te Hotoman huc ea
spe venisse quod putares hic latrocinium, non iudicium futurum.
de parricidio causa dicitur; ratio ab accusatore reddita non est quam
ob causam patrem filius occiderit.
quod in minimis noxiis et in his
levioribus peccatis quae magis crebra et iam prope cotidiana sunt velvel Eberhard: id codd.: et Klotz: del. Ascens. (3)
maxime et primum quaeritur, quae causa malefici fuerit, id Erucius in
parricidio quaeri non putat oportere. in quo scelere, iudices, etiam
cum multae causae convenisse unum in locum atque inter se
congruere videntur, tamen non temere creditur, neque levi
coniectura res penditur, neque testis incertus auditur, neque
accusatoris ingenio res iudicatur. cum multa antea commissa
maleficia, cum vita hominis perditissima, tum singularis
audacia ostendatur necesse est, neque audacia solum sed summus
furor atque amentia. haec cum sint omnia, tamen exstent oportet
expressa sceleris vestigia, ubi, qua ratione, per quos, quo tempore
maleficium sit admissum. quae nisi multa et manifesta sunt,
profecto res tam scelesta, tam atrox, tam nefaria credi non potest.
Magna est enim vis humanitatis; multum valet communio sanguinis;
reclamitat istius modi suspicionibus ipsa natura; portentum atque
monstrum certissimum est esse aliquem humana specie et figura qui
tantum immanitate bestias vicerit ut, propter quos hanc suavissimam
lucem aspexerit, eos indignissime luce privarit, cum etiam feras inter
sese partus atque educatio et natura ipsa conciliet.
non ita multis ante annis aiunt T. CaeliumCaelium Valerius Max. viii. 1. 13: Colelium (Cold- fy) codd. quendam TerracinensemTerracinensem Spw, Schol.: Tarracinensem cett., Valerius Max. (cf. Schuchardt iii. 103),
hominem non obscurum, cum cenatus cubitum in idem conclave cum
duobus adulescentibus filiis isset, inventum esse mane iugulatum.
cum neque servus quisquam reperireturreperiretur Angelius: reperiebatur codd. neque liber ad quem ea
suspicio pertineret, id aetatis autem duo filii propter cubantes ne
sensisse quidem se dicerent, nomina filiorum de parricidio delata
sunt. quid poterat tam essetam esse Gruter: sa est S: sane Apfw: satis est sxy suspiciosum Madvig: suspiciosum autem codd.: suspiciosum. Suspiciosum autem coni. Halm suspiciosum? neutrumne sensisse?
ausum autem esse quemquam se in id conclave committere eo
potissimum tempore cum ibidem essent duo adulescentes filii qui et
sentire et defendere facile possent? erat porro nemo in quem ea
suspicio conveniret.
tamen, cum planum iudicibus esset factum
aperto ostio dormientis eos repertos esse, iudicio absoluti
adulescentes et suspicione omni liberati sunt. nemo enim putabat
quemquam esse qui, cum omnia
divina atque humana iura scelere nefario polluisset, somnum statim
capere potuissetpotuisset edd. VR: potuisse (-se || S) codd.: posset Ernesti, propterea quod qui tantum facinus commiserunt
non modo sine cura quiescere sed ne spirare quidem sine metu
possunt.
videtisne quosquos quod x2y2 nobis poetae tradiderunt patris ulciscendi causa
supplicium de matre sumpsisse, cum praesertim deorum
immortalium iussis atque oraculis id fecisse dicantur, tamen ut eos
agitent Furiae neque consistere umquamusquam A patiantur, quod ne pii
quidem sine scelere esse potuerunt? sic se res habet, iudices:
magnam vim, magnam necessitatem, magnam possidet religionem
paternus maternusque sanguis; ex quo si qua macula concepta est,
non modo eluielui Victorius: leui SApf: leni xy: lui w: om. s in lac. non potest verum usque eo permanat ad animum ut
summus furor atque amentia consequatur.
nolite enim putare, quem
ad modum in fabulis saepenumero videtis, eos qui aliquid impie
scelerateque commiserintcommiserint ed. R: commiserunt codd. agitari et perterreri Furiarum taedis
ardentibus. Sua quemque fraus et suus terror maxime vexat, suum
quemque scelus agitat amentiaque adficit, suae malae cogitationes
conscientiaeque animi terrent; haehae haec w, Schol. Lucan. vii. 784 (cf. Deiot. 26) sunt impiis adsiduae
domesticaeque Furiae quae dies noctesque parentiumparentium SAp: parentum cett. (cf. Neue i. 404) poenas a
consceleratissimis filiis repetant.
haec magnitudo malefici facit ut,
nisi paene manifestum parricidium proferatur, credibile non sit, nisi
turpis adulescentia, nisi omnibus flagitiis vita inquinata, nisi sumptus
effusi cum probro atque dedecore, nisi proruptapraerupta w audacia, nisi
tanta temeritas ut non procul abhorreat ab insania. accedat huc
oportet odium parentis, animadversionisanimumadversionis S paternae metus, amici
improbi, servi conscii, tempus idoneum, locus opportune captus ad
eam rem; paene dicam, respersas
manus sanguine paterno iudices videant oportet, si tantum facinus,
tam immane, tam acerbum credituri sunt.
qua re hoc quo minus est
credibile, nisi ostenditur, eo magis est, si convincitur, vindicandum.
itaque cum multis ex rebus intellegi potest maiores nostros non modo
armis plus quam ceteras nationes verum etiam consilio sapientiaque
potuisse, tum ex hac re vel maxime quod in impios singulare
supplicium invenerunt. qua in re quantum prudentia praestiterintpraestiterint (-it s) sxy: praestiterunt cett. eis
qui apud ceteros sapientissimi fuisse dicuntur considerate.
prudentissima
civitas Atheniensium, dum ea rerum potita est, fuisse
traditur; eius porro civitatis sapientissimum Solonem dicunt fuisse,
eum qui leges quibus hodie quoque utuntur scripseritscripserit scripsit Halm. is eum
interrogaretur cur nullum supplicium constituisset in cum qui
parentem necasset, respondit se id neminem facturum putasse.
sapienter fecisse dicitur, cum de eo nihil sanxerit quod antea
commissum non erat, ne non tam prohibere quam admonere
videretur. quanto nostri maiores sapientius! qui cum intellegerent
nihil esse tam sanctum quod non aliquando violaret audacia,
supplicium in parricidas singulare excogitaverunt ut, quos natura
ipsa retinere in officio non potuisset, eiii Naugerius (2): in S: om. cett. magnitudine poenae aa s, Wesenberg: om. mei
maleficio summoverentur. insui voluerunt in culleum vivos atque itaita om. w, del. Kayser
in flumen deici.
O singularem sapientiam, iudices! nonne videntur hunc hominem
ex rerum natura sustulisse et eripuisse cui repente caelum, solem,
aquam terramque ademerint ut, qui eum necasset unde ipse natus
essetesset Angelius: est (esset sxy) et codd., careret eis rebus omnibus ex quibus omnia nata esse dicuntur?
noluerunt feris corpus obicere ne bestiis quoque quae tantum scelus
attigissent
immanioribus uteremur; non sic nudos in flumen deicere ne, cum
delati essent in mare, ipsummare, mare ipsum Richter polluerent quo cetera quae violata sunt
expiari putantur; denique nihil tam vile neque tam volgare est cuius
partem ullam reliquerint.
etenim quid tam esttam est est tam x, Lambinus (quid enim tam commune cit. Cicero Orat. 107; Quintil. xii. 6. 4) commune quam
spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis? ita
vivunt, dum possunt, ut ducere animamanimam Sxy, Cic. l. c.: animum cett. de caelo non queant, ita
moriuntur ut eorum ossa terra non tangatterram non tangant Cic. l. c., ita iactantur fluctibus ut
numquam adluanturadluantur Cic. l. c., Sylvius: abluantur codd., ita postremo eiciuntur ut ne ad saxa quidem
mortui conquiescant. tanti malefici crimen, cui maleficio tam insigne
supplicium est constitutum, probare te, Eruci, censes posse talibus
viris, si ne causam quidem malefici protuleris? si hunc apud
bonorum emptores ipsos accusares eique iudicio Chrysogonus
praeesset, tamen diligentius paratiusque venisses.
Vtrum quid agatur
non vides, an apud quos agatur? agitur de parricidio quod sine
multis causis suscipi non potest; apud homines autem prudentissimos
agitur qui intellegunt neminem ne minimum quidem
maleficium sine causa admittere.
esto, causam proferre non potes. tametsi statim vicisse debeo,
tamen de meomeo Madvig: in eo codd. (cf. Clu. 65) iure decedam et tibi quod in alia causa non
concederem in hac concedam fretus huius innocentia. non quaero
abs te qua re patrem Sex. Roscius occiderit, quaero quo modo
occiderit. ita quaero abs te, C. Eruci: quo modo, et sic tecum agam ut
meo loco vel respondendi vel interpellandi tibi potestatem faciam vel
etiam, si quid voles, interrogandi.
quo modo occidit? ipse percussit
an aliis occidendum dedit? si ipsum arguis, Romae non fuit; si per
alios fecisse dicis, quaero quosquos S, Richter: om. cett.?
servosne an liberos? si liberossi liberos Madvig: om. codd., quos homines? indidemne Ameria an
hosce ex urbe sicarios? si Ameriasi Ameria sxy: si Ameriae cett., qui sunt eiii w Halm: hi cett.? curcur quur Spy1: quine x: om. s in lac. (cf. §108) non nominantur?
si RomaRoma ed. R. Stephani: Romae codd., unde eos noverat Roscius qui Romam multis annis non venit
neque umquam plus triduo fuit? ubi eos convenit? qui conlocutusqui conlocutus G. Krüger: quicum locutus codd.
est? quo modo persuasit? 'pretium dedit'; cui dedit? per quem
dedit? unde aut quantum dedit? nonne his vestigiis ad caput
malefici perveniri solet? et simul tibi in mentem veniat facito quem
ad modum vitam huiusce depinxeris; hunc hominem ferum atque
agrestem fuisse, numquam cum homine quoquam conlocutum esse,
numquam in oppido constitisse.
qua in re praetereo illud quod mihi
maximo argumento ad huius innocentiam poterat esse, in rusticis
moribus, in victu arido, in hac horrida incultaque vita istius modi
maleficia gigni non solere. Vt non omnem frugem neque arborem in
omni agro reperire possis, sic non omne facinus in omni vita nascitur.
in urbe luxuries creatur, ex luxurialuxuria luxoriae S: luxurie w exsistat avaritia necesse est, ex
avaritia erumpat audacia, inde omnia scelera acac atque sx: et A maleficia gignuntur;
vita autem haec rustica quam tu agrestem vocas parsimoniae,
diligentiae, iustitiae magistra est.
verum haec missa facio; illud quaero, is homo quiqui y2: om. cett. ut tute dicis,
numquam inter homines fueritfuit A, per quos homines hoc tantum
facinus, tam occultumocculte Kayser, absens praesertim, conficere potuerit. multa
sunt falsa, iudices, quae tamen argui suspiciose possunt; in his rebus
si suspicio reperta erit, culpam inesse concedam. Romae Sex. Roscius
occiditur, cum in agro Amerino esset filius. Litteras, credo, misit
alicui sicario qui Romae noverat neminem. arcessivitarcessivit arcessi vita S: arcessunt Af
aliquemaliquem.. quemQuem Priscian. (K. iii. 534): aliquem codd. autaut S: at (ac w) cett. quando? nuntium misit. quem aut ad quem?
pretio, gratia, spe, promissis induxit aliquem. nihil horum ne confingi
quidem potest; et tamen causa de parricidio dicitur.
reliquum est ut per servos id admiserit. O, di immortales, rem
miseram et calamitosam! quidquid scripsi: quod codd.? in tali crimine quod innocentiquod innocenti quod innocentibus Halm (2): innocenti w saluti
solet esse ut servos in quaestionem polliceaturpolliceatur mg. Sylvii: polliceantur codd., id Sex. Roscio facere
non licet? vos qui hunc accusatis omnis eius servos habetis; unus
puer victus cotidiani administerminister w ex tanta familia Sex. Roscio relictus
non est. te nunc appello, P. Scipio, te, M. MetelleM. Krause: Q. x: om. cett.; vobis advocatis,
vobis agentibus aliquotiens duos servos paternos in quaestionem ab
adversariis Sex. Roscius postulavit; meministisne T. Rosciummeministisne T. Roscium ed. R. Stephani: meministine T. Rosci codd.
recusare? quid? ei servi ubi sunt? Chrysogonum, iudices, sectantur;
apud eum sunt in honore etiis Sx, Madvig: his cett. in pretio. etiam nunc ut ex eis quaeratur
ego postulo, hic orat atque obsecrat.
quid facitis? cur recusatis?
dubitate etiam nunc, iudices, si potestis, a quo sit Sex. Roscius
occisus, ab eone qui propter illius mortem in egestate et inet in xw, Halm: et cett. insidiis
versatur, cui ne quaerendi quidem de morte patris potestas
permittitur, an ab eis qui quaestionem fugitant, bona possident, in
caede atque ex caede vivunt. omnia, iudices, in hac causa sunt misera
atque indigna; tamen hoc nihil neque acerbius neque iniquius
proferri potest: mortis paternae de servis paternis quaestionem
habere filio non licet! ne tam diu quidem dominus erit in suos dum
ex eis de patris morte quaeratur? veniam, neque ita multo posteapostea scripsi: post.. S: post cett., ad
hunc locum; nam hoc totum
ad Roscios pertinet, de quorum audacia tum me dicturum pollicitus
sum, cum Eruci crimina diluissem.
nunc, Eruci, ad te venio. conveniat mihi tecum necesse est, si ad
hunc maleficium istud pertinet, aut ipsum sua manu fecisse, id quod
negas, aut per aliquos liberos aut servos. liberosne? quos neque ut
convenireconvenire ed. Guar.: conveniret (-em w) codd. potuerit neque qua ratione inducere neque ubi neque per
quos neque qua spe aut quo pretio potes ostendere. ego contra
ostendo non modo nihil eorum fecisse Sex. Roscium sed ne potuisse
quidem facere, quod neque Romae multis annis fuerit neque de
praediis umquam temere discesserit. restare tibi videbatur
servorum nomen, quo quasi in portum reiectus a ceteris
suspicionibus confugere posses; ubi scopulum offendis 'eius modi ut
non modo ab hoc crimencrimine sfw resilire videas verum omnem suspicionem
in vosmet ipsos recidere intellegas.
quid ergo estquid est ergo y quo tamentamen S: tandem cett.
accusator inopia argumentorum confugeritconfugit Madvig? eius modi tempus erat'
inquit 'ut homines volgo impune occiderentur; qua re hoc tu propter
multitudinem sicariorum nullo negotio facere potuisti.' interduminterdum cod. (?) Vrsini: interim mei
mihi videris, Eruci, una mercede duas res adsequi velle, nos iudicio
perfundereperfundere pessundare Trojel: pervertere Halm (cf. Suet. Domit. 8 perfusoriis assertionibus), accusare autem eos ipsos a quibus mercedem accepisti.
quid ais? volgo occidebantur? per quos et a quibus? nonnenonne non Ernesti cogitas te
a sectoribus huc adductum esse? quid postea? nescimus per ista
tempora eosdem fere sectores fuisse collorum et bonorum?
ei denique qui tum armati dies noctesque concursabantconcursabant concurabant S: circumcursabant (cucurs. y1) y2, qui Romae erant
adsidui, qui omni tempore in praeda et inet in w: et cett. sanguine versabantur, sex.
Roscio temporis illius acerbitatem iniquitatemque obicient et illam
sicariorum multitudinem in qua
ipsi duces ac principes erant huic crimini putabunt fore? qui non
modo Romae non fuit sed omnino quid Romae ageretur nescivitnescivit Madvig: nesciret codd.,
propterea quod ruri adsiduus, quem ad modum tute confiteris, fuit.
vereor ne aut molestus sim vobis, iudices, aut ne ingeniis vestris
videar diffidere, si de tam perspicuis rebus diutius disseram. Eruci
criminatio tota, ut arbitror, dissoluta est; nisi forte exspectatis ut illa
diluam quae de peculatu ac de eius modi rebus commenticiis inaudita
nobis ante hoc tempus ac nova obiecit; quae mihi iste visus est ex
aliaalia aliena Passeratius: aliqua A. Eberhard oratione declamare quam in alium reum commentaretur; ita
neque ad crimen parricidi neque ad eum qui causam dicit
pertinebantpertinebant Naugerius (2): pertinebat codd.; de quibus quoniamquoniam (quõ S: qm S mg) Ssx: cum Aw: quomodo py: uno f verbo arguit, verbo satis est negare.
si quid est quod ad testis reservet, ibi quoque nosibi quoque nos Ssx, Madvig: ibi nos quoque cett., ut in ipsa causa,
paratiores reperiet quam putabat.
venio nunc eo quo me non cupiditas ducit sed fides. nam si mihi
liberet accusare, accusarem alios potius ex quibus possem crescere;
quod certum est non facere, dum utrumvis licebit. is enim mihi
videtur amplissimus qui sua virtute in altiorem locum pervenit, non
qui ascendit per alterius incommodum et calamitatem. desinamus
aliquando ea scrutari quae sunt inania; quaeramus ibiibi s2, Steinmetz: ubi cett. (cf. Clu. 37) maleficium
ubi et est et inveniri potest; iam intelleges, Eruci, certum crimen
quam multis suspicionibus coarguaturarguatur A, tametsi neque omnia dicam et
leviter unum quidquequidque Wesenberg: quodque codd. tangam. neque enim id facerem, nisi necesse
esset, et id erit signi me invitum facere, quod non persequarpersequar Lambinus: prosequar codd. longius
quam salus huius et mea fides postulabit.
causam tu nullam reperiebas in Sex. Roscio; at ego in T.
Roscio reperio. tecum enim mihi res est, T. Rosci, quoniam
istic sedes ac te palam adversarium esseesse |||| S profiterisprofiteris edd. VR: profitearis codd.. de
Capitone post viderimus, si, quem ad modum paratum esse
audio, testis prodierit; tum alias quoque suas palmas
cognoscet de quibus me ne audisse quidem suspicatur.
L. Cassius ille quem populus Romanus verissimumseverissimum mg. Lambini et
sapientissimum iudicem putabat identidem in causis quaerere
solebat 'cui bono' fuisset. sic vita hominum est ut ad
maleficium nemo conetur sine spe atque emolumento accedere.
hunc quaesitorem ac iudicem fugiebant atque horrebantabhorrebant A
ei quibus periculum creabatur ideo quod, tametsi veritatis
erat amicus, tamen natura non tam propensus ad misericordiam
quam applicatusapplicatus Novák (cf. Fin. vi. 34): implicatus codd.: implacatus Gravius: inclinatus Manutius ad severitatem videbatur. ego, quamquam
praeest huic quaestioni vir et contra audaciam fortissimus
et ab innocentia clementissimus, tamen facile me paterer vel
illo ipso acerrimo iudice quaerente vel apud Cassianos
iudices, quorum etiam nunc einunc ii Naugerius: nuncii Spw: nuntii cett. quibus causa dicenda est nomen
ipsum reformidant, pro Sex. Roscio dicere.
in hac enim causa cum viderent illos amplissimam
pecuniam possidere, hunc in summa mendicitate esse, illud
quidem non quaererent, cui bono fuisset, sed eo perspicuoperspicuo Puteanus: perspicuum codd.
crimen et suspicionem potius ad praedam adiungerent quam ad
egestatem. quid si accedit eodem ut tenuis antea fueris?
quid si ut avarus? quid si ut audax? quid si ut illius qui
occisus est inimicissimus? num quaerenda causacause ww: om. cett. quae te ad
tantum facinus adduxeritadduxerunt (edux. s) sxy? quid ergo horum negari potest?
tenuitas hominis eius modi est ut dissimulari non queat
atque eo
magis eluceatelucet Heumann quo magis occultatur.
avaritiam praefers qui
societatem coieris de municipis cognatique fortunis cum
alienissimo. quam sis audax, ut alia obliviscar, hinc omnes
intellegere potuerunt quod ex tota societate, hoc est ex tot
sicariis, solus tu inventus es qui cum accusatoribus sederes
atque os tuum non modo ostenderes sed etiam offerres.
inimicitias tibi fuisse cum Sex. Roscio et magnas rei familiaris
controversias concedas necesse est.
restat, iudices,
ut hoc dubitemus, uter potius Sex. Roscium occiderit, is ad
quem morte eius divitiae venerint, an is ad quem mendicitas,
ismendicitas is y: mendicitatis Spfw: mendicitas Asx qui antea tenuis fuerit, an is qui postea factus sit egentissimus,
is qui ardens avaritia feratur infestus in suos, an
is qui semper ita vixerit ut quaestum nosset nullum, fructum
autem eum solum quem labore peperisset, is qui omnium
sectorum audacissimus sit, an is qui propter fori iudiciorumque
insolentiam non modo subsellia verum etiam urbem ipsam
reformidetreformidet Lambinus: reformidat codd., postremo, iudices, id quod ad rem mea sententia
maxime pertinet, utrum inimicus potius an filius.
haec tu, Eruci, tot et tanta si nanctusnanctus Sp, Halm: nactus cett. esses in reo, quam
diu diceres! quo te modo iactares! tempus hercule te
citius quam oratio deficeret. etenim in singulis rebus
eius modi
materies est ut dies singulos possisposses Wesenberg consumere. neque ego
non possum; non enim tantum mihi derogo, tametsi nihil
adrogo, ut te copiosius quam me putem posse dicere. verum ego
forsitan propter multitudinem patronorumpatronorum paternorum SAfw in gregegrege y: gregem cett. adnumerer,
te pugna Cannensis accusatoremaccusatorum Buttmann sat bonum fecit. multos
caesos non ad TrasumennumTrasumennum Fleckeisen: Trahasymennum S: Trasimennum p: Trasimenum Asy lacum, sed ad Servilium vidimus.
quis ibi non est volneratus ferro Phrygio?
non necesse est omnis commemorare Curtios, Marios, denique
MemmiosMemmios Vrsinus: Mammeos codd. quos iam aetas a proeliis avocabat, postremo Priamum
ipsum senemsenem del. Madvig 11 rei p. ed. R: re p. codd., Antistium quem non modo aetas sed etiam leges
pugnare prohibebant. iam quos nemo propter ignobilitatem
nominat, sescenti sunt qui inter sicarios et de veneficiis accusabant;
qui omnes, quod ad me attinet, vellem viverent. nihil enim mali est
canes ibi quam plurimos esse ubi permulti observandi multaque
servanda sunt.
verum, ut fit, multa saepe imprudentibus imperatoribus vis
belli ac turba molitur. dum is in aliis rebus erat occupatus qui
summam rerum administrabat, erant interea qui suis volneribus
mederentur; qui, tamquam si offusa rei publicae sempiterna nox
esset, ita ruebant in tenebris omniaque miscebant; a quibus miror ne
quod iudiciorum esset vestigium non subsellia quoque esse combusta;
nam et accusatores et iudices sustulerunt. hoc commodi est quod
ita vixerunt ut testis omnis, si cuperent, interficere non possent;
nam, dum hominum genus erit, qui accuset eos non deerit; dum
civitas erit, iudicia fient. verum, ut coepi dicere, et Erucius, haec si
haberet in causa quae commemoravi, posset ea quamvis diu dicere,
et ego, iudices, possum; sed in animo est, quem ad modum ante dixi,
leviter transire ac tantum modo perstringere unam quamque rem, ut
omnes intellegant me non studio accusare sed officio defendere.
video igitur causas esse permultas quae istum impellerent;
videamus nunc ecquaeecquae Naugerius: et quae codd. facultas suscipiendi malefici
fuerit. Vbi occisus est Sex. Roscius? — Romae. — quid? tu, T. Roscitu T. w: ut S: tu cett.,
ubi tunc eras? — Romae. verum quid ad rem? et alii multi. — quasi
nuncnunc non Sy2 id agatur quis ex tanta multitudine occiderit, ac non hoc
quaeratur, eum qui Romae sit occisus utrum veri similius sit ab eo
esse occisum qui adsiduus eo tempore Romae fuerit, an ab eo qui
multis
annis Romam omnino non accesserit.
age nunc ceteras quoque
facultatesquoque facultates edd. VR. Garatoni: facultates quoque codd. (cf. §83) consideremus. erat tum multitudo sicariorum, id quod
commemoravit Erucius, et homines impune occidebantur. quid? ea
multitudo quae erat? opinor, aut eorum qui in bonis erant occupati,
aut eorum qui ab eis conducebantur ut aliquem occiderent. si eos
putas qui alienum appetebant, tu es in eo numero qui nostra pecunia
dives es; sin eos quos qui leviore nomine appellant percussores
vocant, quaere in cuius fide sint et clientela; mihi crede, aliquem de
societate tua reperies; et, quicquid tu contra dixeris, id cum
defensione nostra contendito; ita facillime causa Sex. Rosci cum tua
conferetur.
dices: 'quid postea, si Romae adsiduus fui?'
respondebo: 'at ego omnino non fui.' — fateor me sectorem esse,
verum et alii multi. — at ego, ut tute arguis, agricola et rusticus. —
non continuo, si me in gregem sicariorum contuli, sum sicarius.
— at ego profecto qui ne novi quidem quemquam sicarium longe
absum ab eius modi crimine. permulta sunt quae dici possunt qua re
intellegatur summam tibi facultatem fuisse malefici suscipiendi;
quae non modo idcirco praetereo quod te ipsum non libenter accuso
verum eo magis etiam quod, si de illis caedibus velim commemorare
quae tum factae sunt ista eadem ratione qua Sex. Roscius occisus est,
vereor ne ad pluris oratio mea pertinere videatur.
videamus nunc strictim, sicut cetera, quae post mortem Sex. Rosci
abs te, T. Rosci, facta suntsunt sint Halm; quae ita aperta et manifesta sunt ut
medius fidius, iudices, invitus ea dicam. vereor enim, cuicuimodicuicuimodi Priscian. (K. iii. 7): quiquimodi (quin cuiusmodi p mg.) codd. es,
T. Roscies T. duo dett.: est mei, codd. Prisciani, ne ita hunc videar voluisse servare ut tibi omnino non
pepercerim. cum hoc vereor et cupio tibi aliqua ex parte quod salva
fide possim
parcere, rursus immuto voluntatem meam; venit enim mihi in
mentem oris tui. Tenetene (-es y2) cum Ay2: tene quin S: tenes quin cett., cum ceteri socii tui fugerent ac se occultarent,
ut hoc iudicium non de illorum praeda sed de huius maleficio fieri
videretur, potissimum tibi partis istas depoposcisse ut in iudicio
versarere et sederes cum accusatore? qua inin tu Ernesti re nihil aliud adsequeris
nisi ut ab omnibus
mortalibus audacia tua cognoscatur et impudentiaimpudentia Axy: imprudentia cett..
occiso sex.
Roscio quis primus Ameriam nuntiat? Mallius Glaucia, quem iam
antea nominavi, tuus cliens et familiaris. quid attinuit eum
potissimum nuntiare quod, si nullum iam ante consilium de morte ac
de bonis eius inieras nullamque societatem neque sceleris neque
praemi cum homine ullo coieras, ad te minime omnium pertinebat?
— Sua sponte Mallius nuntiat. — quid, quaesoquaeso Angelius: quasi codd., eius intererat? an,
cum Ameriam non huiusce rei causa venisset, casu accidit ut id quod
Romae audierat primus nuntiaret? cuius rei causa venerat Ameriam?
'non possum' inquit 'divinare.' eo rem iam adducam ut nihil
divinatione opus sit. qua ratione T. Roscio CapitoniT. Roscio Richter:.. Roscio S: Roscio cett. primoprimo Büchner: primum codd. (fort. prim. in archetypo erat, cf. §125, Cael. 67) nuntiavit?
cum Ameriae Sex. Rosci domus uxor liberique essent, cum tot
propinqui cognatique optime convenientes, qua ratione factum est ut
iste tuus cliens, sceleris tui nuntius, T. Roscio Capitoni potissimum
nuntiaret?
occisus est a cena rediens; nondum lucebat cum
Ameriae scitum est. quid hic incredibilis cursus, quid haec tanta
celeritas festinatioque significat? non quaero quis percusserit; nihil
est, Glaucia, quod metuas; non excutio te, si quid forte ferri habuisti,
non scrutor; nihil ad me arbitror pertinere; quoniam cuius consilio
occisus sit invenio, cuius manu sit percussus non laboro. Vnum hoc
sumo quod mihi apertum tuum scelus resque manifesta dat: Vbi aut
unde audivit Glaucia? qui tam cito scivit? fac audisseaudisse Apyw: audisset cett. statim; quae
res eum nocte una tantum itineris contendere coegit? quae necessitas
eum tanta premebat ut, si sua sponte iter Ameriam faceret, id
temporis Roma proficisceretur, nullam partem noctis requiesceret?
etiamne in tam perspicuis rebus argumentatio quaerenda aut
coniectura capienda estest Madvig: sit codd.? nonne vobis haec quae
audistis cernere oculis videmini, iudices? non illum miserum,
ignarum casus sui, redeuntem a cena videtis, non positas insidias,
non impetum repentinum? non versatur ante oculos vobis in caede
Glaucia? non adest iste T. Roscius? non suis manibus in curru conlocat
Automedontem illum, sui sceleris acerbissimi nefariaeque victoriae
nuntium? non orat ut eam noctem pervigilet, ut honoris sui causa
laboret, ut Capitoni quam primum nuntiet?
quid erat quod
Capitonem primum scire velletvellet Ernesti: voluerit codd.: voluit Müller (cf. Zielinski p. 191)? nescio, nisi
hoc video, Capitonem in his bonis esse socium; de tribus et decem
fundis tris nobilissimos fundos eum video possidere.
audio praeterea
non hanc suspicionem nunc primum in Capitonem conferri;
multas esse infamis eiusinfames eius Gruter: infamius (-is y) codd. palmas, hanc primam esse tamen
lemniscatam quae Roma eiRoma ei Ernesti: Romae codd. deferatur; nullum modum esse hominis
occidendi quo ille non aliquot occiderit, multos ferro, multos veneno.
habeo etiam dicere quem contra morem maiorum minorem annis lx
de ponte in Tiberim deiecerit. quaequae Naugerius: qui codd., si prodierit atque adeo cum
prodierit — scio enim proditurum esse — audiet. veniat modo, explicet
suum volumen illud quod ei planum
facere possum Erucium
conscripsisse; quod aiunt illum Sex. Roscio intentasse et minitatumminitatum Hotoman: mentatum S: meditatum cett.
esse se omnia illa pro
testimonio esse dicturum. O praeclarum testem, iudices! o
gravitatem dignam exspectatione! o vitamvitam Ssx: iustam cett. honestam atque eius modi
ut libentibus animis ad eiusanimis ad eiusmodi ut libentius animis add. S mg. testimonium vestrum ius iurandum
accommodetis! profecto non tam perspicue nos istorumnos istorum y2: nonistorum S: istorum cett. maleficia
videremus, nisi ipsos caecos redderet cupiditas et avaritia et audacia.
alter ex ipsa caede volucrem nuntium Ameriam ad
socium atque adeoadeo A. Eberhard: ad codd. magistrum suum misit ut, si dissimulare omnes
cuperent se scire ad quem maleficium pertineret, tamen ipse
apertum suum scelus ante omnium oculos poneret. alter, si dis
immortalibus placet, testimonium etiam in Sex. Roscium dicturus est;
quasi vero id nunc agatur, utrum is quod dixerit credendum, ac nonid nunc... ac non Jeep (cf. §92): id nunc... an (aut y) codd.: non id nunc... an Madvig
quod fecerit vindicandum sit. itaqueita Schol. more maiorum comparatum est
utut ut vel Halm in minimis rebus homines amplissimi testimonium de
sua re non dicerent.
Africanus qui suo cognomine declarat
tertiam partem orbis terrarum se subegisse tamen, si sua res
ageretur, testimonium non diceret; nam illud in talem virum non
audeo dicere: si diceret, non crederetur. videte nunc quam versa et
mutata in peiorem partem sint omnia. cum de bonis et de caede
agatur, testimonium dicturus est is qui et sector est et sicarius, hoc
est qui et illorum ipsorum bonorum de quibus agitur emptor atque
possessor est et eum hominem occidendum curavit de cuius morte
quaeritur.
quid? tu, vir optime, ecquidquid tu vir omptume
ecquid S: etquid tu vir optime A habes quod dicas? mihi
ausculta: vide ne tibi desis; tua quoque res permagna agitur. multa
scelerate, multa audaciteraudaciter Priscian. (K. iii. 28): audacter codd. (cf. Cael.. 13), multa improbe fecisti, unum stultissime,
profecto tua sponte non de Eruci
sententia: nihil opus fuit te istic sedereistic sedere Hotoman: isti credere codd.. neque enim accusatore muto
neque teste quisquam utitur eo qui de accusatoris subsellio surgit.
huc accedit quod paulo tamen occultior atque tectior vestra ista
cupiditas esset. nunc quidnumquid Pascal est quod quisquam ex vobis audire
desideret, eum quae facitis eius modi sint ut ea dedita opera a nobisnobis SB, Lambinus: vobis cett.
contra vosmet ipsos facere videamini?
age nunc illa videamus, iudices, quae statim consecuta sunt.
ad
Volaterras in castra L. Sullae mors Sex. Rosci
quadriduo quo is occisus est Chrysogono nuntiatur.
quaeritur
etiam nunc quis cum nuntium miserit? nonne perspicuum est
eundem qui Ameriam? curat Chrysogonus ut eius bona veneantveneant xy: veniant cett.
statim; qui non norat hominem aut rem. at quiat qui atque sx ei venit in mentem
praedia concupiscere hominis ignoti quem omnino numquam
viderat? Soletis, cum aliquid huiusce modi audistisaudistis S: auditis cett., iudices, continuo
dicere: 'necesse est aliquem dixisse municipem aut vicinum; ei
plerumque indicant, per eos plerique produntur.' hic nihil est quod
suspicione occupetissuspicione occupetis Madvig: suspicionem hoc putetis codd.: suspicionem hanc putetis Sylvius.
non enim ego ita disputabo: 'veri simile
est RosciosRoscios S: Roscium cett. istam rem ad Chrysogonum detulisse; erat enim eis cum
Chrysogono iam antea amicitia; nam cum multos veteres a maioribus
Roscii patronos hospitesque haberent, omnis eos colere atque
observare destiterunt ac se in Chrysogoni fidem et clientelam
contulerunt.ac... contulerunt om. A'
haec possum omnia vere dicere, sed in hac causa
coniectura nihil opus est; ipsos certo scio non negare ad haec bona
Chrysogonum accessisse impulsu suo. si eum qui indici causaindici causa scripsi: iudiciuae S: indiciue A: iudicine f: iudici ut w: indicii cett. partem
acceperit oculis cernetiscernetis cernentes S: cernitis Ay, poteritisne dubitare, iudices,
quiqui quis Halm (cf. Zielinski p. 191) indicarit? qui sunt igitur in istis bonis quibus partem
Chrysogonus dederit? duo Roscii. num quisnam praeterea? nemo
est, iudices. num ergo dubium est quin ei obtulerint hanc praedam
Chrysogono qui ab eo partem praedae tulerunt?
age nunc ex ipsius Chrysogoni iudicio Rosciorum factum
consideremus. si nihil in ista pugna Roscii quod operae pretium esset
fecerant, quam ob causam aa Ascens. (1): om. mei Chrysogono tantis praemiis donabantur?
si nihil aliud fecerunt nisi rem detulerunt, nonne satis fuit eisiis (is w) Spsxw, Madvig: his Afy gratias
agi, denique, ut perliberaliter ageretur, honoris aliquid haberi? curcur Sy: quur A: qur (qui f) cett. (cf. §74)
tria praedia tantae pecuniae statim Capitoni dantur? cur quae reliqua
sunt iste T. RosciusT. Richter: om. codd. omnia cum Chrysogono communiter possidet?
nonne perspicuum est, iudices, has manubias Rosciis Chrysogonum re
cognita concessisse?
venit in decem primis legatus in castra Capito. vosCapito. Vos scripsi: Capito || || S: Capito cett.
totam vitam naturam moresque hominis ex ipsa legatione
cognoscite. Nisi intellexeritis, iudices, nullum esse officium, nullum
ius tam sanctum atque integrum quod non eius sceluseius scelus ed. R. Stephani: eiusce vis codd. atque perfidia
violarit et imminuerit, virum optimum
esse eum iudicatote.
impedimento estest om. Ay1 quo minus de his rebus
Sulla doceatur, ceterorum legatorum consilia et voluntatem
Chrysogono enuntiat, monet ut provideat ne palam res agatur,
ostendit, si sublata sit venditio bonorum, illum pecuniam grandem
amissurum, sese capitis periculum aditurum; illum acuereacuere sxy: ac vere cett., hos
qui simul erant missi fallere, illum identidem monere ut caveret,
hisce insidiose spem falsam ostendere, eum illo contra hos inire
consilia, horum consilia illi enuntiare, cum illo partem suam
depeciscidepacisci xy2w, hisce
aliqua fretus morafretus mora w: fretumora S: fretum ora (hora p2sx) cett.: ficta mora Gronovius semper omnis aditus ad Sullam intercludere.
postremo isto hortatore, auctore, intercessore ad Sullam legati non
adierunt; istius fide ac potius perfidia decepti, id quod ex ipsis
cognoscere poteritis, si accusator voluerit testimonium eis
denuntiare, pro re certa spem falsam
domum rettulerunt. in privatis rebus si qui rem mandatam
non
modo malitiosius gessisset sui quaestus aut commodi
causa verum etiam neglegentius, cum maiores summum admisisse
dedecus existimabant. itaque mandati constitutumconstitutum S est iudicium non
minus turpe quam furti, credo, propterea quod quibus in rebus ipsi
interesse non possumus, in eisin his Afy operae nostrae vicaria fides amicorum
supponitur; quam qui laedit, oppugnat omnium commune
praesidium et, quantum in ipso est, disturbat vitae societatem. non
enim possumus omnia per nos agere; alius in alia est re magis utilis.
idcirco amicitiae comparantur ut commune commodum mutuis
officiis gubernetur.
quid recipis mandatum, si aut neglecturus
aut ad tuum commodum conversurus es? cur mihi te
offers ac meis commodis officio simulato officis et obstas? recede de
medio; per alium transigam. suscipis onus offici quod te putas
sustinere posse; quod maximemaxime Dobree: minime codd. videtur
grave eis qui minime ipsi leves sunt.
ergo idcirco turpis haec
culpa est, quod duas res sanctissimas violat, amicitiam
et fidem. nam neque mandat quisquam fere nisi amico neque credit
nisi ei quem fidelem putat. perditissimi est igitur hominis simul et
amicitiam dissolvere et fallere eum
qui laesus non esset, nisi credidisset.
itane est? in minimis rebus
qui mandatum neglexerit, turpissimo iudicio condemnetur necesse
est, in re tanta cum is cui fama mortui, fortunae vivi commendatae
sunt atque concreditae, ignominia mortuum, inopia vivuminopia vivum Halm: egestate vivum cod. lannoctii: om. mei: lac.Sylvius adfecerit,
is inter honestos homines
atque adeo inter vivos numerabitur? in minimis privatisque rebus
etiam neglegentia in crimen mandatiin crimen mandati mei: mandati in crimen s, Puteanus iudiciumque infamiaeinfamiae Puteanus: infamia (in fama Ss) codd.: infame Lambinus vocaturvocatur Lambinus: revocatur codd.,
propterea quod, si recterecte ratione 2 dett. fiat, illum neglegere oporteat qui mandarit
non illum qui mandatum receperit; in re tanta quae publice gesta
atque commissa sit qui non neglegentia privatum aliquod commodum
laeserit sed perfidia legationis ipsius caerimoniam polluerit
maculaque adfeceritadfecerit asperserit Lambinus, qua is tandem poena adficietur aut quo iudicio
damnabitur?
si hanc ei rem privatim Sex. Roscius mandavisset
ut cum Chrysogono transigeret atque decideret, inque eam rem fidem
suam, si quid opus esse putaret, interponeret, ille quiille qui illeque Madvig sese facturum
recepisset, nonne, si ex eo negotio tantulum in rem suam
convertisset, damnatus per arbitrum et rem restitueret et
honestatem omnem amitteret?
nunc non hanc ei rem Sex. Roscius mandavit sed, id quod multo
gravius est, ipse Sex. Roscius cum fama vita bonisque omnibus a
decurionibus publice T. RoscioT. Roscio Schütz: Roscio codd.: del. Hotoman mandatus est; et ex eo T. Roscius non
paululumpaululum SApfw: paulum sxy nescio quid in rem suam convertit sed hunc funditusdepactus y2 (cf. §110)
evertit bonis, ipse tria praedia sibi depectus est, voluntatem
decurionum ac municipum omnium tantidem quanti fidem suam
fecit.
videte iam porro cetera, iudices, ut intellegatis fingi maleficium
nullummaleficum nullum fingi s, Halm posse quo iste sese non contaminarit. in rebus minoribus
socium fallere turpissimum est aequeque turpe atque illud de quo
ante dixi; neque iniuria, propterea quod auxilium sibi se putat
adiunxisse qui eum altero rem communicavit. ad cuius igitur fidem
confugiet, cum per eius fidem laeditur cui se commiserit? atqueatqui sxy ea
sunt animadvertenda
peccata maxime quae difficillime praecaventur. tecti
esse ad alienos possumus, intimiintumi (-temi A) mei multa apertiora videant necesse est;
socium cavere qui possumus? quem etiam si metuimus, ius offici
laedimus. recte igitur maiores cum qui socium fefellisset in virorum
bonorum numero non
putarunt haberi oportere.
at vero T. Roscius non unum rei
pecuniariae socium fefellit, quod, tametsi grave est, tamen
aliquo modo posse ferri videtur, verum novem homines
honestissimoshonestissimos fortissimos ed. V, eiusdem muneris, legationis, offici mandatorumque
socios, induxit, decepit, destituit, adversariis tradidit, omni fraude et
perfidia fefellit; qui de scelere suspicari eiusde scelere suspicari eius scripsi: de eius scelere suspicari eius S: de eius scelere suspicari p: de eius scelere suspicari cett. nihil potuerunt, socium
offici metuere non debuerunt, eius malitiam non viderunt, orationi
vanae crediderunt. itaque nunc illi homines honestissimi propter
istius insidias parum putantur cauti providique fuisse; iste qui initio
proditor fuit, deinde perfuga, qui primo sociorum consilia adversariis
enuntiavit, deinde societatem cum ipsis adversariis coiitcoiit sxw: coit cett. (cf. Mur. 20), terret etiam
nos ac minaturac || minatur S: fort. ac dominatur (cf. §24) tribus praediis, hoc est praemiis sceleris, ornatus. in
eius modi vita, iudices, in his tot tantisque flagitiis hoc quoque
maleficium de quo iudicium est
reperietis.
etenim quaerere ita debetis: ubi multa avare, multa
audacteraudaciter Sylvius, multa improbe, multa perfidiose facta videbitis, ibi scelus
quoque latere inter illa tot flagitia putatote. tametsi hoc quidem
minime latet quod ita promptum et propositum est ut non ex illis
maleficiis quae in illo constatconstat ed. V: constant codd. esse hoc intellegatur verum ex hoc
etiam, si quo dequo de Gulielmius: quod de codd.: quod Ascens. (2) illorum forte dubitabiturdubitatur Asxy1, convincatur. quid tandem,
quaeso,
iudices? num aut ille lanista omnino iam a gladio recessissegladio recessisse Madvig: gladiatore cessisse codd.: gladiatura cessisse Manutius videtur
aut hichic Schol.: is (his Af) codd.: iste ed. Lambin. A. D. 1584 discipulusdiscipulis SAp2f magistro tantulum de arte concedere? par est
avaritia, similis improbitas, eadem impudentia, gemina audacia.
etenim, quoniam fidem magistri cognostis, cognoscitecognoscitis Apsf nunc
discipuli aequitatem. dixi iam antea saepe numero postulatos esse ab
istis duos servos in quaestionem. tu semper, T. Rosci, recusasti.
quaero abs te: 'Eine qui postulabant indigni erant qui impetrarent, an
is teis te Heusinger: iste codd. non commovebat pro quo postulabant, an res ipsa tibi iniqua
videbatur?' postulabant homines nobilissimi atque integerrimi
nostrae civitatis quos iam antea nominavi; qui ita vixerunt talesque
a populo Romano putantur ut quicquid dicerent nemo esset qui non
aequum putaret. postulabant autem pro homine miserrimo atque
infelicissimo qui vel ipse sese in cruciatum dari cuperet, dum de
patris morte
quaereretur.
res porro abs te eius modi postulabatur ut nihil
interesset, utrum eam remrem del. Halm (2) recusares an de maleficio confiterere.
quae cumcum om. S in lac. ita sint, quaero abs te quam ob causam recusaris. cum
occiditur Sex. Roscius ibidem fuerunt. servos ipsos, quod ad me
attinet, neque arguo neque purgo; quod a vobis oppugnarirepugnari Sylvius video ne
in quaestionem dentur, suspiciosum est; quod vero apud vos ipsos in
honore tanto sunt, profecto necesse est sciant aliquid, quod si
dixerint perniciosum vobis futurum sit. — in dominos quaeri de servis
iniquuminiquom Ssx1 at non quaeritur Büchner: at ne quaeritur codd.: anne quaeritur Ascens. (2): at neque in vos quaeritur Madvig est. — at non quaeritur; sex. enim Roscius reus est; neque
enimneque enim neque in dominum Müller, cum de hoc quaeritur, in dominos quaeritur ; vos enim dominosin dominos quaeritur Halm:om. codd.
esse dicitis. — cum Chrysogono sunt.
— ita credo; litteris eorum et urbanitate Chrysogonus ducitur ut inter
suos omnium deliciarum atque omnium artium puerulos ex tot
elegantissimis familiis lectos velit hos versari, homines paene
operarios, ex Amerina disciplina patris
familiae rusticani.
non ita est profecto, iudices; non est veri
simile ut Chrysogonus horum litteras adamarit aut
humanitatem, non ut rei familiaris negotio diligentiam cognorit
eorum et fidem. est quiddam quod occultatur; quod quo studiosius
ab istisistis Halm: ipsis codd. opprimitur et absconditur, eo magis
eminet et apparet. quid igitur?
Chrysogonus suinesuine cod. Paris. 6369: tuine Sy2: tui cett. malefici occultandi causa
quaestionem de eis haberi non volt?
minime, iudices; non in omnis arbitror omnia convenire. ego in
Chrysogono, quod ad me attinet, nihil eius modi suspicor; neque hoc
mihi nuncmihi nunc mihi S primum in mentem venit dicere. meministis me ita
distribuisse initio causamin causam S: in crimen cuius tota argumentatio
permissa Erucio est, et in audaciam cuius partes Rosciis impositaeimpostae Zielinski p. 186
sunt. quicquid malefici, sceleris, caedis erit, proprium id Rosciorum
esse debebit. nimiam gratiam potentiamque Chrysogoni dicimus et
nobis obstare et perferri nullo modo posse et a vobis, quoniam
potestas data est, non modo infirmari verum etiam
vindicari oportere.
ego sic existimo, qui quaeri velit ex eis quos
constat, eum caedes facta sitsit est Halm, adfuisse, cum cupere
verum inveniriinveniri Pluygers: invenire codd.; qui idqui id scripsi: quid S: qui cett. recuset, eum profecto, tametsi verbo non
audeat, tamen re ipsa de maleficio suo confiteri. dixi initio, iudices,
nolle me plura de istorum scelere dicere quam causa postularet ac
necessitas ipsa cogeret. nam et multae res adferri possunt, et una
quaequede una quaque Lambinus earum multis cum argumentis dici potest. verum ego quod
invitus ac necessario facio neque diu neque diligenter facere possum.
quae
praeteriri nullo modo poterant, ea leviter, iudices, attigi, quae posita
sunt in suspicionibus de quibus, si coepero dicere, pluribus verbis sit
disserendum, ea vestris ingeniis coniecturaeque committo.
venio nunc ad illud nomen aureum Chrysogoni sub quo nomine
tota societas latuitlatuit Madvig: statuit codd.; de quo, iudices, neque quo modo dicam neque
quo modo taceam reperire possum. si enim taceo, vel maximam
partempartem causae Kraffert relinquo; sin autem dico, vereor ne non ille solus, id quod ad
me nihil attinet, sed alii quoque plures laesos selaesos se scripsi: laesos se esse codd. (cf. Zielinski p. 192) putent. tametsi ita
se res habet ut mihi in communem causam sectorum dicendum nihil
magno opere videatur; haec enim causa nova profecto et singularis
est. bonorum Sex. Rosci emptor est Chrysogonusemptor est Chrysogonus w: emptorẽ Chrysogonus S: emptorem Chrysogonum cett..
primumprimum S hoc
videamus: eius hominis bona qua ratione venierunt aut quo modo
venire potuerunt? atque hoc non ita quaeram, iudices, ut id dicam
esse indignum, hominis innocentis bona venisse — si enim haec
audienturaudientur audaciter Richter ac] ac || S: aut sxy: fort. atque ac libere dicentur, non fuit tantus homo Sex. Roscius in
civitate ut de eo potissimum conqueramur — verum ego hocego hoc om. hoc A: om. ego w, Halm quaero:
qui potueruntpotuerint S ista ipsa lege quae de proscriptione est, sive Valeria
est sive Cornelia — non enim novi nec scio — verum ista ipsa lege bona
Sex. Rosci venire qui potuerunt?
scriptum enim ita dicunt esse:
VT AVTut aut scripsi: ut ut S: ut cett. veneant s: veniant cett. EORVM BONA VENEANT QVI PROSCRIPTI SVNT; quo in
numero Sex. Roscius non est: AVT EORVM QVI IN ADVERSARIORVM
PRAESIDIIS OCCISI SVNT. Dum praesidia ulla fuerunt, in Sullae
praesidiis fuit; postea quam ab armis omnes recesseruntomnes recesserunt scripsi: recesserunt (disceps. sx. disces. y) codd.: recessum est C. Stephanus: recessimus Richter, in summo
otio rediens a cena Romae
occisus est. sisi y2: om. cett. lege, bona quoque lege venisse fateor. sin autem
constat contra omnis non modomodo more Ernesti veteres leges verum etiam novas
occisum esse, bona quo iure aut quo modo aut
qua lege venierint quaero.
in quem hoc dicam quaeris, Eruci? non in eum quem vis et
putas; nam Sullam et oratio mea ab initio et ipsius eximia virtus
omni tempore purgavit. ego haec omnia Chrysogonum fecisse dico, ut
ementiretur, ut malum civem Sex. RosciumSex. Ernesti: om. codd. fuisse fingeret, ut eum
apud adversarios occisum esse diceret, ut his dehis de ed. R. Stephani: hisce codd.: hisce de Ascens. (2) rebus a legatis
Amerinorum doceri L. Sullam passus non sit. denique etiam illud
suspicor, omnino haec bona non venisse; id quod postea, si per vos,
iudices, licitum erit, aperietur.
opinor enim esse in lege quam ad
diem proscriptiones venditionesque fiant, nimirum Kalendas Iunias.
aliquot post mensis et homo occisus est et bona venisse dicuntur.
profecto aut haec bona in tabulas publicas nullanulla ratione y2 redierunt nosque ab
isto nebulone facetius eludimur quam putamus, aut, si redierunt,
tabulae publicae corruptae aliqua ratione sunt; nam lege quidem
bona venire non potuisse constat. intellego me ante tempus, iudices,
haec serutari et prope modum errare qui, cum capiti Sex. Rosci
mederi debeam, reduviamredii viam S curemcurem s, ed. R: cure (-ae A) mei. non enim laborat de pecunia, non
ullius rationem sui commodi ducit; facile egestatem suam Sc laturum
putat, si hac indigna suspicione et ficto crimine liberatus sit.
verum
quaeso a vobis, iudices, ut haec pauca quae restant ita audiatis ut
partim me dicere pro me ipso putetis, partim pro Sex. Rosciopro Sex. edd. VR: Sex. codd.. quae
enim mihi ipsiipsi om. w indigna et intolerabilia videntur quaeque ad omnis,
nisi providemus, arbitror pertinere, ea pro me ipso exex Naugerius (2): et codd. animi mei
sensu ac dolore pronuntio;
quae ad huius vitae casum causamquevitae casum causamque vitae discrimen casumque w: vitae causamque w: vitae causam Ruhnken: vitam causamque Richter pertinent Eberhard: pertineant (-eat sfw) codd. pertinent et quid hic pro
se dici velit et qua condicione contentus sit iam in extrema oratione
nostra, iudices, audietis.
ego haec a Chrysogono mea sponte remoto Sex. Roscio
quaero, primum qua re civis optimi bona venierint, deinde
qua re hominis eius qui neque proscriptusneque proscriptus Hotoman: om. codd. neque apud adversarios
occisus est bona venierintvenierunt SAw, cumcum quin px1y in eos solos lex scripta sit, deinde qua
re aliquanto post eam diem venierint quae dies in lege praefinita est,
deindedeinde denique Halm cur tantulo venierint. quae omnia si, quem ad modum solent
liberti nequam et improbi facere, in patronum suum voluerit
conferre, nihil egerit; nemo est enim qui nesciat propter
magnitudinem rerum multa multos partim improbante partim
imprudentepartim improbante scripsi: om. codd.: partim invito Madvig: partim conivente Ascens. (1) L.
Sulla commisisse.
placet igitur in his rebus aliquid imprudentia
praeteriri? non placet, iudices, sed necesse est. etenim si Iuppiter
optimus maximus cuius nutu et arbitrio caelum terra mariaque
reguntur saepe ventis vehementioribus aut immoderatis
tempestatibus aut nimio calore aut intolerabili frigore hominibus
nocuit, urbis delevit, fruges perdidit, quorum nihil perniciipernicii Gellius ix. 14. 19, Nonius p. 486: pernicie codd. 21 commoda s, ed. R: commodis a S: commodis cett. causa
divino consilio sed vi ipsa et magnitudine rerum factum putamus,
at contra commoda quibus utimur lucemque qua fruimur
spiritumque quem ducimus ab eo nobis dari atque impertiri
videmus, quid miramur, iudicesiudices Schol. om. codd., L. Sullam, cum solus rem publicam
regeret orbemque terrarum gubernaret imperique maiestatem
quam armis receperat iamiam scripsi: tum S: ut Apfw: cum sxy: fort. suis legibus confirmaret, aliqua animadvertere
non potuisse? nisi hoc mirum est quod vis divina
adsequi non possit, si id mens humana adepta non sit.
verum ut haec missa faciam quae iam facta sunt, ex eis quae
nunc cumcum S: om. cett. maxime fiunt nonne quivis potest intellegere
omnium architectum et machinatorem unum esse Chrysogonum? qui
Sex. Rosci nomen deferendum curavitcuravit hoe iudicium add. codd., del. Madvig (fort. ex h. d., i. e. hic deest, ortum）, cuius honoris causa accusare
se dixit Erucius...Erucius lac.
in vico Pallacinae] locus ubi cenaverat Roscius. — maxime metuit
Sullam scilicet. — derivat tamen et ait severs. et 2 pag. hab. A, 1 pag. p, lac. non notat S (`Iterum non parva textus pars deest. Quod factum est situ et exemplaris vetustate decrepita, quod vir doctissimus Poggius ex Gallis ad nos reportaverat, qui et huius orationis et alterius pro Murena repertor hac aetate fuit. Vt autem Fr. Barbarus dicere ac deplorare solet, occaecatum adeo exemplaris codicem unde haec exarata est oratio Florentiae viderat ut nullo pacto inde transcribi verbum potuerit.' Guarinus in Comment.） id est suspicionem suam in
alium deducit. hoc enini dicebat
Chrysogonus: non quia timui ne mihi tollerentur bona Rosci, ideo
eius praedia dissipavi, sed, quia aedificabam, in Vcientanam ideo de
his transtuli.' — manu praedia praediis] praediis occasione, quem ad
moduni dicimus: 'fac ad manum ilium codiceni'. — hic ego audire istos
cupio] in hoc capite de potentia Chrysogoni invidiam facit, ut
enunieret singula deliciarum genera, quod habeat pluris
possessiones, mancipia, quae omnia dicit de rapinis ipsum habere.
(Schol. Gron. p.436.14.)
... aptam et ratione dispositam se habere existimant, qui in
Sallentinis aut in Bruttiis habent unde vix ter in anno
audire nuntium possunt.
alter tibi descendit de Palatio et aedibus suis; habet animi
causaanimi relaxandi causa y rus amoenum et suburbanum, plura praeterea
praedia neque tamen ullum nisi praeclarum et propinquum.
domus refertareferta fort. referta est vasis Corinthiis et Deliacis, in quibus est authepsa illa
quam tanto pretio nuper mercatus est ut qui praetereuntes quid
praeco enumeraretquid praeco enumeraret (-re s) s, Steinmetz: quid praeconum numerare S: quid praeco enuntiare x: quid precium nuntiare p: quid praetium numerare (enum- y2) Afy1w: pecuniam numerare B audiebant fundum venire arbitrarentur. quid
praeterea caelati argenti, quid stragulae vestis, quid pictarum
tabularum, quid signorum, quid marmoris apud illum putatis esse?
tantum scilicet quantum e multis splendidisque familiis in turba et
rapinis coacervari una in domouna in domo sxy: una in (vi ABf) nemo SABpf: una in venio w potuit. familiam vero quantam et
quam variis cum artificiis habeat quid ego dicam?
Mitto hasce
artis volgaris, coquoscoquos Apy: cocos cett., pistorespistores Naugerius: pictores codd., lecticarios; animi et aurium causa tot
homines habet ut cotidiano cantu vocum et nervorum et tibiarum
nocturnisque conviviisconviciis Paul (cf. Mur. 13) tota vicinitas personet. in hac vita, iudices,
quos sumptus cotidianos, quas effusiones fieri putatis, quae vero
convivia? honesta, credo, in eius modi domo, si domus haec habenda
est potius quamquam Bsxy: om. catt. officina nequitiae acac et fxy1w deversorium flagitiorum
omnium.
ipse vero quem ad modum compositocompto Bücheler delibuto Ax1w et dilibuto capillo passim
per forum volitet cum magna caterva togatorum videtisvidetis Reid: et invidetis iudices et unum (inium S mg.) videtis S: etiam videtis iudices cett.: om. B: del. Manutius: et unum videtis Steinmetz, iudices;
videtis ut omnis despiciat, ut hominem prae se neminem putet, ut se
solum beatum, solum potentem putet. quae vero efficiat et quae
conetur si velim commemorare, vereor, iudices, ne quis imperitior
existimet me causam nobilitatis victoriamque voluisse laedere.
tametsi meo iure possum, si quid in hac parte mihi non placeat,
vituperare; non enim vereor ne quis alienum me animum
habuisse a causa nobilitatis existimet.
sciunt ei qui me norunt me pro meamea Madvig: illa codd. tenui infirmaque
parte, postea quam id quod maxime volui fieri non potuit, ut
componeretur, id maxime defendisse ut ei vincerent qui vicerunt.
quis enim erat qui non videret humilitatem cum dignitate dedignitate de del. Madvig
amplitudine contendere? quo in certamine perditi civis erat non se
ad eos iungere quibus incolumibus et domi dignitas et foris auctoritas
retineretur. quae perfecta esse et suum cuique honorem et gradum
redditum gaudeo, iudices, vehementerque laetor eaque omnia
deorum voluntate, studio populi Romani, consilio et imperio et
felicitate L. Sullae gesta esse intellego.
quod animadversum est
in eos qui contra omni ratione pugnarunt, non debeo
reprehendere; quod viris fortibus quorum opera eximia in rebus
gerendis exstitit honos habitus est, laudo. quae ut fierent idcirco
pugnatum esse arbitror meque in eo studio partium fuisse confiteor.
sin autem id actum est et idcirco arma sumpta sunt ut homines
postremi pecuniis alienis locupletarentur et in fortunas unius
cuiusque impetum facerent, et id non modo re prohibere non licet
sed ne verbis quidem vituperare, tum vero in istoin isto isto w, Garatoni bello non recreatus
neque restitutus sed subactus oppressusque populus
Romanus est.
verum longe aliter est; nil horum est, iudices.
non modo non laedeturlaedetur Angelius: laeditur codd. causa nobilitatis, si istis
hominibus resistetis, verum etiam ornabitur.
etenim qui haec
vituperare voluntvolent Spfw Chrysogonum tantum posse queruntur; qui
laudare volunt concessum ei non esse commemorant. ac iam nihil
est quod quisquam aut tam stultus aut tam improbus sit qui dicatquid dicat S equidem Siesbeye:
'vellem quidem liceret; hoc dixissem.' dicas licet. 'hoc fecissem.'
facias licet; nemo prohibet. 'hoc decrevissem.' decernedecerne || S: decernere A, modo
recte; omnes approbabunt. 'hoc iudicassem.' laudabunt omnes, si
recte et ordine iudicaris.
dum necesse erat resque ipsa cogebat,
unus omnia poteratpotuerat A; qui postea quam
magistratus creavit legesque constituit, sua cuique procuratio
auctoritasque est restituta. quam si retinere voluntvolent Richter ei qui
reciperarunt in perpetuum poterunt obtinere; sin has caedis et
rapinas et hos tantos tamque profusos sumptus aut facient aut
approbabunt — nolo in eos gravius quicquam ne ominisominis Manutius: hominis codd. quidem causa
dicere, unum hoc dico: nostri isti nobiles nisi vigilantes et boni et
fortes et misericordes erunt, eis hominibus in quibus haec erunt
ornamenta sua concedant necesse est.
quapropter desinant
aliquando dicere
male aliquem locutum esse, si qui vere ac libere locutus sit, desinant
suam causam cum Chrysogono communicare, desinant, si ille laesus
sit, de se aliquid detractum arbitrari, videant ne turpe miserumque
sit eos qui equestrem splendorem pati non potuerunt servi
nequissimi dominationem ferre posse. quae quidem dominatio,
iudices, in aliis rebus antea versabatur, nunc vero quam viam
munitet et quodet quod quod y2: quo Boemoraeus iter adfectetquam... adfectet e poeta sumptum esse putavit Gruter videtis, ad fidem, ad ius iurandum, ad
iudicia vestra, ad id quod solum prope in civitate sincerum
sanctumque
restat.
hic nehicine Halm etiam sese putat aliquid posse Chrysogonus? hicnehicne scripsi: hic... S: hic cett.
etiam potens esse volt? O rem miseram atque acerbam! neque me
hercules hoc indigne fero, quod verear ne quid possit, verum quod
ausus est, quod speravit sese apud talis viros aliquid ad perniciem
posseposse xy: om. cett. mei (ante ad hab. s): valiturum Halm (2) innocentis, id ipsum queror.
idcircone exspectataexperrecta Angelius nobilitas armis atque ferro rem publicam
reciperavitreciperarit Ay1 ut ad libidinem suam liberti servolique
nobilium bona fortunas arasque nostrasfortunas arasque nostras scripsi (cf. §23, dom. 109, Sest. 145): fortunas vestrasque nostras S: fortunas vestras atque nostras (vestras nostrasque sx) cett.: fortunasque nostras Garatoni vexare possent?
si id
actum est, fateor me errasse qui hoc maluerim, fateor insanisse qui
cum illis senserim; tametsi inermis, iudices, sensi. sin autem victoria
nobilium ornamento atque emolumento
rei publicae populoque Romano debet esse, tum vero optimo
et nobilissimo cuique meam orationem gratissimam esse oportet.
quod si quis est qui et se et causam laedi putet, cum Chrysogonus
vituperetur, is causam ignorat, se ipsum probeprobe Madvig: prope non codd. novit; causa enim
splendidior fiet, si nequissimo cuique resistetur, ille improbissimus
Chrysogoni fautor qui sibi cum illo rationem communicatam putat
laeditur, cum ab hoc splendoresplendor Richter causae separatur.
verum haec omnis oratio, ut iam ante dixi, mea est, qua me uti
res publica et dolor meus et istorum iniuria coegit.
Sex. RosciusSex. Madvig: sed codd. horum nihil indignum putat, neminem accusat, nihil de
suo patrimonio queritur. putat homo imperitus morum, agricola et
rusticus, ista omnia quae vos per Sullam gesta esse dicitis more, lege,
iure gentium facta; culpa liberatus et crimine nefario solutus cupit a
vobis discedere;
si hac indigna suspicione careat, animo aequo se carere suis
omnibus commodis dicit. rogat oratque te, Chrysogone, si nihil de
patris fortunis amplissimis in suam rem convertit, si nulla in re te
fraudavit, si tibi optima fide sua omnia concessit, adnumeravit,
appendit, si vestitum quo ipse tectus erat anulumque de digitode digito Boemoraeus: dedit os codd. suum
tibi tradidit, si ex omnibus rebus se ipsum nudum neque praeterea
quicquam excepit, ut sibi per te liceat innocenti amicorum opibus
vitam in egestate degere.
praedia mea tu possides, ego aliena
misericordia vivo; concedo, et quod animus aequus est etest et Angelius: esset codd. quia
necesse est. mea domus tibi patet, mihi clausa est; fero. familia mea
maxima tu uterismaxima tu uteris w: maximat uteris S: maxima uteris cett., ego servum habeo nullum; patior et ferendum
puto. quid vis amplius? quid insequeris, quid oppugnas? qua in re
tuam voluntatem laedi a me putas? ubi tuis commodis officio? quid
tibi obsto? si spoliorum causa vis hominem occidere, spoliastispoliasti om. x; quid
quaeris amplius? si inimicitiarum, quae sunt tibi inimicitiae cum eo
cuius ante praedia possedisti quam ipsum cognosticognovisti w, Halm? si metussi metus Madvig: sin metuis codd., ab eone
aliquid metuis quem vides ipsum ab se tam atrocem iniuriam
propulsare non posse? sin, quodquod Naugerius: om. codd. bona quae RosciSex. Rosci Richter fuerunt tua facta
sunt, idcirco hunc illius filium studes perdere, nonne ostendis id te
vereri quod praeter ceteros tu metuere non debeasdebeas S: debebas Heusinger ne quando liberis
proscriptorum bona patria reddantur?
facis iniuriam, Chrysogone, si maiorem spem emptionis tuae in
huius exitio ponis quam in eisiis p: his cett. rebus quas L. Sulla gessit. quod si tibi
causa nulla est cur hunc miserum tanta calamitate adfici velis, si tibi
omnia sua praeterpraeter sxy: propter cett. animam tradidit nec sibi quicquam paternum ne
monumenti quidem causa reservavitcausa reservavit y2: causa clare servavit cett.: causa clam reservavit pauci dett., per deos immortalis! quae ista
tanta crudelitas est, quae tam fera immanisque natura? quis
umquam praedo fuit tam nefarius, quis pirata tam barbarus ut, cum
integram praedam sine sanguine habere posset, cruenta
spolia detrahere mallet?
scis hunc nihil habere, nihil auderenihil audere del. Eussner,
nihil posse, nihil umquam contra rem tuam cogitasse, et tamen
oppugnas eum quem neque metuere potes neque odisse debes nec
quicquam iam habere reliqui vides quod ei detrahere possis. Nisi hoc
indignum putas, quod vestitum sedere in iudicio vides quem tu e
patrimonio tamquam e naufragio nudum expulisti. quasi vero
nescias hunc et ali et vestiri a Caecilia BaliariciBaliarici Manutius: Baliaris codd.: Baliarici... sorore del. Garatoni filia, Nepotis sorore,
spectatissima femina, quae cum patrem clarissimumclarissimum patrem w, Halm, amplissimos
patruos, ornatissimum fratrem haberet, tamen, cum esset mulier,
virtute perfecit ut, quanto honore ipsa ex illorum
dignitate adficeretur, non minora illis ornamenta ex sua laude
redderet.
an, quod diligenter defenditur, id tibi indignum facinus
videtur? mihi crede, si pro patris huiushuius eius Naugerius hospitiishospitiis ed. V: hospitis codd. et gratia vellent
omnes huichuic Eberhard: huius codd. hospites adesse et auderent libere defendere, satis
copiose defenderetur; sin autem pro magnitudine iniuriae proque eo
quod summa res publica in huius periculo temptatur haec omnes
vindicarent, consistere me hercule vobis isto in loco non liceret. nunc
ita defenditur, non sane ut moleste ferre adversarii debeant neque ut
se
potentia superari putent.
quae domi gerenda sunt, ea per
Caeciliam transiguntur, fori iudicique rationem M.M. Garatoni: om. codd. MessalaMessala codd.: Messalla Lambinus, ut videtis,
iudices, suscepit; qui, si iam satis aetatis acac atque ed. R roboris haberet, ipse pro
Sex. Roscio diceret. quoniam ad dicendum impedimento est aetas et
pudor qui ornat aetatem causam mihi tradidit quem sua causa
cupere ac debere intellegebat, ipse adsiduitate, consilio, auctoritate,
diligentia perfecit ut Sex. Rosci vita erepta de manibus sectorum sententiis
iudicum permitteretur. nimirum, iudices, pro hac nobilitate
pars maxima civitatis in armis fuit; haec acta res est ut eiut ii Madvig: uti codd. nobiles
restituerentur in civitatem qui hoc facerent quod facere Messalam
videtis, qui caput innocentis defenderent, qui iniuriae resisterent, qui
quantum possent in salute alterius quam in exitio mallent ostendere;
quod si omnes qui eodem loco nati suntsunt sxy: sint cett. facerent, et res publica ex
illis et ipsi ex invidia minus laborarent.
verum si a
Chrysogono, iudices, non impetramus ut pecunia nostra
contentus sit, vitam ne petat, si ille adduci non potest ut, cum
ademerit nobis omnia quae nostra erant propria, ne lucem quoque
hanc quae communis est eripere cupiat, si
non satis habet avaritiam suam pecunia explere, nisi etiam
crudelitati sanguis praebituscrudelitati sanguis praebitus Madvig: crudelitate (-i A) sanguinis praeditus codd.: fort. crudelitati sanguine perlitatum sit, unum perfugium, iudices, una spes
reliqua est Sex. Roscio eadem quaeeadem quae Naugerius (2): eademque codd. rei publicae, vestra pristina
bonitas et misericordia. quae si manet, salvi etiam nunc esse
possumus; sin ea crudelitas quae hoc tempore in rein re p. ed. Mediol.: in rem p. codd. publica versata
est vestros quoque animos — id quod fieri profecto non potest —
duriores acerbioresque redditreddidit y, actum est, iudices; inter feras satius
est aetatem degere quam
in hac tanta immanitate versari.
ad eamne rem vos reservati
estis, ad eamne rem delecti ut eos condemnaretis quos sectores ac
sicarii iugulare non potuissent? solent hoc boni imperatores facere
cum proelium committunt, ut in eo loco quo fugam hostium fore
arbitrentur milites conlocent, in quos si qui ex acie fugerint de
improviso incidant. nimirum similiter arbitrantur isti bonorum
emptores vos hic, talis viros, sedere qui excipiatis eos qui de suis
manibus effugerint. di prohibeant, iudices, nene Whitte: ut codd. hoc quod maiores
consilium publicum vocari voluerunt praesidium sectorum
existimetur!
an vero, iudices, vos non intellegitisintellegetis SA nihil aliud agi nisi ut
proscriptorum liberi quavis ratione tollantur, et eius rei initium in
vestro iure iurando atque in Sex. Rosci periculo quaeri? Dubiumdubiumne w est
ad quem maleficium pertineat, cum videatis ex altera parte sectorem,
inimicum, sicarium eundemque accusatorem hoc tempore, ex altera
parte egentem, probatum suis filium, in quo non modo culpa nulla
sed ne suspicio quidem potuit consistere? numquid hichic huic Madvig aliud videtis
obstare RoscioRoscio Sex. Roscio Halm: del. Madvig nisi quod patris bona venierunt?
quod si id vos suscipitis et eam ad remeam ad rem Gulielmius: eadem (eandem fx) rem (esse A) codd.: ea de re Reid operam vestram
profitemini, si idcirco sedetis ut ad vos adducantur eorum liberi
quorum bona venierunt, cavete, per deos immortalis! iudices, ne
nova et multo crudelior per vos proscriptio instaurata esse videatur.
illam priorem quae facta est in eos qui arma capere potuerunt
tamen senatus suscipere noluit, ne quid acrius quam more maiorum
comparatum estest ed. R: om. codd.: esset Rinkes publico consilio factum videretur, hanc vero quae ad
eorum liberos atque ad infantium puerorum incunabula pertinet nisi
hoc iudicio a vobis reicitis et aspernamini, videte, per deos immortalis!
quem in locum rem publicam perventuram putetis!
homines sapientes et ista auctoritate et potestate praeditos
qua vos estis ex quibus rebus maxime res publica laborat, eis maxime
mederi convenit. vestrum nemo est quin intellegat populum
Romanum qui quondam in hostis lenissimus existimabatur hoc
tempore domestica crudelitate laborare. hanc tollite ex civitate,
iudices, hanc pati nolite diutius in hac re publica versari; quae non
modo id habet in se mali quod tot civis atrocissime sustulit verum
etiam hominibus lenissimis ademit misericordiam consuetudine
incommodorum. nam cum omnibus horis aliquid atrociter fieri
videmus aut audimus, etiam qui natura mitissimi sumus adsiduitate
molestiarum sensum omnem humanitatis ex animis amittimus.
DE IMPERIO CN. POMPEI AD
QVIRITES
ORATIO
quamquam mihi semper frequensfrequens om. t conspectus vester
multo iucundissimus, hic autem locus ad agendum amplissimus,
ad dicendum ornatissimus est visus, Quirites, tamen
hoc aditu laudis qui semper optimo cuique maxime patuitpatet H
non mea me voluntas adhuc sed vitae meae rationes ab
ineunte aetate susceptae prohibuerunt. nam cum anteaantea H: antea per aetatem cett.
nondum huius auctoritatem loci attingere auderem statueremque
nihil huc nisi perfectum ingenio, elaboratum industria
adferri oportere, omne meum tempus amicorum
temporibus transmittendum putavi.
ita neque hic locus
vacuus fuit umquamfuit umquam H: umquam fuit E: umquam cett. ab eis qui vestram causam defenderent
et meus labor in privatorum periculis caste integreque
versatus exex tdp: et E: om. H vestro iudicio fructum est amplissimum consecutus.
nam cum propter dilationem comitiorum ter
praetor primus centuriis cunctis renuntiatus sum, facile
intellexi, Quirites, et quid de me iudicaretisiudicaritis E et quid aliisquid de aliis H
praescriberetis. nunc cum et auctoritatis in me tantum
sit quantum vos honoribus mandandis esse voluistis, et ad
agendum facultatis tantum quantum homini vigilanti ex
forensi usu prope cotidiana dicendi exercitatio potuit adferre,
certe et, si quid auctoritatis in me est, apud eos utar qui
eam mihi dederuntet si... dederunt om. d et, si quid inin Etp: om. H: etiam d dicendo consequi possum,
eis ostendam potissimum qui ei quoque rei fructum suo
iudicio tribuendum esse duxeruntduxerunt (dix. E1t) HEt: censuerunt dp.
atque illud in primis
mihimihi om. H laetandum iure esse video quod in hac insolita mihi
ex hocin hoc H loco ratione dicendi causa talis oblata est in qua
oratio deesse nemini possitpossit HE: potest cett.. dicendum est enim de Cn.
Pompei singulari eximiaque virtute; huius autem orationis
difficilius est exitum quam principium invenireinvenire quam principium H. ita mihi
non tam copia quam modus in dicendo quaerendus est.
atque ut inde oratio mea proficiscatur unde haec omnis
causa ducitur, bellum grave et periculosum vestris vectigalibus
atqueatque ac Ep sociis a duobus potentissimis adfertur regibusadfertur regibus H: regibus infertur cett.,
Mithridate et Tigrane, quorum alter relictus, alter lacessitus
occasionem sibi ad occupandam Asiam oblatam esse arbitraturarbitrantur Ey.
equitibus Romanis, honestissimis viris, adferuntur
ex Asia cotidie litterae, quorum magnae res aguntur in
vestris vectigalibus exercendis occupatae; qui ad me pro
necessitudine quae mihi est cum illo ordine causam rei
publicae periculaque rerum suarum detulerunt,
Bithyniae
quae nunc vestra provincia est vicos exustos esse compluris,
regnum Ariobarzanis quod finitimum est vestris vectigalibus
totum esse in hostium potestate; L. LucullumL. ps2 Baiter: om. cett. magnis rebus
gestis ab eo bello discedere; huic qui successerit, non satis
esse paratum ad tantum bellum administrandum; unum ab
omnibus sociis et civibus ad id bellum imperatorem deposci
atque expeti, eundem hunc unum ab hostibus metui, praeterea
neminem.
causa quae sit videtis; nunc quid agendum sit ipsiipsi scripsi: illi H: om. cett.
considerate. primum mihi videtur de genere belli, deinde
de magnitudine, tum de imperatore deligendo esse dicendum.
genus est eius belliest eius belli H: est enim belli huius (eius E) modi EWt: est enim eius (huius s) modi pd quod maxime vestros animos
excitare atque inflammare ad persequendi studiumad... studium om. d debeat.
in quo agitur populi Romani gloria quae vobis a maioribus
cum magna in omnibus rebusomnibus rebus HE: rebus omnibus cett. tum summa in re militari
tradita est; agitur salus sociorum atque amicorum pro qua
multa maiores vestri magna etmagna et ante multa hab. t gravia bellabella et gravia H gesserunt; aguntur
certissima populi Romani vectigalia et maxima quibus
amissis et pacis ornamenta et subsidia belli requiretis;
aguntur bona multorum civium quibus est a vobisa vobis nobis H et ipsorum
causa et reiet ipsorum causa et rei p. H: ipsorum et rei p. causa Et: ab ipsa re p. p: imperatoribus rei p. d publicae consulendum.
et quoniam semper
appetentes gloriae praeter ceteras gentis atque avidi laudis
fuistis, delenda vobis estest vobis Eb1 illa macula Mithridatico bello
superiore conceptaconcepta HE: suscepta cett. quae penitus iamiam om. H insedit ac nimis inveteravit
in populi Romani nomine, quod is qui uno die tota
in Asia tot in civitatibus uno nuntio atque una significationesignificatione H: significatione litterarum cett.
omnisomnis scripsi: om. codd. (post -one) curavit HE: denotavit cett. civis Romanos necandos trucidandosque curavit, non
modo adhuc poenam nullam suo dignam scelerescelere dignam H suscepit
sed ab illo tempore annum iam tertium et vicesimum regnatet ita regnat om. tp,
et ita regnat ut se non PontiPonti Ep: Ponto cett. neque Cappadociae latebris occultare
velit sed emergere exex Ht: et E: e dp patrio regno atque in vestris
vectigalibus, hoc est in Asiae luce, versari.
etenim adhuc
ita nostri cum illo rege contenderunt imperatores ut ab illo
insignia victoriae, non victoriam reportarent. triumphavit
L. Sulla, triumphavit L. Murena de Mithridate, duo fortissimi
viri et summi imperatores, sed ita triumpharunt ut
ille pulsus superatusque regnaret. verum tamen illis imperatoribus
laus est tribuenda quod egeruntegerunt triumphum H: egerunt tanta olim conieci: regem fregerunt coni. Müller, venia danda
quod reliquerunt, propterea quod ab eo bello Sullam in
Italiam res publica, Murenam Sulla revocavit.
Mithridates autem omne reliquum tempus non ad oblivionem
veteris belli sed ad comparationem novi contulit.
qui postea, cumpostea cum Benecke: postea quam (postquam y2) codd. maximas aedificasset ornassetque classis
exercitusque permagnos quibuscumque ex gentibus potuisset
comparassetcomparavisset H et seet se HE: om. cett. Bosphoranis, finitimis suis, bellum inferre
simularet, usque in Hispaniam legatos ac litterasac litteras electanis sy1: electos viros by2: Ecbatanis Naugerius (2) misit ad
eos duces quibuscum tum bellum gerebamus, ut, cum
duobus in locis disiunctissimis maximeque diversis uno
consilio a binisa binis E2tp: binis H: ab unis cett. hostium copiis bellum terra marique gereretur,
vos ancipiti contentione districtidistricti Wdp: destricti Et: distincti H de imperio dimicaretis.
sed tamen alterius partis periculum, Sertorianae
atque Hispaniensis, quae multo plus firmamenti ac roboris
habebat, Cn. Pompei divino consilio ac singulari virtute
depulsum est; in altera parte ita res abab H: a cett. L. Lucullo, summo
viro, est administrata ut initia illa rerum gestarumrerum gestarum HEp: gestarum rerum cett. magna
atque praeclara non felicitati eius sed virtuti, haec autem
extrema quae nuper acciderunt non culpae sed fortunae
tribuenda esse videantur. sed de Lucullo dicam alio loco,
et ita dicam, Quirites, ut neque vera laus ei detracta
oratione mea neque falsa adfictaafficta p, Naugerius: ac ficta cett. esse videatur;
de vestri
imperi dignitate atque gloria, quoniam is est exorsus orationis
meae, videte quem vobis animum suscipiendum
putetis.
maiores nostri saepe propro H: om. cett. (cf. §6) mercatoribusnaviculatoribus dp aut naviculariis
nostrisnostris HE: vestris t: om. dp iniuriosius tractatis bella gesserunt; vos tot milibusmillibus civ. Rom. HE: civ. Rom. millibus cett.
civium Romanorum uno nuntio atque uno tempore necatis
quo tandem animo esse debetis? legati quod erant appellati
superbius, Corinthum patres vestri totius Graeciae
lumen exstinctum esse voluerunt; vos eum regem inultum
esse patiemini qui legatum populi Romani consularem
vinculis ac verberibus atque omni supplicio excruciatum
necavit? illi libertatem imminutam civium Romanorumimminutam civium Rom. HE: civium Rom. imminutam cett.
non tulerunt; vos ereptam vitamereptam vitam HE: vitam ereptam cett. neglegetisnegligitis HEb1? ius legationis
verbo violatum illi persecuti sunt; vos legatum omni supplicio
interfectum relinquetisrelinquetis inultum relinquetis b2y?
videte ne, ut illis pulcherrimum
fuit tantam vobis imperi gloriam tradere, sic vobis
turpissimum sit id quod accepistis tueri et conservare non
posse.
quid? quod salus sociorum summum in periculum ac
discrimen vocatur, quo idquo id scripsi: quod id H: quo Etp (quo... debetis om. d） tandem animo ferre debetis?
regno est expulsusest expulsus HE: expulsus est cett. Ariobarzanes rex, socius populi Romani
atque amicus; imminent duo reges toti Asiae non solum
vobis inimicissimi sed etiam vestris sociis atque amicis;
civitates autem omnes cuncta Asia atque Graeciacunctae Asiae et Graeciae H, fort. recte vestrum
auxilium exspectare propter periculi magnitudinem coguntur;
imperatorem a vobis certumcertum a vobis H deposcere, cum
praesertim vos alium miseritis, neque audent neque id seid se Ht: se id cett.
facere sine summo periculo posse arbitrantur.
vident enimenim H: om. cett.
et sentiunt hoc idem quod vos, unum virum esse in quo
summasumma om. H sint omnia, et eum propter esseprope esse Hby, quo etiam carent
aegrius; cuius adventu ipso atque nomine, tametsi ille ad
maritimum bellum venerit, tamen impetus hostium repressos
esse intellegunt ac retardatos. hi vos, quoniam libere loqui
non licet, tacititaciti H: tacite cett. rogant ut se quoquequoque sicut ceterarum provinciarum socios add. codd.: ego delevi: quod ceteras in provincias eiusmodi H (cf. §65): quod ceteros in provinciam (hanc provinciam coni. Lambinus) eiusmodi Et: quod ceteros eiusmodi in provinciam Wps: quam ceteros quod eiusmodi in provinciam b2y2 dignos existimetis
quorum salutem tali viro commendetis, atque hoc etiam
magis quod ceteras in provincias eius modi homines cum
imperio mittimus ut, etiam si ab hoste defendant, tamen
ipsorum adventus inaditus in H urbe Ets urbis sociorum non multum ab hostili
expugnatione differant, hunc audiebant antea, nunc praesentem
vident tanta temperantia, tanta mansuetudine, tanta
humanitate ut ei beatissimi esse videantur apud quos ille
diutissime commoreturcommoretur H (corr. m. 1), Lambinus: commoratur cett..
qua re si propter socios nulla ipsi iniuria lacessiti maiores
nostri cum Antiocho, cum Philippo, cum Aetolis, cum
Poenis bella gesserunt, quanto vos studiosiusstudiosius H: studio cett. convenit
iniuriis provocatos sociorum salutem una cum imperi vestri
dignitate defendere, praesertim cum de maximis vestris
vectigalibus agatur? nam ceterarum provinciarum vectigalia,
Quirites, tanta sunt ut eis ad ipsas provincias tuendastuendas H: tutandas cett.
vix contenti esse possimus, Asia vero tamtam ita H opima est ac
fertilis ut et ubertate agrorum et varietate fructuum et
magnitudine pastionis et multitudine earum rerum quae
exportenturexportantur bp facile omnibus terris antecellat. itaque haec
vobis provincia, Quirites, si et belli utilitatem et pacis
dignitatem retinereretinere HEWt: sustinere cett. voltis, non modo a calamitate sed etiam
a metu calamitatiscalamitatis om. t est defendenda.
nam in ceteris rebus
cum venit calamitas, tum detrimentum accipitur; at in
vectigalibus non solum adventus mali sed etiam metus ipse
adfert calamitatem. nam cum hostium copiae non longe
absunt, etiam si inruptio nulla facta est, tamen pecuapecua Servius ad Georg. iii. 64: pecora codd. relinquunturrelinquentur Et,
agri cultura deseritur, mercatorum navigatio conquiescit.
ita neque ex portu neque ex decumis neque ex
scriptura vectigal conservari potest; qua re saepe totius anni
fructus uno rumore periculi atque uno belli terrore amittitur.
quo tandem igiturigitur H: om. cett. animo esse existimatis aut eos qui vectigalia
nobis pensitant, aut eos qui exercent atque exigunt,
cum duo reges cum maximis copiis propterpropter Et: prope Hd: om. p adsint HEs: adsunt bty: absint codd. Vrsini adsint, cum una
excursio equitatus perbrevi tempore totius anni vectigal
auferre possit, cum publicani familias maximas quas in
salinissalinis saltibus Hotoman (de Cappadociae salinis cf. Plin. N. H. xxxi. 7, §§73, 77, 82) habent, quas in agris, quas in portibusportubus Ebp atqueatque in H: atque cett. in custodiis
magno periculo se habere arbitrentur? putatisne vos
illis rebus frui posse, nisi eos qui vobis fructui suntfructuosi sunt d (contra Arusian. K. vii. 474) conservaveritisconservaritis E: conservetis H (contra Arusian.）
non solum, ut ante dixi, calamitate sed etiam
calamitatis formidine liberatos?
ac ne illud quidem vobis neglegendum est quod mihi
ego extremum proposueram, cum essem de belli generegenere belli H
dicturus, quod ad multorum bona civium Romanorum
pertinet; quorum vobis pro vestra sapientia, Quirites, habenda
est ratio diligenter. nam et publicani, homines
honestissimi atqueatque HE: et cett. ornatissimi, suas rationes et copias in
illam provinciam contulerunt, quorum ipsorum per se res
et fortunae vobis curae esse debent. etenim, si vectigalia
nervos esse rei publicae semper duximus, eum certe ordinem
qui exercet illa firmamentum ceterorum ordinum recte esserecte esse necesse H
dicemus.
deinde ex ceterisex ceteris HE: ceteris ex cett. ordinibus homines gnavinavi Ht atque
industrii partim ipsi in Asia negotiantur, quibus vos absentibus
consulere debetis, partim eorumpartim eorum qui H: fort. Quirites, partim eorum in ea provincia pecunias
magnas conlocatas habent. est igitur humanitatis
vestrae magnum numerum civiumcivium H, A. Eberhard: eorum civium cett. calamitate prohibere,
sapientiae videre multorum civium calamitatem a re publicaab re p. H
seiunctam esse non posse. etenim illud primumprimum illud E parvinon parvi H
refert, vosvos Hd: nos Ep publicanis amissaamissa ed. Hervag.: amissis codd.: omissis Müller postea] parta b2y2 vectigalia postea victoria reciperare;
neque enim isdem redimendi facultas erit propter
calamitatem neque aliis voluntas propter timorem.
deinde
quod nosnos om. H: vos py2 eadem Asia atque idem iste Mithridates initio
belli Asiatici docuit, id quidemid quidem (quod by) certe Wd: certe id quidem cett. certe calamitate docti memoria
retinere debemus. nam tum, cumcum qua H in Asia magnas
permulti res amiseruntmagnas permulti res amiserunt H: res magnas permulti amiserant (-unt p) cett., scimus Romae solutione impedita
fidem concidisse. non enim possunt una in civitate multi
rem ac fortunas amittere ut non pluris secum in eandem
trahant calamitatem: a quo periculo prohibete rem publicam.
etenim — mihietenim scripsi: et codd. credite id quod ipsi videtis — haec fides
atque haec ratio pecuniarum quae Romae, quae in foro
versatur, implicataimplicata HEt: implicita cett. est cum illis pecuniis Asiaticis et cohaeret;
ruere illa non possunt ut haec non eodem labefacta
motu concidant. qua re videte numnum non t: unde s: ne non Müller dubitandum vobis sit
omni studio ad id bellum incumbere in quo gloria nominis
vestri, salus sociorum, vectigalia maxima, fortunae plurimorum
civium coniunctaeconiunctae om. tdp cum re publica defendantur.
quoniam de genere belli dixi, nunc de magnitudine
pauca dicam. potest enim hocenim hoc hoc enim E: autem hoc t dici, belli genus esse ita
necessarium ut sit gerendum, non esse ita magnum ut sit
pertimescendum. in quo maxime laborandum est ne forte
eaea H, Buttmann: a cett. vobis quae diligentissime providenda sunt contemnenda
esse videantur. atque ut omnes intellegant me L. Lucullo
tantum impertire laudis quantum forti viro et sapientisapienti HEt: sapientissimo cett. homini
et magno imperatori debeatur, dico eius adventu maximas
MithridatiMithridati Wt: Mithridatis cett. (cf. §23) copias omnibus rebus ornatas atque instructas
fuisse, urbemque Asiae clarissimam nobisque amicissimam
Cyzicenorum oppressamoppressam H: obsessam cett. esse ab ipso rege maxima multitudine
et oppugnatam vehementissime; quam L. Lucullus
virtute, adsiduitate, consilio summis obsidionis periculis
liberavit.
ab eodem imperatore classem magnam et ornatam
quae ducibus Sertorianis ad Italiam studio atque odioatque odio H: om. cett.
inflammatainflammato d raperetur superatam esse atque depressam;
magnas hostium praeterea copias multis proeliis esse deletas
patefactumque nostris legionibus esse Pontum qui anteaantea Et: ante cett.
populo Romano ex omni aditu clausus fuisset; Sinopen
atque Amisum, quibus in oppidis erant domicilia regis omnibus
rebus ornata ac refertaornata ac (atque b) referta Hb: ornatas ac (atque sy) refertas cett., ceterasque urbis Ponti et Cappadociae
permultas uno aditu adventuque esse captascaptas Hpy2: clausas cett.;
regem spoliatum regno patrio atque avito ad alios se reges
atque ad alias gentis supplicem contulisse; atque haec
omnia salvis populi Romani sociis atque integris vectigalibus
esse gesta. satis opinor hoc essehaec esse E ita] ita reputo b2y laudis atque ita,
Quirites, ut hoc vos intellegatisut... intellegatis fort. ex §20 repetitum, a nullo istorum qui huic
obtrectant legi atque causae L. Lucullum similiter ex hoc
loco esse laudatum.
requiretur fortasse nunc quem ad modum, cum haec ita
sint, reliquum possit magnum essemagnum esse HE: esse magnum cett. bellum. cognoscite,
Quirites; non enim hoc sine causa quaeri videtur. primum
ex suo regno sicsic om. E Mithridates profugit ut ex eodem Ponto
Medea illa quondam fugissefugisse H: profugisse cett. dicitur, quam praedicant in
fuga fratris sui membra in eis locis qua se parens persequeretur
dissipavisse, ut eorum conlectio dispersa maerorquedispersa maerorque om. H in lac.
patrius celeritatem consequendiconsequendi H: persequendi cett. retardaret. sic Mithridates
fugiens maximam vim auri atque argenti pulcherrimarumque
rerum omnium quas et aet a a Hy maioribus acceperat et ipse bello
superiore ex tota Asia direptas in suum regnum congesserat
in Ponto omnem reliquit. haec dum nostri conligunt
omnia diligentius, rex ipse e manibus effugit. ita illumillum dp: illum Aetam (a tam E: meta t) HEt in
persequendi studio maeror, hos laetitia tardavittardavit E: retardavit cett. (cf. Zielinski p. 199).
hunc in
illo timore et fuga Tigranes, rex Armenius, excepit diffidentemque
rebus suis confirmavit et adflictum erexit perditumque
recreavit. cuius in regnum postea quam L. LucullusL. om. HE
cum exercitu venit, plures etiam gentes contra imperatorem
nostrum concitatae sunt. erat enim metus iniectus
eis nationibus quas numquam populus Romanus neque
lacessendas bello neque temptandas putavit; erat etiam
alia gravis atque vehemens opinio quae perper om. Ep animos gentium
barbararum pervaserat, fani locupletissimi et religiosissimi
diripiendi causa in eas oras nostrum esse exercitumesse exercitum HE: exercitum esse cett. adductum.
ita nationes multae atque magnae novo quodam
terrore ac metu concitabantur. noster autem exercitus,
tametsitametsi HE: etsi cett. urbem ex TigraniTigrani H: Tigranis cett. (cf. §20) regno ceperat et proeliis usus erat
secundis, tamen nimia longinquitate locorum ac desiderio
suorum commovebatur.
hic iam plura non dicam; fuit
enim illud extremum ut ex eiseis illis H locis a militibus nostris
reditus magis maturus quam progressioprogressio H: processio cett. (voc. monacho quam Tullio notius） longior quaereretur.
Mithridates autem se et suam manumse et suam iam manum H: et suam manum iam cett. iam confirmarat eorum
opera qui ad eum ex ipsius regno concesseranteorum opera qui (qui) ad eum ex (ex sup. lin.) ipsius regno concesserant H: et eorum qui se ex ipsius (eius d) regno collegerant cett., del. Benecke (cf. Appian. Mithrid. 87 Pontikoi=s a)ndra/si gumna/zein paredi/dou） et magnis
adventiciis auxiliis multorum regum et nationum iuvabatur.
iamiam nam p hoc fere sic fieri soleresolere fieri H accepimus ut regum adflictae
fortunae facile multorum opes adliciant ad misericordiam,
maximeque eorum qui aut regesregnis H sunt aut vivunt in regno,
utut quod Naugerius (2) eis nomen regale magnum et sanctum esse videatur.
itaque tantum victus efficere potuit quantum incolumis
numquam est ausus optare. nam cum se in regnum
suum recepisset, non fuit eo contentus quod ei praeter
spem acciderat, ut illam postea quam pulsus erat terram
umquam attingeret, sed in exercitum nostrum clarum atque
victorem impetum fecit. sinite hoc loco, Quirites, sicut
poetae solent qui res Romanas scribunt, praeterire me nostram
calamitatem, quae tanta fuit ut eam ad auris imperatorisimperatoris Madvig: Luculli (L. Luculli tp) imperatoris HEtp: L. Luculli d
non ex proelio nuntius sed ex sermone rumor adferret.
hic in illo ipso malo gravissimaque belli offensione LL. om. HE.
Lucullus, qui tamen aliqua ex parte eis incommodis mederi
fortasse potuisset, vestro iussu coactus quiqui H: quod cett. imperi diuturnitati
modum statuendum vetere exemplo putavistis, partim
militum qui iam stipendiis confectisconfectis H, Naugerius: confecti cett. erant dimisit, partimpartim... partim Gulielmius: partem... partim H: partem... partem cett.
M'. GlabrioniM'. Krause: om. codd. tradidit. multa praetereo consulto; sed ea
vos coniectura perspicite quantum illudillud om. H bellum factum
putetis quod coniungant reges potentissimi, renovent agitatae
nationes, suscipiant integrae gentes, novus imperator noster
accipiat vetere exercitu pulso.
satis multa mihimulta mihi H: mihi multa cett. verba fecisse videor qua requa re quale H esset hoc
bellum genere ipso necessarium, magnitudine periculosum.
restat ut de imperatore ad id bellum deligendo ac tantis
rebus praeficiendo dicendum esse videatur. Vtinam, Quirites,
virorum fortium atque innocentium copiam tantam
haberetis ut haec vobis deliberatio difficilis esset quemnam
potissimum tantis rebus ac tanto bello praeficiendum putaretis!
nunc vero cum sit unus Cn. Pompeius qui non modo
eorum hominum qui nunc sunt gloriam sed etiam antiquitatis
memoriam virtute superaritsuperavit Ht, quae res est quae cuiusquam
animum in hac causa dubium facere possit?
ego
enim sic existimo, in summo imperatore quattuor has res
inesse oportere, scientiam rei militaris, virtutem, auctoritatem,
felicitatemfacilitatem t. quis igitur hoc homine scientior umquam
aut fuit aut esse debuit? qui e ludo atque eatque e HW: atque cett. pueritiae
disciplinis bello maximo atque acerrimis hostibus ad patris
exercitum atque in militiae disciplinam profectus est, qui
extrema pueritia miles in exercituin exercitu om. dp summi fuitfuit summi Eb imperatoris,
ineunte adulescentia maximi ipse exercitus imperator, qui
saepius cum hoste conflixit quam quisquam cum inimico
concertavit, plura bella gessit quam ceteri legerunt, pluris
provincias confecit quam alii concupiverunt, cuius adulescentia
ad scientiam rei militaris non alienis praeceptis sed
suis imperiis, non offensionibus belli sed victoriis, non
stipendiis sed triumphis est erudita. quod denique genus
esse belliesse belli HE: belli esse cett. potest in quo illum non exercuerit fortuna rei
publicae? civile, Africanum, Transalpinum, Hispaniense
mixtum ex civibuscivibus Gulielmius: civilibus H: civitatibus cett. atque exatque ex et H: atque b bellicosissimis nationibusmixtum... nationibus del. Bloch,
servile, navale bellum, varia et diversa genera et bellorum
et hostium non solum gesta ab hoc uno sed etiam confecta
nullam rem esse declarant in usu positam militari quae
huiushuius om. H viriviri om. b1 scientiam fugere possit.
iam vero virtuti Cn. Pompei quae potest oratio par
inveniri? quid est quod quisquamquisquam om. H aut illo dignum aut
vobis novum aut cuiquam inauditum possit adferreadferri H? neque
enim solae suntsolae sunt H: illae sunt solae cett. virtutes imperatoriae quae volgo existimantur,
labor in negotiis, fortitudo in periculis, industria in
agendo, celeritas in conficiendo, consilium in providendo,
quae tanta sunt in hoc uno quanta in omnibus reliquis
imperatoribus quos aut vidimus aut audivimus non fuerunt.
Testis est Italia quam ille ipseipse om. H victor L.
Sulla huius virtute
etvirtute et virtutis H subsidio confessus est liberatam; testistestis H: testis est cett., ita quater Sicilia quam
multis undique cinctam periculis non terrore belli sed
consili celeritate explicavit; testis Africa quae magnis oppressa
hostium copiis eorum ipsorum sanguine redundavit;
testis Gallia per quam legionibus nostris iter in Hispaniamiter in Hispaniam H, Madvig: inter Hispaniam E: in Hispaniam iter (om. iter t) cett.
Gallorum internicione patefactum est; testis Hispania quae
saepissime plurimos hostis ab hoc superatos prostratosque
conspexit; testis iterum et saepius Italia quae, cum servili
bello taetro periculosoque premeretur, ab hoc auxilium
absente expetivit, quod bellum exspectatione eius attenuatum
atque imminutum est, adventu sublatum ac sepultum.
testes
nuncnunc HE: om. cett. vero iam omnes orae atque omnes terrae gentesterrae gentes H: exterae gentes ac cett.
nationes, maria deniquemaria denique H: denique maria cett. omnia cum universa tum in singulis
oris omnes sinus atque portus. quis enim toto mari locus
per hos annos aut tam firmum habuit praesidium ut tutus
esset, aut tam fuit abditus ut lateret? quis navigavit qui
non se aut mortis aut servitutis periculo committeret, cum
aut hieme aut referto praedonum mari navigaret? hoc
tantum bellum, tam turpe, tam vetus, tam late divisum
atque dispersum quis umquam arbitraretur aut ab omnibus
imperatoribus uno anno aut omnibus annis ab uno imperatore
confici posse?
quam provinciam tenuistis a praedonibus
liberamliberam om. H per hosce annos? quod vectigal vobis tutum
fuit? quem socium defendistis? cui praesidio classibus
vestris fuistis? quam multas existimatis insulas esse desertas,
quam multas autmultas audistis aut p metu relictas aut a praedonibus captas
urbis esse sociorum?
sed quid ego longinqua commemoro?
fuit hoc quondam, fuit propriumfuit proprium proprium H populi Romani longe
a domo bellare et propugnaculis imperi sociorum fortunas,
non sua tecta defendere. sociis ego vestrisego vestris H: ego nostris Et: vestris ego dp mare per hoscehosce Hby: hos Et
annos clausum fuisse dicam, cum exercitus vestri numquam
BrundisioBrundisio H: a Brundisio cett. (cf. §35) nisi hieme summahieme summa HE: summa hieme cett. transmiserint? qui ad vos ab
exteris nationibus venirent, captos querar, cum legati populi
Romani redempti sint? mercatoribus mare tutummare tutum H: tutum mare cett. non
fuisse dicam, cum duodecim secures in praedonum potestatem
pervenerint?
Cnidum autCnidum aut quid aut d Colophonem aut Samum,
nobilissimas urbis, innumerabilisque alias captas esse commemorem,
cum vestros portus atque eos portus quibus
vitam acac HEt, Gellius 1. 7. 16: et pd spiritum ducitis in praedonum fuisse potestatepotestatem Gellius
sciatis? an vero ignoratis portum Caietae celeberrimum
etet H: ac E: atque cett. plenissimum navium inspectante praetore a praedonibus
esse direptum, ex Miseno autem eius ipsius liberos qui cum
praedonibus anteaantea H: antea ibi cett. (cf. Mil. §50) bellum gesseratgesserat Hpy: gesserant Ebt: gesserunt s a praedonibus esse sublatos?
nam quid ego Ostiense incommodum atque illam
labem atque ignominiam rei publicae querar, cum prope
inspectantibus vobis classis ea cui consul populi Romani
praepositus esset a praedonibus capta atque depressadepressa Modius: deprehensa H: oppressa cett. est?
pro di immortales! tantamnetantamne W (?), Hotoman: tantane cett. unius hominis incredibilis ac
divina virtus tam brevi tempore lucem adferre rei publicae
potuit ut vos, qui modo ante ostium Tiberinum classem
hostium videbatis, eiei hi Hty, om. Ep nunc nullam intra Oceani ostium
praedonum navem esseesse om. H audiatis?
atque haec qua celeritate
gesta sint, quamquam videtis, tamen a me in dicendo
praetereunda non sunt. quis enim umquam aut obeundi
negoti aut consequendi quaestus studio tam brevi tempore
tot loca adire, tantos cursus conficere potuit, quam celeriter
Cn. Pompeio duce tanti belli impetus navigavit? qui nondum
tempestivo ad navigandum marinondum... mari hoc loco hab. HEW, post venit tpd Siciliam adiit, Africam
exploravit, indeinde in b1, Hotoman Sardiniam cum classe venit atque haec
tria frumentaria subsidia rei publicae firmissimis praesidiis
classibusque munivit.
Inde cum secum se HE: se cum cett. in Italiam recepisset,
duabus Hispaniis et Gallia TransalpinaTransalpina HE: Cisalpina pd (Transalpina... Achaiam om. t） praesidiis ac navibus
confirmataconfirmatis H, missis item in oram Illyrici maris et in Achaiam
omnemque Graeciam navibus Italiae duo maria maximis
classibus firmissimisquefirmisque H praesidiis adornavit, ipse autem ut
BrundisioBrundisio HEW: a Brundisio cett. (cf. §32) profectus est, undequinquagesimo die totam ad
imperium populi Romani Ciliciam adiunxit; omnes qui
ubique praedones fuerunt partim capti interfectique sunt,
partim unius huius se imperio ac potestati dediderunthuius se... dediderunt HE: huius... se dediderunt bp: huius... se dederunt (did- t) tsy.
idem Cretensibus, cum ad eum usque inusque in usque Hb1 Pamphyliam
legatos deprecatoresque misissent, spem deditionis non
ademit obsidesque imperavit. ita tantum bellum, tam
diuturnum, tam longe lateque dispersum, quo bello omnes
gentes ac nationes premebantur, Cn. Pompeius extrema
hieme apparavit, ineunte vere suscepit, media aestate confecit.
est haec divina atque incredibilis virtus imperatoris.
quid? ceterae quas paulo ante commemorare coeperam
quantae atque quam multae sunt! non enim bellandi
virtus solum in summo ac perfecto imperatore quaerenda
est sed multae sunt artes eximiae huius administrae comitesque
virtutis. ac primum quanta innocentia debent esse
imperatores, quanta deinde in omnibusin omnibus HE: omnibus cett. rebus temperantia,
quanta fide, quanta facilitatefacilitate pd: felicitate HEt, quanto ingenio, quanta
humanitate! quae breviter qualia sint in Cn. Pompeio consideremus.
summa enim sunt omniasunt omnia H: omnia sunt cett. (cf. §§13, 51), QuiritesQuirites om. H, sed ea
magis exex inex H aliorum contentione quam ipsa per sese cognosci
atque intellegi possunt.
quem enim possumus imperatoremimperatorem possumus E, et Schol.
ullo in numero putare cuius in exercitu centuriatus veneantcenturiatus veneant HE: veneant cent. cett.
atque venierint? quid hunc hominem magnum aut amplum
de re publica cogitare qui pecuniam ex aerario depromptam
ad bellum administrandum aut propter cupiditatem provinciae
magistratibus diviserit aut propter avaritiam Romae
in quaestu reliqueritdereliquerit t? vestra admurmuratio facit, QuiritesQuirites facit H,
ut agnoscere videamini qui haec fecerint; ego autem nomino
neminem; qua re irasci mihi nemo poterit nisi qui ante
de se volueritvoluerit de se t confiteri. itaque propter hanc avaritiam
imperatorum quantas calamitates, quocumque ventum sitsit est Halm,
nostri exercitus adferantadferant H: ferant cett. quis ignorat?
itinera quae per
hoscehosce hos H annos in Italia per agros atque oppida civium Romanorum
nostri imperatores fecerint recordamini; tum
facilius statuetis quid apud exteras nationes fieri existimetis.
Vtrum pluris arbitramini per hosce annos militum vestrorum
armis hostium urbis an hibernis sociorum civitates esse
deletas? neque enim potest exercitum is continere imperator
qui se ipseipsum d non continet, neque severus esse in
iudicando qui alios in se severos esse iudices non volt.
hic miramur hunc hominem tantum excellere ceteris,
cuius
legiones sic in Asiam pervenerint ut non modo manus tanti
exercitus sed ne vestigium quidem cuiquam pacato nocuisse
dicatur? iam vero quem ad modum milites hibernent
cotidie sermones ac litterae perferuntur; non modo ut
sumptum faciat in militem nemini vis adfertur sed ne
cupienti quidem quicquamquicquam H: cuiquam Etb1sy1: cuiquam quicquam b2y2: om. p enim om. H permittitur. hiemis enim non
avaritiae perfugium maiores nostri in sociorum atque amicorum
tectis esse voluerunt.
age vero, ceteris in rebus
quaequae H: qua p: quali y: qualis cett. sit temperantia considerate. Vnde illam tantam
celeritatem et tam incredibilem cursum inventum putatis?
non enim illum eximia vis remigum aut ars inaudita
quaedam gubernandi aut venti aliqui novi tam celeriter in
ultimas terras pertulerunt, sed eaeeae hae Ebs res quae ceteros remorari
solent non retardarunt. non avaritia ab instituto cursu ad
praedam aliquam devocavit, non libido ad voluptatem, non
amoenitas ad delectationem, non nobilitas urbisurbis nobilitas H ad cognitionem,
non denique labor ipse ad quietem; postremo
signa et tabulas ceteraque ornamenta Graecorum oppidorum
quae ceteri tollenda esse arbitrantur, ea sibi ille ne visenda
quidem existimavit.
itaque omnesomnes PHE: omnes quidem cett. nunc in eis locis Cn.
Pompeium sicut aliquem non ex hac urbe missum sed de
caelo delapsum intuentur; nunc denique incipiunt credere
fuisse homines Romanos hac quondamquondam quandam P: quadam H continentia, quod
iam nationibus exteris incredibile ac falso memoriae proditum
videbatur; nunc imperi vestri splendor illis gentibus
lucem adferre coepitlucem adferre coepit lucet d; nunc intellegunt non sine causa
maiores suos tum cum eaea PH: hac cett. temperantia magistratus habebamushabebamus PHd: habeamus Etp
servire populo Romano quam imperare aliis maluisse.
iam vero ita faciles aditus ad eum privatorum, ita liberae
querimoniae de aliorum iniuriis esse dicuntur, ut is qui
dignitate principibus excellit facilitate infimis par esse
videatur.
iam quantum consilio, quantum dicendi gravitate
et copia valeat, in quo ipso inest quaedam dignitas imperatoria,
vos, QuiritesQuirites quoque H, hoc ipso ex loco saepe cognostiscognostis PH: cognovistis E: cognoscitis cett. (cf. Zielinski p. 199). fidem
vero eius quantam inter socios existimari putatis quam
hostes omnes omnium generum sanctissimam iudicarint?
humanitate iam tanta est ut difficile dictu sit utrum hostes
magis virtutem eius pugnantes timuerint an mansuetudinem
victi dilexerint.
et quisquam dubitabit quin huic hoc
tantum bellumhoc tantum bellum PHE: tantum bellum hoc cett. permittendumpermittendum H: transmittendum cett. sit qui ad omnia nostrae
memoriae bella conficienda divino quodam consilio natus
esse videatur?
et quoniam auctoritas quoque in bellis administrandis
multum atque inin PE: om. cett. imperio militari valet, certe nemini dubium
est quin ea rere PHE: in re cett. idem ille imperator plurimum possit. vehementer
autem pertinere ad bella administranda quid hostes,
quid socii de imperatoribus nostris existiment quis ignorat,
cum sciamus homines in tantis rebus ut aut metuant aut
contemnant aut oderint aut amentmetuant aut contemnant aut oderint aut ament H: metuant aut oderint temnant aut con aut ament P: contemnant aut metuant aut oderint aut ament cett. opinione non minus
et famaet fama PH: famae cett. quam aliqua ratione certa commoveri? quod
igitur nomen umquam in orbe terrarum clarius fuit, cuius
res gestae pares? de quo homine vos, id quod maxime facit
auctoritatem, tanta et tam praeclara iudicia fecistis?
an
vero ullam usquam esse oram tam desertam putatis quo
non illius dieiillius dici (sic) nomen ac fama illius H fama pervaserit, cum universus populus Romanus
referto foro completisque omnibus templis ex quibus
hic locus conspici potest unum sibi ad commune omnium
gentium bellum Cn. Pompeium imperatorem depoposcit?
itaque ut plura non dicam neque aliorum exemplis confirmem
quantum auctoritasauctoritas H, Angelius: huius auctoritas cett. valeat in bello, ab eodem Cn.
Pompeio omnium rerum egregiarum exempla sumantur.
qui quo die a vobis maritimo bello praepositus est imperator,
tanta repenterepentina H: fort. tamque repentina vilitas H: vilitas annonae cett. vilitas ex summa inopia et caritate rei
frumentariae consecuta est unius hominis spe ac nomine
quantam vix inin H: ex cett. summa ubertate agrorum diuturna pax
efficere potuisset.
iam accepta in Ponto calamitate ex eo
proelio de quo vos paulo ante invitus admonui, cum socii
pertimuissent, hostium opesopes hostium Hp animique crevissent, satis firmum
praesidium provincia non haberet, amisissetis Asiam, Quirites,
nisi adad id b2y discrimen om. d ipsum discrimen eius temporis divinitus Cn.
Pompeium ad eas regiones Fortunafortuna vulg populi Romani attulisset.
huius adventus et Mithridatem insolitasolita H inflatuminflatum Hp: inflammatum cett.
victoria continuit et TigranenTigranen H: Tigranem cett. magnis copiis minitantem
Asiae retardavit. et quisquam dubitabit quid virtute perfecturusprofecturus b1s
sit qui tantum auctoritate perfeceritperfecerit perfecit H: profecerit b1s, aut quam
facile imperio atque exercitu socios et vectigalia conservaturus
sit qui ipso nomine ac rumore defenderit?
age vero
illa res quantam declarat eiusdem hominis apud hostis
populi Romani auctoritatem, quod ex locis tam longinquis
tamque diversis tam brevi tempore omnes huic se uni
dediderunthuic uni dederunt H! quod a communia communi Gulielmius: communi H: om. cett. (de communi Cretensium cf. Bull. de Corr. Hell. xiii. pp. 58, 59, 74) Cretensium legati, cum in
eorum insula noster imperator exercitusque esset, ad Cn.
Pompeium in ultimas prope terras veneruntultimas terras pervenerunt H eique se omnis
Cretensium civitates dedere velle dixerunt! quid? idem
iste Mithridates nonne ad eundem Cn. Pompeium legatum
usque inin ad Et Hispaniam misit? eum quem Pompeius legatum
semper iudicavit, ei quibus erat molestumerat molestum H: semper erat (erat semper E) molestum Etd: erat permolestum Klots ad eum potissimum
esse missum speculatorem quam legatum iudicariiudicare Manutius maluerunt.
potestis igitur iam constituere, QuiritesQuirites om. H, hanc auctoritatem
multis postea rebus gestis magnisque vestris iudiciis amplificatam
quantum apud illos reges, quantum apud exteras
nationes valituram esse existimetis.
reliquum est ut de felicitate quam praestare de se ipsoipse H
nemo potest, meminisse et commemorare de altero possumuspossimus Ep,
sicut aequum est homines de potestate deorum, timide et
pauca dicamus. ego enim sic existimo, maximo, Marcello,
Scipioni, Mario ceterisqueceterisque H: et ceteris cett. magnis imperatoribus non solum
propter virtutem sed etiam propter fortunam saepius imperia
mandata atque exercitus esse commissos. fuit enim
profecto quibusdam summis viris quaedam ad amplitudinem
et ad gloriam et ad res magnas bene gerendas divinitus
adiuncta fortuna. de huius autem hominis felicitate quo
dequo de de quo E nunc agimus hac utar moderatione dicendi, non ut in
illius potestate fortunam positam esse dicam sed ut praeterita
meminisse, reliqua sperare videamur, ne aut invisa dis
immortalibus oratio nostra aut ingrata esse videatur.
itaque
non sumnon sum non solum T: om. E praedicaturus quantas ille res domi militiaemilitiae HE: militiaeque cett., terra
marique quantaque felicitate gesserit, ut eius semper voluntatibus
non modo cives adsenserint, socii obtemperarint,
hostes oboedierint, sed etiam venti tempestatesque obsecundarint;
hoc brevissime dicam, neminem umquam tam
impudentem fuisse qui ab dis immortalibus tot et tantas res
tacitus auderet optare quotquot quotque ET et quantas di immortales ad
Cn. Pompeium detuleruntcontulerunt dp. quod ut illi proprium ac perpetuum
sit, Quirites, cum communis salutis atque imperi
tum ipsius hominis causa, sicuti facitis, et velleet velle H: velle cett. et optare
debetis.
qua re cum et bellum sit itasit ita HE: ita sit cett. necessarium ut neglegi non
possit, ita magnum ut accuratissime sit administrandum, et
cum ei imperatorem praeficere possitis in quo sitet cum ei... in quo sit ut... in eum quo sit H: fort. et eum... in quo sit eximia
belli scientia, singularis virtus, clarissima auctoritas, egregia
fortuna, dubitatisdubitabitis E2b, Quirites, quin hoc tantum boni quod
vobisvobis om. dp abab ETps: a Hby dis immortalibus oblatum et datum est in rem
publicam conservandam atque amplificandam conferatis?
quod si Romae Cn.
Pompeius privatus esset hoc tempore,
tamen ad tantum bellum is erat deligendusdeligendus adigendus T atque mittendus;
nunc cum ad ceteras summas utilitates haec quoque opportunitas
adiungatur ut in eiseis om. H ipsis locis adsit, ut habeat
exercitum, ut ab eis qui habent accipere statim possit, quid
exspectamus? aut curcur quid H non ducibus dis immortalibus eidem
cui cetera summa cum salute rei publicae commissa sunt
hoc quoque bellum regium commendamuscommendamus H: committamus (-imus y1) cett.?
at enim vir clarissimus, amantissimusamantissimus om. dp rei publicae, vestris
beneficiis amplissimisamplissimis om. H adfectus, Q. Catulus, itemque summis
ornamentis honoris, fortunae, virtutis, ingeni praeditus,
Q. Hortensius, ab hac ratione dissentiunt. quorum ego
auctoritatem apud vos multis locis plurimum valuisse et
valere oportere confiteor; sed in hac causa, tametsi cognostiscognostis Halm: cognoscitis mei: cognoscetis unus det.
auctoritates contrarias virorumvirorum fort. et clar. HET: fort. virorum et clar. (clarissimorumque p) cett. fortissimorum et clarissimorum,
tamen omissis auctoritatibus ipsa re ac ratione
exquirere possumus veritatem, atque hoc facilius quod ea
omnia quae a me adhuc dicta sunt idemidem eadem H isti vera esse
conceduntconcedunt contendunt Hy1, et necessarium bellum esse et magnum et in uno
Cn.
Pompeio summa esse omnia. quid igitur ait Hortensius?
si uni omnia tribuenda sint, dignissimumunum dignissimum bs esse
Pompeium, sed ad unum tamen omnia deferri non oportere.
obsolevit iam ista oratioratio y1 re multo magis quam verbis
refutata. nam tu idem, Q. Hortensi, multa pro tua summa
copia ac singulari facultate dicendi et in senatu contra
virum fortem, A. GabiniumA. om. H, graviter ornateque dixisti, cum
is de uno imperatore contra praedones constituendo legem
promulgasset, et ex hoc ipso loco permulta itemitem HW: idem cett. contra eam
legem verba fecisti.
quid? tum, per deos immortalis! si
plus apud populum Romanum auctoritas tua quam ipsius
populi Romani salus et vera causa valuisset, hodie hanc
gloriam atque hoc orbis terrae imperium teneremusterrarum H? an
tibi tum imperium hoc essehoc esse HT: esse hoc Ed videbatur cum populi Romani
legati quaestores praetoresquequaestores praetoresque HET: praetores quaestoresque d capiebantur, cum ex omnibus
provinciis commeatu et privato et publico prohibebamur,
cum ita clausa nobis erant maria omnia ut neque privatam
rem transmarinam neque publicam iam obire possemus?
quae civitas umquamumquam fuit antea H: antea umquam fuit cett. fuit antea, non dico Atheniensium
quae satissatis longe H late quondam mare tenuisse dicitur, non Carthaginiensium
qui permultum classe ac maritimismaritimisque d rebus valuerunt,
non Rhodiorum quorum usque ad nostram memoriam
disciplina navalis et gloria permansitpermansit Lambinus: remansit codd. inquam s mg., Halm: umquam cett., quae civitas, inquam,
antea tam tenuis aut tam parvolaaut tam parvola scripsi: aut tam parvula insula H: tam parva insula cett.: quae tam parva insula Manutius fuit quae non portus suos
et agros et aliquam partem regionis atque orae maritimae
per se ipsa defenderet? at herculeshercules H: hercule cett. aliquot annos continuos
ante legem Gabiniam ille populus RomanusRomanus hrodius H, cuius
usque ad nostram memoriam nomen invictum in navalibus
pugnis permanserit, magna ac multo maxima parte non
modo utilitatis sed etiametiam H: om. cett. dignitatis atque imperi caruit.
nos quorum maiores Antiochum regem classe PersenquePersenque Hy: Persemque cett.
superarunt omnibusqueomnibusque om. H navalibus pugnis Carthaginiensis,
homines in maritimis rebus exercitatissimos paratissimosquesimul in maritimis rebus homines exercitatissimosque vicerunt H,
vicerunt, ei nullo in loco iamiam om. H praedonibus pares esse poteramus.
nos quinos qui HE: nos quoque qui cett. antea non modo Italiam tutam habebamus
sed omnis socios in ultimis oris auctoritate nostri imperi
salvos praestare poteramus, tum cum insula DelusDelus HT: Delos Ed tam
procul a nobis in Aegaeo mari posita, quo omnes undique
cum mercibus atque oneribus commeabant, referta divitiis,
parva, sine muro nihil timebat, idem non modo provinciis
atque oris Italiae maritimis ac portibusportubus Eb nostris sed etiam
Appia iam via carebamusprovinciis... carebamus de provinciis... caperebamur (i. e. capiebamur, cf. §§33, 53) H. et eis temporibus nonnenonne H: non cett. pudebat
magistratus populi Romani in hunc ipsum locum escendereescendere H: ascendere cett.,
cum eum nobis maiores nostri exuviis nauticis et classium
spoliis ornatum reliquissent!
bono te animo tum, Q. Hortensi,
populus Romanus et ceteros qui erant in eadem
sententia dicere existimavit et eaet ea H: ea cett. quae sentiebatis; sed
tamen in salute communi idem populus Romanus dolori
suo maluit quam auctoritati vestrae obtemperare. itaque
una lex, unus vir, unus annus non modo vosvos scripsi: ros codd. illa miseria ac
turpitudine liberavit sed etiam effecit ut aliquando vere
videreminivideremini (videmini) H: videremur cett. omnibus gentibus ac nationibus terra marique
imperare.
quo mihi etiam indignius videtur obtrectatum
esse adhuc, Gabinio dicam anne Pompeio an utrique, id
quod est verius, ne legaretur A. Gabinius Cn. Pompeio
expetenti ac postulanti. Vtrum ille qui postulat ad tantum
bellum legatumad tantum bellum leg. HE: leg. ad tantum bellum Td quem velit idoneus non est qui impetret,
cum ceteri ad expilandos socios diripiendasque provincias
quos volueruntvoluerint H legatos eduxerint, an ipse cuius lege salus
ac dignitas populo Romano atque omnibus gentibus constituta
est expers esse debet eius imperatoriseius imperatoris scripsi atque eiusvictoriae atque eius imper. H: eius gloriae atque imper. ET: gloriae eius imper. d
exercitus qui consilio ac periculo illiusac periculo illius H: ipsius ac periculo cett. est constitutus?
an C.
Falcidius, Q. Metellus, Q. Caelius Latiniensis, Cn.
Lentulus, quos omnis honoris causa nomino, cum tribuni
plebi fuissent, anno proximo legati esse potuerunt; in uno
Gabinio sunt tam diligentes qui in hoc bello quod lege
Gabinia geriturgereretur H, in hoc imperatore atque exercitu quem per
vos ipse constituit, etiam praecipuo iure esse debebatdebebat H: deberet cett.? de
quo legando consules spero ad senatum relaturos. qui si
dubitabunt aut gravabuntur, ego me profiteor relaturum;
neque me impediet cuiusquam iniquitasiniquitas H: initia Schol.: inimicum edictum cett. quo minus vobisvobis fretus HE: fretus vobis cett.
fretus vestrum ius beneficiumque defendam, neque praeter
intercessionem quicquam audiamaudiam H: audeam cett., de qua, ut egoego H: om. cett. arbitror,
isti ipsi qui minitanturminitantur (muni-) H: minantur cett. etiam atque etiam quid liceat considerabunt.
mea quidem sententia, Quirites, unus A. Gabinius
belli maritimi rerumque gestarum Cn. Pompeio
sociussocius vel paene par b2y2 ascribitur, propterea quod alter uni illudillud id b1 bellum
suscipiendum vestris suffragiis detulit, alter delatum susceptumque
confecit.
reliquum est ut de Q. Catuli auctoritate et sententia
dicendum esse videatur. qui cum ex vobis quaereret, si
in uno Cn. Pompeio omnia poneretis, si quid eoeo de eo d factum
esset, in quo spem essetis habituri, cepit magnum suae
virtutis fructum ac dignitatis, cum omnes una prope voce
in eo ipsoeo ipso eo b1: ipso Lambinus vos spem habituros esse dixistis. etenim talis
est vir ut nulla res tanta sit ac tam difficilisac tam difficilis om. H quam ille non
et consilio regere et integritate tueri et virtute conficere
possit. sed in hoc ipso ab eo vehementissime dissentio,
quod quo minus certa est hominum ac minus diuturna vita,
hoc magis res publica, dum per deos immortalis licet, frui
debet summi viri vita atque virtute.
at enimat enim inquit (om. inquit b1) novi nihil d ne quid novi
fiat contra exempla atque instituta maiorum. non dicamdico d
hoc loco maiores nostros semper in pace consuetudini, in
bello utilitati paruisse, semper ad novos casus temporum
novorum consiliorum rationes accommodasse, non dicam
duo bella maxima, Punicum atque Hispaniense, ab uno
imperatore esse confecta duasqueduasque duas Hs urbis potentissimas quae
huic imperio maxime minitabantur, Carthaginem atqueatque et H
Numantiam, ab eodem Scipione esse deletas, non commemorabo
nuper ita vobis patribusque vestris esse visum
ut in uno C. Mario spes imperi poneretur, ut idem cum
Iugurtha, idem cum Cimbris, idem cum Teutonis bellum
administraret; in ipso Cn. Pompeio in quo novi constitui
nihil volt Q. Catulus quam multa sint nova summa Q. Catulisumma Q. E: summaque Td: quae H
voluntate constituta recordamini.
quid tam novum quam adulescentulumadulescentem H privatum exercitum
difficili rei publicae tempore conficere? confecit.
huic praeesse? praefuit. rem optime ductu suo gerere?
gessit. quid tam praeter consuetudinem quam homini
peradulescenti cuius aetas a senatorio gradua senatorio gradu aetas d longe abesset
imperium atque exercitum dari, Siciliam permitti atque
Africam bellumque in ea provinciaprovincia om. Hd administrandum? fuit
in his provinciis singulari innocentia, gravitate, virtute,
bellum in Africa maximum confecit, victorem exercitum
deportavit. quid vero tam inauditum quam equitem Romanum
triumphare? at eam quoque rem populus Romanus
non modo vidit sed omnium etiamomnium etiam ETW: etiam omnium Hd studio visendam et
concelebrandamet concelebrandam HE: om. cett. putavit.
quid tam inusitatum quam utut Hy, ed. R: om. cett.,
cum duo consules clarissimi fortissimique essent, eques
Romanus ad bellum maximum formidolosissimumque pro
consule mitteretur? Missus est. quo quidem tempore
cum esset non nemo in senatu qui diceret 'non oportere
mitti hominem privatum pro consule,' L. Philippus dixisse
dicitur 'non se illum sua sententia pro consule sed pro
consulibus mittere.' tanta in eo rei publicae bene gerendae
spes constituebatur ut duorum consulum munus unius
adulescentis virtuti committeretur. quid tam singulare
quam ut ex senatus consulto legibus solutus consul ante
fieret quam ullum aliumalium om. H magistratum per leges capere
licuisset? quid tam incredibile quam ut iterumiterum om. H eques
Romanus ex senatus consulto triumpharet? quae in
omnibus hominibus nova post hominum memoriam constituta
sunt, ea tam multa non sunt quam haec quae in hoc
uno homine vidimusvidimus H: videmus cett..
atque haec tot exempla tanta ac
tam nova profecta sunt in eodem hominein eodem homine H: in eundem hominem cett. a Q. Catulia Q. Catuli ET: atque Catuli H: a Q. Catulo d
atque aatque a atque H ceterorum eiusdem dignitatis amplissimorum hominum
auctoritate.
qua re videant ne sit periniquum et non ferendum illorum
auctoritatem de Cn. Pompei dignitate a vobis comprobatam
sempersemper om. H esse, vestrum ab illis de eodem homine iudicium
populique Romani auctoritatem improbari, praesertim cum
iam suo iure populus Romanus in hoc homine suam auctoritatem
vel contra omnis qui dissentiunt possit defendere,
propterea quod isdemisdem om. d istis reclamantibus vos unum illum
ex omnibus delegistis quem bello praedonum praeponeretis.
hoc si vos temere fecistis et rei publicae parum consuluistis,
recte isti studia vestra suis consiliis regere conanturconarentur H.
sin autem vos plus tumtum plus H in re publica vidistis, vos eisiis T: his Ed: istis H
repugnantibus per vosmet ipsos dignitatem huic imperio,
salutem orbi terrarum attulistis, aliquando isti principes et
sibi et ceteris populi Romani universi auctoritati parendum
esse fateantur. atque in hocatque in... gauderent (§68) Ciceroni abiudicavit Naugerius (2) bello Asiatico et regio,
QuiritesQuirites H: om. cett., non solum militaris illa virtus quae est in Cn. Pompeio
singularis sed aliae quoque animi virtutesanimi virtutes H: virtutes animi cett. magnae et
multae requiruntur. difficile est in Asia, Cilicia, Syria
regnisque interiorum nationum ita versari nostrum imperatorem
ut nihil aliud nisi de hoste ac de laude cogitet.
deinde, etiam si qui sunt pudore ac temperantia moderatiores,
tamen eos esse talis propter multitudinem cupidorum
hominum nemo arbitratur.
difficile est dictu, Quirites,
quanto in odio simus apud exteras nationes propter eorum
quos ad eas per hos annos cum imperio misimus libidines
et iniuriaslibidines et iniurias HET: iniurias et libidines d. quod enim fanumfanum fuisse H putatis in illis terris nostris
magistratibus religiosum, quam civitatem sanctam, quam
domumquam tutam domum H (olim conieci quam tutam domum, quam satis clausam et munitam urbem) satis clausam ac munitam fuisse? Vrbes iam
locupletes et copiosae requiruntur quibus causa belli propter
diripiendi facultatemfacultatem H: cupiditatem cett. inferatur.
libenter haec coram cum
Q. Catulocoram que Catulo H et Q. Hortensio, summis et clarissimis viris,
disputarem; noruntnorunt H: noverunt cett. enim sociorum volnera, vident eorum
calamitates, querimonias audiunt. pro sociis vos contra
hostis exercitusexercitus H: exercitum cett. mittere putatis an hostium simulatione
contra socios atque amicos? quae civitas est in Asia quae
non modo imperatoris aut legati sed unius tribuni militum
animos ac spiritus capere possit?
qua re, etiam si quem
habetis qui conlatis signis exercitus regios superare posse
videatur, tamen, nisi erit idem qui aqui a H, Heumann: qui se a cett. pecuniis sociorum, qui
ab eorum coniugibus ac liberis, qui ab ornamentis fanorum
atque oppidorumqui ab... oppidorum H: om. cett., qui ab auro gazaque regia manus, oculos,
animum cohibere possit, non erit idoneus qui ad bellum
Asiaticum regiumque mittatur.
ecquamecquam (hec-) H: et quam cett. putatis civitatem
pacatam fuisse quae locuples sit, ecquam esse locupletem
quae istis pacata esse videatur? Ora maritima, QuiritesQuirites om. Hb1,
Cn. Pompeium non solumnon solum Cn. Pompeium H propter rei militaris gloriam sed
etiam propter animi continentiam requisivit. videbat enim
praetorespraetores po. Ro. d: imperatores Gertz locupletari quotannis pecunia publica praeter
paucos, neque nosnos HW, Lambinus: eos cett. quicquam aliud adsequiconsequi H classium nomine
nisi ut detrimentis accipiendis maiore adfici turpitudine
videremur. nuncnunc om. H qua cupiditate homines in provincias,
quibusquibus d: et quibus HET iacturisiacturis iniuriis H: fort. versuris quibusquequibusque H: quibus cett. condicionibus proficiscantur
ignorant videlicet isti qui ad unum deferenda omnia esse
non arbitrantur. quasi vero Cn. Pompeium non cum suis
virtutibus tum etiam alienis vitiis magnum esse videamus.
qua re nolite dubitare quinQuirites, quin Lambinus huic uni credatis omnia qui interinter intra b2
tot annostot annos HE: annos tot Td est H: sit cett. unus inventus est quem socii in urbis suas cum
exercitu venisse gauderentgauderent (-et) H: gaudeant cett..
quod si auctoritatibus hanc causam, Quirites, confirmandam
putatis, est vobis auctor vir bellorum omnium
maximarumque rerum peritissimus, P. Servilius, cuius tantae
res gestae terra marique exstiterunt ut, cum de bello
deliberetis, auctor vobis gravior esse nemoesse nemo Td: nemo esse HE (cf. Zielinski p. 199) debeat; est C.
Curio, summis vestris beneficiisbeneficiis usus add. Lambinus (malim adfectus, cf. §§51, 71) maximisque rebus gestis,
summo ingenio et prudentia praeditus, est Cn. Lentulus in
quo omnes pro amplissimis vestris honoribus summum
consilium, summam gravitatem esse cognostiscognostis HT: cognovistis E: cognoscitis d, est C. Cassius,
integritate, veritateveritate H: virtute cett. (cf. Verr. i. 4), constantia singulari. qua re videte ut
horumut horum num horum b2y, ed. R: unde horum s mg.: horumne Madvig: fort. utrum horum auctoritatibus illorumillorum eorum H orationi qui dissentiunt respondere
posse videamur.
quae cum ita sint, C. Manili, primum istam tuam et
legem et voluntatem et sententiam laudo vehementissimeque
comprobo; deinde te hortor ut auctore populo Romano
maneas in sententia neve cuiusquam vim aut minas pertimescas.
primum in te satis esse animi perseverantiaequeperseverantiaeque constantiaeque d
arbitror; deinde, cum tantam multitudinem tanto cumtanto cum H: cum tanto cett.
studio adesse videamusvideamus Hd: videmus ET iterum nunc HE: non iterum d (quantam... videmus om. T） quantam iterum nunc in eodem
homine praeficiendo videmus, quid est quod aut de re aut
de perficiendireficiendi H facultate dubitemus? ego autem, quicquid
est in meest in me HE: in me est cett. studi, consili, laboris, ingeni, quicquid hoc
beneficio populi Romani atque hac potestate praetoria,
quicquid auctoritate, fide, constantia possum, id omne ad
hanc rem conficiendam tibi et populo Romano polliceor ac
defero testorque omnis deos,
et eos maxime qui huic loco
temploque praesident, qui omnium mentis eorum qui ad
rem publicam adeunt maxime perspiciunt, me hoc neque
rogatu facere cuiusquam, neque quo Cn. Pompei gratiam
mihi per hanc causam conciliari putem, neque quo mihi ex
cuiusquam amplitudine aut praesidia periculis aut adiumenta
honoribus quaeram, propterea quod pericula facile, ut hominem
praestare oportet, innocentia tecti repellemus, honorem
autem neque ab uno neque exex om. H hoc loco sed eadem illa
nostra laboriosissima ratione vitae, si vestra voluntas feret,
consequemur.
quam ob rem, si quidsi quid H: quicquid cett. in hac causa mihi
susceptum est, Quirites, id ego omneego omne HE: omne ego Td me rei publicae causa
suscepisse confirmo, tantumque abest ut aliquam mihi
bonam gratiam quaesisse videar, ut multas meme HE: om. Td etiam simultates
partim obscuras, partim apertas intellegam mihi non
necessarias, vobis non inutilis suscepisse. sed ego me hoc
honore praeditum, tantis vestrisvestris om. H beneficiis adfectum statui,
Quirites, vestram voluntatem et rei publicae dignitatem et
salutem provinciarum atque sociorum meis omnibus commodis
et rationibus praeferre oportere.
PRO A. CLVENTIO
ORATIO
animum advertianimum adverti Ss: animadverti cett. (cf. Cael. 7), iudices, omnem accusatoris orationem
in duas divisam esse partispartis By2a: partes Mm, quarum altera mihi niti et
magno opere confidere videbaturvideatur P invidia iam inveterata
iudici Iuniani, alteraalteram PS tantum modo consuetudinis causa
timide et diffidenter attingere rationem venefici criminum,
qua de re lege est haec quaestio constituta. itaque mihi
certum est hanc eandem distributionem invidiae et criminum
sic in defensione servare ut omnes intellegant nihil me
nec subterfugere voluisse reticendo nec obscurare dicendo.
sed cum considero quo modo mihi in utraque re sit elaborandum,
altera pars et eapars et ea P: pars est (om. est s) ea SMma quae propria est iudici vestri et
legitimae venefici quaestionis per mihi brevis et non magnae
in dicendo contentionis fore videtur, altera autem quae
procul abab PSbt: a Msys iudicio remota est, quae contionibus seditiose
concitatis accommodatior est quam tranquillis moderatisque
iudiciis, perspicio quantum in agendo difficultatis et quantum
laboris sit habitura.
sed in hacin hac PSa: in hac tanta Mm difficultate illa me res
tamen, iudices, consolatur quod vos de criminibus sic audire
consuestis ut eorum omniumomnium P: omnem Mma dissolutionem ab oratore quaeratis,
ut non existimetis plus vos ad salutem reo largiri
oportere quam quantum defensor purgandis criminibus consequi
et dicendo probare potuerit. de invidia autem sic
inter nosnos PBM: vos ma disceptare debetis ut non quid dicatur a nobis
sed quid oporteat dici consideretis. agitur enim in criminibus
A. Cluenti proprium periculum, in invidia causa
communis. quam ob rem alteram partem causae sic agemus
ut vos doceamus, alteram sic ut oremus; in altera
diligentia vestra nobis adiungenda est, in altera fides imploranda.
nemo est enim qui invidiae sine vestro ac sine
talium virorum subsidio possit resistere.
equidem quod
ad me attinet, quo me vertam nescionescio iudices nescio Mart. Cap. (Rhet. M. p. 478), Aquila Rom. (Rhet. M. p. 25), contra Quintil. ix. 2.19. negem fuisse illamillam om. Quintil.
infamiam iudici corrupti? negem esse illam rem agitatam
in contionibus, iactatam in iudiciis, commemoratam in senatu?
evellam ex animis hominum tantam opinionem, tam
penitus insitam, tam vetustam? non estnon est non Quintil. ix. 3. 81 nostri ingeni,
vestri auxili est, iudices, huius innocentiae sic in hac calamitosa
fama quasi in aliqua perniciosissima flamma atque
in communi incendio subvenire.
etenim sicut aliis in locis
parum firmamenti et parum virium veritas habet, sic in hoc
loco falsa invidia imbecilla esse debet. dominetur in contionibus,
iaceat in iudiciis; valeat in opinionibus ac sermonibus
imperitorum, ab ingeniis prudentium repudietur;
vehementis habeat repentinos impetus, spatio interposito et
causa cognita consenescat; denique illa definitio iudiciorum
aequorum quae nobis a maioribus tradita est retineatur,
ut in iudiciisin iudiciis om. Quintil. ix. 3. 85 et sine invidia culpa plectatur et sine culpa
invidia ponaturponatur Mm: puniatur b2y2a.
quam ob rem a vobis, iudices, ante quam
de ipsa causa dicere incipio, haec postulo, primum id quod
aequissimum est ut ne quid huchuc Msy: huic Sby2a praeiudicatipraeiudicii B adferatis —
etenim non modo auctoritatem sed etiam nomen iudicum
amittemus, nisi hic ex ipsis causis iudicabimus, sisi b2y2a: ac si Mm ad causas
iudicia iam facta domo deferemus; — deindereferemus Sa si quam opinionem
iam vestris mentibus comprehendistis, si eam ratio
convellet, si oratiooratio aa: ratio Mm labefactabit, si denique veritas extorquebit,
ne repugnetis eamque animis vestris aut libentibus
aut aequis remittatis; tum autem cum ego una quaque de
re dicam et diluam, ne ipsi quae contraria sintsint PSs: sunt (om. t) cett. taciti cogitationi
vestrae subiciatis sed adsed ad sed Sa extremum exspectetis mequemeque P, Grillius (Rhet. M. p. 599): me Sa: et me Mm
meum dicendi ordinem servare patiamini; cum peroraro,
tumperoraro tum Pb2y2s: perorabo tum S: per... tum t: peroraro M: peroratum fuerit (erit y) b1y1: peroratum s si quid erit praeteritum animoanimo a me mg. Ascens. (3) requiratis.
ego me,
iudices, ad eam causam accedere quae iam per annos octo
continuos ex contraria parte audiatur atque ipsa opinioneopinionibus St
hominum tacita prope convicta atque damnata sit facile
intellego; sed si quisi qui PSa: si quis Mm mihi deus vestram ad me audiendum
benivolentiam conciliarit, efficiam profecto ut intellegatis
nihil esse homini tam timendum quam invidiam, nihil innocenti
suscepta invidia tam optandum quam aequum iudicium,
quod in hoc uno denique falsae infamiae finis aliquialiqui SMt: aliquis ms
atque exitus reperiatur. quam ob rem magna me spes tenet,
si quaequae Sa: ea quae Mm sunt in causa explicare atque omnia dicendo consequi
potuero, hunc locum consessumque vestrum, quem illi horribilem
A. Cluentio ac formidolosum fore putaverunt, eum
tandemtandem tantundem SB eius fortunae miserae multumque iactatae portum
ac perfugium futurum.
tametsi permulta sunt quae mihi,
ante quam de causa dico, de communibus invidiae periculis
dicenda esse videantur, tamen ne diutius oratione mea suspensa
exspectatio vestra teneatur adgrediar ad crimen cum
illa deprecatione, iudices, qua mihi saepius utendum esse
intellego, sic ut me audiatis, quasi hoc tempore haec causa
primum dicatur, sicuti dicitursicuti dicatur Sa, non quasi saepe iam dicta et
numquam probata sit. hodierno enim die primum veteris
istiusipsius Sa criminis diluendi potestas est data, ante hoc tempus
error in hac causa atque invidia versata est. quam ob
rem, dum multorum annorum accusationi breviter dilucideque
respondeo, quaeso ut me, iudices, sicutsicut Sa: sicuti Mm facere instituistis,
benigne attenteque audiatis.
corrupisse dicitur A. Cluentius iudicium pecunia, quo
inimicuminimicum Sa: inimicum suum Mm innocentem, Statium AlbiumAbbium S, condemnaret.
ostendam, iudices, primum, quoniam caput illiusillius caput Sa atrocitatis
atque invidiae fuit innocentem pecunia circumventum, neminem
umquam maioribus criminibus gravioribus testibus
esse in iudicium vocatum; deinde ea de eo praeiudicia
esse facta ab ipsis iudicibus a quibus condemnatus est ut
non modo ab isdem sed ne ab aliis quidem ullis absolvi
ullo modo posset. cum haec docuero, tum illud ostendam
quod maxime requiri intellego iudicium illud pecunia esse
temptatum non a Cluentio sed contra Cluentium, faciamque
ut intellegatis in tota illa causa quid res ipsa tulerit,
quid error adfinxerit, quid invidia conflarit.
primum igitur illud est ex quo intellegi possit debuisse
Cluentium magno opere causae confidere, quod certissimis
criminibus et testibus fretus ad accusandum descenderitdescendit coni. Müller.
hoc loco faciendum mihi, iudices, est ut vobis breviter illa
quibus AlbiusAlbius Msy: Abbius S: Albinus bs est condemnatus crimina exponam. abs te
peto, Oppianice, ut me invitum de patris tui causa dicere
existimes adductum fide atque officio defensionis. etenim
tibi si in praesentiapraesentia Sa: praesentia satis facere Mm non potuero, tamen multae mihi ad
satis faciendum reliquo tempore facultates dabuntur; Cluentio
nisinisi ni a nunc satis fecero, postea mihi satis faciendi potestas
non erit. simul et illud quis est qui dubitare debeat
contra damnatum et mortuum pro incolumi et proet pro Mb2ya: et b1s vivo
dicere? cum illi in quem dicitur damnatio omne ignominiae
periculum iam abstulerit, mors vero etiam doloris;
hichic aa: huic Mm autem pro quo dicimusdicimus Sa: dicitur Mm nihil possit offensionis accipereaccipere aa: accedere Mm
sine acerbissimo animi sensu ac molestiamolestia aa: dolore Mm et sine summo
dedecore vitae et turpitudineet turp. Sa: ac turp. Mm.
atque ut intellegatis Cluentium
non accusatorio animo, non ostentatione aliqua aut
gloria adductum, sed nefariis iniuriis, cotidianis insidiis,
proposito ante oculos vitae periculo nomen Oppianici detulisse,
paulo longius exordium rei demonstrandae petamrepetam Quintil. iv. 1. 79;
quod quaeso, iudices, ne moleste patiamini; principiis enim
cognitis multo facilius extrema intellegetis.
A. Cluentius habitus fuit, pater huiusce, iudices, homo
non solum municipi Larinatis ex quo erat sed etiam
regionis illius et vicinitatis virtute, existimatione, nobilitate
princepsprinceps Ba, Quintil. iv. 2. 130: facile princeps Mm. is cum esset mortuus Sulla et Pompeio consulibus,
reliquit hunc annos xv natum, grandem autem et
nubilem filiam quae brevi tempore post patris mortem
nupsit A. Aurio Melino, consobrino suo, adulescenti in
primis, ut tum habebatur, inter suos et honesto et nobili.
cum essent eaeeae s: hae (hec b) Mm nuptiae plenae dignitatis,
plenae concordiae,
repente est exorta mulieris importunae nefaria
libido non solum dedecore verum etiam scelere coniuncta.
nam Sassia, mater huius habiti — mater enim a me in
omni causain omni causa Sa: nominis causa Mm: om. Quintil. Declam. 388, tametsi in hunc hostili odio et crudelitate est,
mater, inquam, appellabitur, neque umquam illa ita de suo
scelere et immanitate audiet ut naturae nomen amittat;
quo enim est ipsum nomen amantius indulgentiusque maternum,
hoc illius matris quae multos iam annos et nunc
cum maxime filium interfectum cupit singulare scelus maiore
odio dignum esse ducetisducetis Mm: iudicabitis y2s (? S）. ea igitur mater habiti, Melini
illius adulescentis, generi sui, contra quam fas erat amore
capta primo, neque id ipsum diu, quoquo modo poterat in
illa cupiditate continebaturcontinebat a: se continebat Baiter; deinde ita flagrare coepit
amentia, sic inflammata ferri libidine ut eam non pudornon pudor SBa: non pudor, non pudicitia Mm,
non pietas, non macula familiae, non hominum fama, non
fili dolor, non filiae maeror a cupiditate revocaret.
animum
adulescentis nondum consilio ac ratione firmatum pellexit
eis omnibus rebus quibus illa aetas capi ac deleniri potest.
filia, quae non solum illo communi dolore muliebri in eius
modi viri iniuriis angeretur sed nefarium matris paelicatum
ferre non posset de quo ne queri quidem se sine scelerese sine scelere Sa, Arusian. (K. vii. 504): sine scelere se Mm
posse arbitraretur, ceteros sui tanti mali ignaros esse cupiebat;
in huius amantissimi sui fratris manibus et gremio
maerore et lacrimis consenescebat.
ecce autem subitum
divortium quod solacium malorum omnium fore videbatur!
discedit a Melino Cluentia ut in tantis iniuriis non invita,
utut ma: aut S: at M a viro non libenter. tum vero illa egregia acac Msy: et ba praeclara
mater palam exsultare laetitia, triumpharetriumphare Ba: ac triumphare Mm gaudio coepit,
victrix filiae non libidinis; diutiusdiutius Sa: itaque diutius Mm suspicionibus obscuris
laedi famam suam noluit; lectum illum genialem quem
biennio ante filiae suae nubenti straverat, in eadem domo
sibi ornari et sterni expulsa atque exturbata filia iubet.
nubit genero socrus nullis auspicibus, nullis auctoribus,
funestis ominibus omnium.
O mulieris scelus incredibile
et praeter hanchanc causam (post unam b2) add. aa unam in omni vita inauditum! o libidinem
effrenatam et indomitam! o audaciam singularem! nonne
timuissetimuisse Mm, Quintil. iv. 2. 105: timuisti aa, si minus vim deorum hominumque famam, at
illam ipsam noctem facesque illas nuptialis, non limen
cubiculi, non cubile filiae, non parietes denique ipsos superiorum
testis nuptiarum? perfregit ac prostravit omnia
cupiditate ac furore; vicit pudorem libido, timorem audacia,
rationem amentia.
tulit hoc commune dedecusdedecus Sa: dedecus iam Mm familiae,
cognationis, nominis graviter filius; augebatur autem eius
molestia cotidianis querimoniis et adsiduo fletu sororis;
statuit tamen nihil sibi in tantis iniuriis ac tanto scelere
matris gravius esseesse aa: om. Mm faciendum quam ut illailla Sa: illa matre Mm ne uteretur,
ne quaene quae Garatoni: nam quae Sa: ne quam Mm videre sine summo animi dolore non poterat,
ea, si matre uteretur, non solum videre verumverum Sy2a: sed Mm etiam
probare suo iudicio putaretur.
initium quod huic cum matre fuerit simultatis audistis.
pertinuisse hoc ad causam tumtum Sb2a: tunc Mm cum reliqua cognoveritis
intellegetis. nam illud me non praeterit, cuiuscumque
modicuiuscumque modi aa: cuiusmodicumque Mm sit matersit mater Sa: mater sit Mm, tamen in iudicio fili de turpitudine parentis
dici vix oportere. non essem ad ullam causam idoneus,
iudices, si hoc quod in communibus hominum sensibus
atque in ipsain ipsa Mm: ipsa Sa natura positum atque infixum est, id ego, qui
ad hominumhominum sa: omnium b2y2: amici b1: animum My1 pericula defendendadefendenda a (? S): depellenda Mm adiungereradiungerer b2y2a: adhiberer Mm, non viderem;
facile intellego non modo reticere homines parentum iniurias
sed etiam animo aequo ferre oportere. sed ego
ea quae ferri possunt ferenda, quae taceri tacenda esse
arbitror.
nihil in vita vidit calamitatis A. Cluentius, nullum
periculum mortis adiit, nihil mali timuit quod non totum
a matre esset conflatum et profectum. quae hoc tempore
sileret omnia atque ea, si oblivione non posset, tamen
taciturnitate sua tecta esse pateretur; sed verosed vero Sya: sed vere b2: sed ea vero Mb1s sic agituragitur Sy1s: agit Mst: angitur b2y2
ut prorsus reticerereticeri a (? S） nullo modo possit. hoc enim ipsum
iudicium, hoc periculum, illa accusatio, illailla accusatio, illa scripsi: illa accusatio Msa: haec accusatio Lambinus: del. Gulielmius omnis testium
copia quae futura est a matre initio est adornata, a matre
hoc tempore instruitur atque omnibus eius opibus et copiis
comparatur. ipsa denique nuper Larino huius opprimendi
causa Romam advolavit; praesto est mulier audax, pecuniosa,
crudelis, instituit accusatores, instruit testis, squalore
huius et sordibus laetatur, exitium exoptat, sanguinem
suum profundere omnem cupit, dum modo profusum huius
ante videat. haec nisi omnia perspexeritis in causa, temere
a nobis illam appellari putatote; sinsin PSa: sin autem Mm erunt et aperta et
nefaria, Cluentio ignoscere debebitisdebebitis P: debetis Mma, quod haec a me dici
patiatur; mihi ignoscere non deberetis, si tacerem.
nunc iam summatim exponam quibus criminibus Oppianicus
damnatus sit ut et constantiam A. Cluenti et
rationem accusationis perspicere possitis. ac primum causa
accusandi quae fuerit ostendam ut id ipsum A. Cluentium
vi ac necessitate coactum fecisse videatis.
cum manifesto
venenum deprehendisset quod vir matris Oppianicus ei
paravisset, et res non coniectura sed oculis et manibuset man. Sya: ac man. Mbs
tenereturteneretur Mm: retineretur b2y2a, neque in causa ulla dubitatio possetpossit S esse, accusavit
Oppianicum; quam constanter et quam diligenter postea
dicam; nunc hoc scire vos voluivolui vos Sa, nullam huic aliam accusandi
causam fuisse nisi utiuti Msy: ut Sba propositum vitae periculum et
cotidianas capitis insidias hac una ratione vitaretvitaret Mm: evitaret Sa: devitaret B. atque
ut intellegatis eisiis Manutius: his Mma accusatum esse criminibus Oppianicum ut
neque accusator timeretimeret a neque reus sperare debueritdebuerit Mm: potuerit Sa, pauca
vobis illius iudici crimina exponam; quibus cognitis nemo
vestrum mirabitur illum diffidentem rebus suis ad StaienumStaienum PSb2y2: Stalenum Mm: Scaienum a
atque ad pecuniam confugisse.
Larinas quaedam fuit Dinaea, socrus Oppianici, quae
filios habuit M. et N. AuriosM. et N. Aurios P: M. Aurium et Numerium Aurium aa: M. et Num. Aurios Mm et Cn. MagiumCn. Numerium aa, ita mox et filiam
magiam nuptam Oppianico. M. Aurius adulescentulus
bello Italico captus apud Asculum in Q. Sergi senatoris,
eius qui inter sicarios damnatus est, manus incidit et apud
eum fuit in ergastuloin ergastulo fuit P. N. autem Aurius, frater eius, mortuus
est heredemque Cn. Magium fratremfratrem Pa: fratrem suum Mm reliquit. postea
magia, uxor Oppianici, mortua est. postremo unus qui
reliquus erat Dinaeae filius Cn. Magius est mortuusmortuus est Sba. is
heredem fecitheredem fecit PSa: fecit heredem Mm illum adulescentulumadolescentulum Sb2s: adolescentem cett. Oppianicum, sororis
suae filium, eumque partiri cum Dinaea matre iussit. interim
venitinterim venit intervenit Sa index ad Dinaeam neque obscurus neque incertus
qui nuntiaret ei filium eius, M. Aurium, vivere et in
agro Gallico esse in servitute.
mulier amissis liberis, cum
unius reciperandi filireciperandi filii PSa: filii reciperandi Mm spes esset ostentata, omnis suos propinquos
filique sui necessarios convocavit et ab eis flens
petivit ut negotium susciperent, adulescentem investigarent,
sibi restituerent eum filium quem tamen unum ex multis
fortuna reliquum esse voluisset. haec cum agere instituisset,
oppressa morbo est. itaque testamentum fecit eius
modi ut illi filio HSHS P: om. Mma CCCC P: CCCLIII Mm: quadraginta aa cccc milia legaret, heredem institueret
eundem illum Oppianicum, nepotem suum; atque eisiis Garatoni: his Mma diebus
paucis est mortuamortua est Sa. propinqui tamen illi, quem ad modum
viva Dinaea instituerant, ita mortua illa ad investigandum
M. AuriumM. Sa: om. Mm cum eodem illo indice in agrum Gallicum profecti
sunt.
interim Oppianicus ut erat, sicutisicut Sa multis exex multis P
rebus reperietis, singulari scelere et audacia, per quendam
Gallicanum, familiarem suum, primum illum indicem pecunia
corrupit, deinde ipsum M. AuriumM. Balter: om. Mma non magna iactura facta
tollendum interficiendumque curavit. illi autem qui erant
ad propinquum investigandum et reciperandum profecti
litteras Larinum ad Aurios, illius adulescentisadolescentis PSa: adolescentis propinquos Mm suosque necessarios,
mittunt sibi difficilem esse investigandi rationem,
quodquod cum Sb2a intellegerent indicem ab Oppianico esse corruptum.
quas litteras A. AuriusA. Msy: M. b: om. PSa, vir fortis et experiens et domi
nobilis et M. illius Auri perpropinquusperpropinquus PSy2t: propinquus Mms, in foro palam multismultis PSy2a: om. Mm
audientibus, cum adesset Oppianicus, recitat et clarissima
voce se nomen Oppianici, si interfectum M. Aurium esseesse PSa: om. Mm
comperisset, delaturum esse testatur.
interim brevi tempore
illi qui erant in agrum Gallicumin Galliam a profecti Larinum
revertuntur; interfectumet interfectum Sy2a esse M. Aurium nuntiantnuntiant Sa: renuntiant Mm. animi
non solum propinquorum sed etiam omnium Larinatium
odio Oppianici et illius adulescentis misericordia commoventur.
itaque cum A. Aurius iscum A. Aurius is S: cum Maurius is P: cum Aurius is s: cum is t: cum A. Aurius Mm qui antea denuntiarat
clamore hominem ac minis insequi coepisset, Larino profugit
et se in castra clarissimi viri, Q. Metelli, contulit.
post illam autem fugamautem fugam Sa: fugam autem Mm sceleris et conscientiae testem
numquam se iudiciis, numquam legibusnumquam se... legibus om. a, del. Baiter, numquam inermeminermen Sbya: inermum Ms
inimicisse inimicis Sa committere ausus est sed per illam L. Sullae vim
atque victoriam Larinum in summo timore omnium cum
armatis advolavit; quattuorviros quos municipes fecerant
sustulit; se a Sulla et alios praeterea trisalios praetera tres (om. praeterea b1) Mm: tres praeterea a factos esse dixit
et ab eodem sibi esse imperatum ut A.A. Halm: om. Mma Aurium illum qui
sibi delationem nominis et capitis periculum ostentarat, et
alterum A.A. Mommsen: om. Mma Aurium et eius L. filium et Sex. Vibium quo
sequestre in illo indice corrumpendo dicebatur esse usus,
proscribendos interficiendosque curaret. itaque illis crudelissime
interfectis non mediocri ab eo ceteri proscriptionis
et mortis metu terrebanturtenebantur a. his rebus in causa iudicioque
patefactis quis est qui illum absolvi potuisse arbitreturarbitretur Weiske: arbitraretur Mma?
atque haec parva sunt; cognoscite reliqua ut non aliquando
condemnatum esse Oppianicum sed aliquam diu incolumem
fuisse miremini.
primum videte hominis audaciam. Sassiam in matrimonium
ducere, habiti matrem — illam cuius virum A.A. om. Sa
Aurium occiderat — concupivit. Vtrum impudentior hic qui
postulet, an crudelior illa, si nubat, difficile dictu est; sed
tamen utriusque humanitatem constantiamque cognoscite.
petit Oppianicus ut sibi Sassia nubat et id magno opere
contendit. illa autem non admiratur audaciam, non impudentiam
aspernatur, non denique illam Oppianici domumdomum Sy: dextram s: om. Mb
viri sui sanguine redundantem reformidat, sed quod haberet
ille trisille tres Sa: tres ille Mm filios, idcirco se ab eis nuptiis abhorrere respondit.
Oppianicus, qui pecuniam Sassiae concupivisset, domodomo quoquo modo Orelli sibi
quaerendum remedium existimavit ad eam moram quae
nuptiis adferebatur. nam cum haberet ex Novia infantem
filium, alter autem eius filius PapiaPappia Sa natus TeaniTeani Teano Bb2y2a, Arusianus (K. vii. 455): Teani Apuli Mb1, quod abest
abab M, Arusianus: a ma Larino xviii milia passuum, apud matrem educaretur,
arcessit subito sine causa puerum Teano, quod facere nisi
ludis publicispublicis om. a aut festis diebus antea non solebat. mater
misera nihilmisera nihil mali Sa: nihil mali misera Mm mali suspicans mittit. ille se Tarentum proficisci
cum simulasset, eo ipso die puer, cum hora undecima
in publico valenshora und. cum valens in publico a visus esset, ante noctem mortuus et postridie
ante quam luceret combustus est.
atque hunc tantum
maerorem matri prius hominum rumor quam quisquam ex
Oppianici familia nuntiavit. illa cum uno tempore audisset
sibi non solum filium sed etiam exsequiarum munus ereptum,
Larinum confestim exanimata venit et ibi de integro
funus iam sepulto filio fecit. dies nondum decem intercesserant
cum ille alter filius infans necatur. itaque nubit
Oppianico continuo Sassia laetanti iam animo et spe optimeoptime Sa: optima Mm
confirmatoconfirmata b2, nec mirum quae se non nuptialibus donis sed
filiorum funeribus esseesse aa: om. Mm delenitam videret. ita, quodita quod b2sya: itaque SMb1: itaque quod Naugerius (cf. §190) ceteri
propter liberos pecuniae cupidiores solent esseesse solent Sa, ille propter
pecuniam liberos amittere iucundum esse duxit.
Sentio,
iudices, vos pro vestra humanitate his tantis sceleribus
breviter a me demonstratis vehementer esse commotos.
quo tandem igitur animo fuisse illos arbitramini quibus hisiis a
de rebus non modo audiendum fuit verum etiam iudicandum?
vos auditis de eo in quem iudices non estis, de eo
quem non videtis, de eo quem odisse iam non potestis, de
eo qui et naturae et legibus satis fecit, quem leges exsilio,
natura morte multavit, auditis nonnon sine b2y2s ab inimico, auditis sine
testibus, auditis cum ea quae copiosissime dici possunt
breviterbreviter Sa: breviter a me Mm strictimque dicuntur. illi audiebant de eo de quoeo de quo eo... quo B: eo quo a
iurati sententias ferre debebant, de eo cuius praesentis nefarium
et consceleratum voltum intuebantur, de eo quem
omnesomnes aa: om. Mm oderant propter audaciam, de eo quem omni supplicio
dignum esse ducebant; audiebant ab accusatoribus,
audiebant verba multorum testium, audiebant cum una quaque
de re a P. Cannutio, homine eloquentissimo, graviter et
diu diceretur.
et est quisquam qui, cum haec cognoverit,
suspicari possitposset Sa Oppianicum iudicio oppressum et circumventum
esse innocentem?
acervatim reliqua iamreliqua iam SBs: iam reliqua cett., iudices, dicam ut ad ea quae propiorapropiora b2s: propriora SBMb1y
huiuscehuiusce Sa: huius Mm causae et adiunctiora sunt perveniam. vos,
quaeso, memoria teneatis non mihi hoc esse propositum ut
accusem Oppianicum mortuum sed, cum hoc persuadere
vobis velim, iudicium ab hoc non esse corruptum, hoc uti
initio ac fundamento defensionis, Oppianicum, hominemmortuum hominem Sa
sceleratissimum et nocentissimum, esse damnatum. qui
uxori suae Cluentiae, quae amita huius habiti fuitfuisset Sa, cum ipse
poculum dedisset, subito illa in media potione exclamavit
se maximo cum dolore emoriemori Sa: mori Mm nec diutius vixit quam locuta
est; nam in ipso sermone hoc et vociferatione mortua est.
et ad hanc mortemmortem Sa: mortem tam Mm repentinam vocemquevocemque My: vocesque bsy2a morientis omnia
praeterea quae solent esse indicia et vestigia veneni in illius
mortuae corpore fuerunt. eodemque veneno C. Oppianicum
fratrem necavit.
neque est hoc satis; tametsi in ipso
fraterno parricidio nullum scelus praetermissum videtur,
tamen ut ad hoc nefarium facinus accederet aditum sibi
aliis sceleribus ante munivit. nam cum esset gravida
Auria, fratris uxor, et iam appropinquare partus putareturputaretur aa: videretur Mm,
mulierem veneno interfecit ut una illudillud Sya: illa Mb: cum illa s, Lambinus quod erat ex fratre
conceptum necaretur. post fratrem adgressus est; qui
sero iam exhausto illo poculo mortismortis del. Gruter, cum et de suo et de
uxoris interitu clamaret testamentumque mutare cuperet, in
ipsa significatione huius voluntatis est mortuus. ita mulierem
ne partu eius ab hereditate fraterna excluderetur
necavit; fratris autem liberos prius vita privavit quam illi
hanc a natura lucemlucem Sa: propriam lucem Mm accipere potuerunt; ut omnes intellegerent
nihil ei clausum, nihilclausum nihil om. s1 sanctum esse posse aa Sa: om. Mm cuius
audacia fratris liberos ne materni quidem corporis custodiae
tegere potuissentcustodiae... potuissent SBa: custodia... potuisset Mm.
memoria teneo Milesiam quandam mulierem,
cum essem in Asia, quod ab heredibus secundissecundis om. SBa (contra Quintil. viii. 4. 11)
accepta pecunia partum sibi ipsa medicamentis abegisset, rei
capitalis esse damnatam; necnec Sa: neque Mm iniuria quae spem parentis,
memoriam nominis, subsidium generis, heredem familiae,
designatum rei publicae civem sustulisset. quanto est
Oppianicus in eadem iniuria maiore supplicio dignus! si quidem
illa, cum suo corpori vim attulisset, se ipsa cruciavit,
hic autem idem illud effecit per alieni corporis mortemmortem vim Quintil.
atque cruciatum. ceteri non videntur in singulis hominibus
multa parricidia suscipere posse, Oppianicus inventus est
qui in uno corpore plurisplures PMm: multos Sy2a necaret.
itaque cum hanc eius
consuetudinem audaciamque cognossetcognosset P: cognoscet M: cognosceret m avunculus illius
adulescentis Oppianici, Cn. MagiusCn. Numerius aa, isque, cumisque cum P: is qui at: isque Mms gravi morbo
adfectus essetesset Halm: esset et Mma, heredem illum sororis suae filium faceret,
amicis adhibitisamicis adhibitis Mma: adhibitis amicis P praesente matre sua Dinaea uxorem suam
interrogavit essetne praegnas. quae cum se esse respondisset,
ab ea petivit ut se mortuo apud Dinaeam — quae tum
ei mulieri socrus erat — quoad pareret habitaret diligentiamque
adhiberet ut id quod conceperat servare etservare et P: servaret ut Mma salvum
parere possetpossit Ss. itaque ei testamento legat grandem pecuniam
a filio si qui natus essetesset erit aa; abab a Sb1 secundo herede nil legat.
quid de Oppianico suspicatus sit videtis;
quid iudicaritiudicaverit Sy2a
obscurum non est. nam cuiuscuius PSa: cum eius Mm filium faceret heredem, eum
tutorem liberis non adscripsit. quid Oppianicus fecerit
cognoscite ut illum Magium intellegatis nonnon aa: om. Mm longe animo
prospexisse morientem. quae pecunia mulieri legata erat a
filio, si qui natus essetesset erit aa, eam praesentem Oppianicus non
debitam mulieri solvit, si haec solutio legatorum et non
merces abortionis appellanda est. quo illa pretio accepto
multisque praeterea muneribus quae tum ex tabulis Oppianici
recitabantur spem illam quam in alvo commendatam a
viro continebat victa avaritia sceleri Oppianici vendidit.
nihil posse iam ad hanc improbitatem addi videtur;
attendite
exitum. quae mulier obtestatione viri decem illis
mensibus ne domum quidem ullam nisi socrus suae nosse
debuit, haec quinto mense post viri mortem ipsi Oppianico
nupsit. quae nuptiae non diuturnae fuerunt; erant enim
non matrimoni dignitate sed sceleris societate coniunctae.
quid? illa caedes Asuvi Larinatis, adulescentis pecuniosi,
quam clara tum recenti re fuitrecenti re fuit P: fuit recenti aa: recenti re (om. re b1y1) Mm omnium Ms: in omnium y2a (? S): omni b1: omni omnium b2 et quam omnium sermone
celebrata! fuit Avillius quidam LarinoLarino PSa: Larinas Mm perdita nequitia et
summa egestate, arte quadam praeditus ad libidines adulescentulorum
excitandasexercitandas P accommodataaccommodata Arusian. (K. vii. 452): accommodatus Mma. qui ut se blanditiis
et adsentationibus in Asuvi consuetudinem penitus immersit,
Oppianicus continuo sperare coepit hoc se Avillio tamquam
aliqua machina admota capere Asuvi adulescentiam et fortunas
eius patrias expugnare posse. ratio excogitata
Larini est, res translata RomamRomae SBs; inireinire Pb2y: iniri Mb1sa enim consilium
facilius in solitudine, perficere rem eius modi commodius in
turba posseposse se Mommsen arbitrati sunt. Asuvius cum Avillio Romam
est profectus. hos vestigiis Oppianicus consecutussecutus a est.
iam ut Romae vixerint, quibus conviviisquibus conviviis om. a, quibus flagitiis,
quantis et quam profusis sumptibus non modo conscio sed
etiam conviva et adiutore Oppianico longum est dicere mihi,
praesertim ad alia properanti; exitum huius adsimulatae
familiaritatis cognoscite.
cum esset adulescens apud mulierculam
quandam atque ubiubi P: ibi Mma pernoctaratpernoctarat Müller: pernoctaret Mma ibi diemibi diem Pa: ibidem S: et ibidem s: et ibi diem Mby posterum
commoraretur, Avillius, ut erat constitutum, simulat se
aegrotare et testamentum facere velle. Oppianicus obsignatores
ad eum qui neque Asuvium neque Avillium nossent
adducit et illum Asuvium appellat ipse; testamento Asuvi
nomine obsignato discediturdiscedit ba. Avillius ilico convalescit;
Asuvius autem brevi illo tempore, quasi in hortulos iret, in
harenarias quasdam extra portam Esquilinam perductus
occiditur.
qui cum unum iam et alterum diem desideraretur
neque in eis locis ubi ex consuetudine quaerebatur
inveniretur, et Oppianicus in foro Larinatium dictitaret
nuper se et suos amicos testamentum eius obsignasse, liberti
Asuvi et non nulli amici, quod eo die quo postremum
Asuvius visus erat Avillium cum eo fuisse et a multis visum
esse constabat, in eum invadunt et hominem ante pedes Q.Q. om. a
ManliManli (-ii) PSa: Manilii Mm qui tum erat triumvir constituunt. atque illicillic Sa: ille Mm continuo
nullo teste, nullo indice recentisrecentis om. s malefici conscientia
perterritus omnia, ut a me paulo ante dicta sunt, exponit
Asuviumque a sesea sese Sy2a: ab se Mm consilio Oppianici interfectum fatetur.
extrahitur domo latitans Oppianicus a Manlio;
index Avillius
ex altera parte coram tenetur. hic quid iamquid iam Sa: iam quid Mm reliqua quaeritis?
Manlium plerique noratis; non ille honorem a pueritia,
non studia virtutis, non ullum existimationis bonae
fructum umquam cogitarat, sed exsed ex ex a petulanti atque improbo
scurra in discordiis civitatis ad eam columnam ad quam
multorum saepe conviciis perductus erat tumtum triumvir Reid suffragiis
populi pervenerat. itaque tum cumtum cum aa: rem cum Mm: cum B, Baiter Oppianico transigit, pecuniam
ab eo accipit, causam et susceptam et tamet tam aa: et Mm manifestam
relinquitreliquit Sa. ac tum in Oppianici causa crimen hoc AsuvianumAsuvianum Mm: Avillianum aa
cum testibus multis tum vero illius testamentoillius testamento scripsi: illius Avillii St: indicio (indiciis s2 in ras.) Avillii cett. comprobatur aa comprobabatur;
in quoin quo adlegatos add. S (e nota marginali a legato, i. e. a testamento, credo, ortum): inter (ad inter b1) adlegatos add. Mm: ad (om. ad y2) inter allegatum add. b2y2: alligatum add. a Oppianici nomen primum esse constabat,
eius quem vos miserum atque innocentem falso iudicio
circumventum esse dicitis.
quid? aviam tuam, Oppianice, Dinaeam cui tu es heres
pater tuus non manifesto necavit? ad quam cum adduxisset
medicum illum suum iam cognitum et saepe
victorem per quem interfecerat plurimosper... plurimos del. Lambinus mulier exclamat se
ab eo nullo modo velle curaricurari velle aa quo curante omnis suosomnes suos aa: suos omnes Mm perdidisset.
tum repente Anconitanum quendam, L. Clodium,
pharmacopolam circumforaneumforanum (-eum B) SBa qui casu tum Larinum
venisset adgreditur et cum eo HS duobusHS OOOO??? Mm: duo milia aBa: duobus milibus HS Müller milibus, id quod
ipsius tabulis estipsius tab. est SBb1a: ipsius tab. tum est Mm: est ipsius tab. tum b2y demonstratum, transigit. L. Clodius,
cumcum Sy2a: qui Mm properaret, cui fora multa restarent, simul atque introductus
est rem confecit; primaprima una B potione mulierem sustulit
neque postea Larini punctum est temporis commoratus.
eadem hac Dinaea testamentum faciente,
cum tabulas prehendisset
Oppianicus, qui gener eiushuius Sa fuisset, digito legata
delevit et, cum id multis locis fecisset, post mortem eius ne
lituris coargui posset testamentum in alias tabulas transcriptum
signis adulterinis obsignavit. multa praetereo
consulto; etenim vereor ne haec ipsa nimium multa esse
videantur. vos tamen similem sui eumsimilem sui eum Sa: eum similem sui (om. sui b1s) Mm fuisse in ceteris
quoque vitae partibus existimare debetis. illum tabulas
publicas Larini censorias corrupisse decuriones universi
iudicaverunt; cum illo nemo iamnemo iam Sa: iam nemo Mm: nemo Quintil. ix. 3. 38 rationem, nemo rem
ullam contrahebat; nemo illum ex tam multis cognatis et
adfinibus tutorem umquam liberis suis scripsit, nemo illum
aditu, nemo congressione, nemo sermone, nemo convivio
dignum iudicabatiudicavit a (? S）; omnes aspernabantur, omnes abhorrebant,
omnes ut aliquam immanem ac perniciosam bestiam
pestemque fugiebant.
hunc tamen hominem tam audacem,
tam nefarium, tam nocentem numquam accusasset habitus,
iudices, si id praetermittere suo salvo capitesuo salvo capite Sa: salvo capite suo Mm (cf. Zielinski p. 199) potuisset. erat
huic inimicus Oppianicus, erat, sederat sed erat t1 tamen erat vitricus;
crudelis et huic infesta mater, at mater; postremo nihil tam
remotum ab accusatione quam Cluentius et natura et
voluntate et instituta ratione vitae. sed cum esset haec eiei Sbs: illi Msy: om. t
proposita condicio ut aut iuste pieque accusaret aut acerbe
indigneque moreretur, accusare quoquo modo posset quam
illo modo emori maluit.
atque ut hoc ita esse perspicere possitis exponam vobis
Oppianici facinus manifesto compertum atque deprensum;
ex quo simul utrumque, et huic accusare et illiilli Sb2a: illum Mm condemnari,
necesse fuisse intellegetis.
Martiales quidam Larini appellabantur,
ministri publici Martis atque ei deoei deo Mm: ideo SBs: adeo t veteribus
institutis religionibusque Larinatium consecrati. quorum
cum satis magnus numerus esset, cumque item ut in Sicilia
permulti Venerii sunt, sic illi Larini in Martis familia numerarentur,
repente Oppianicus eos omnis liberos esse
civisque Romanos coepit defendere. graviter id decuriones
Larinatium cunctique municipes tulerunt. itaque
ab habito petiverunt ut eam causam susciperet publiceque
defenderet. habitus cum se ab omni eius modi negotio
removisset, tamen pro loco, pro antiquitate generis sui, pro
eo quod se non suissuis Sa: suis solum (solum suis y) Mm commodis sed etiam suorum municipum
ceterorumque necessariorum natum esse arbitrabatur,
tantaetantae Mm: antea Sa voluntati universorum Larinatium deesse noluit.
suscepta causa Romamque delata magnae cotidie contentiones
inter habitum et Oppianicum ex utriusque studio defensionis
excitabantur. erat ipse immani acerbaque natura
Oppianicus; incendebat eius amentiam infesta atque inimica
filio mater habiti. Magni autem illi sua interesse arbitrabantur
hunc a causa Martialium demoveridemoveri Klotz: demovere Mm: removeri aa (cf. Zielinski p. 166). suberat etiam
alia causa maior quae Oppianici, hominis avarissimi atque
audacissimiatque audacissimi om. s1, del. Baiter, mentem maxime commovebat.
nam habitus
usque ad illius iudici tempus nullum testamentum umquam
fecerat; neque enimenim Mm: om. SBa quicquam Arusian. (K. vii. 479): om. Mma legare quicquam eius modi matri poterat
inin Arusian. (s. v. induco in): om. Mm animum inducere neque testamento nomen omnino
praetermittere parentis. id cum Oppianicus sciret — neque
enim erat obscurum — intellegebat habito mortuo bona
eius omnia ad matrem esse ventura; quae ab sese postea
aucta pecunia maiore praemio, orbata filio minore periculo
necaretur. itaque his rebus incensus qua ratione habitum
veneno tollere conatus sit cognoscite.
C. et L. Fabricii
fratres gemini fuerunt ex municipio AletrinatiAletrinati Priscian. (K. ii. 348): Allerinati S: Aletrinate Msy1: Larinati by2a, homines
inter se cum forma tum moribus similes, municipum autem
suorum dissimillimi; in quibus quantus splendor sit, quam
prope aequabilis, quam fere omnium constans et moderata
ratio vitae nemo vestrum, ut mea fert opinio, ignorat. his
Fabriciis semper est ususest usus Sa: usus est Mm Oppianicus familiarissime. iamiam nam Madvig
hoc fere scitis omnes quantam vim habeat ad coniungendas
amicitias studiorum ac naturae similitudo. cum illi ita
viverent ut nullum quaestum esse turpemesse turpem Sa: turpem esse Mm arbitrarentur,
cum omnis ab eisiis a: his Mm fraus, omnes insidiae circumscriptionesque
adulescentium nascerentur, cumque essent vitiis atque improbitate
omnibus noti, studiosestudiose Sa: studio Mm, ut dixi, ad eorum se familiaritatem
multis iam ante annis Oppianicus applicarat.
itaque tum sic statuit, per C.
Fabricium — nam L. erat mortuus — insidias
habito comparare. erat illo tempore infirma
valetudine habitus. Vtebatur autem medico nonnon aa: om. Mm ignobili
sedsed del. Müller spectato homine, Cleophanto; cuius servum Diogenem
Fabricius ad venenum habito dandum spe et pretio sollicitare
coepit. servus non incallidus et, utet ut Sy2a: sed ut Mm res ipsaipsa res a declaravitdeclarat B,
frugi atque integer sermonem Fabrici non est aspernatus;
rem ad dominum detulit; Cleophantus autem cum habito
est conlocutuscollocutus Sa: locutus Mm. habitus statim cum M. BaebioBaebio (Be-) aa: Bebrio Mm senatore,
familiarissimo suo, communicavit; qui qua fide, qua prudentia,
qua diligentiadiligentia aa: dignitate Mm fuerit meminisse vos arbitror. ei
placuit ut Diogenem habitus emeret a Cleophanto, quo
facilius aut comprehenderetur res eius indicio aut falsa esse
cognosceretur. ne multa, Diogenes emitur, venenum diebus
paucis comparaturcomparatur aa: om. Mm; multi viri boni cum ex occulto
intervenissent, pecuniapecunia a: pecuniaque Mm obsignata quae ob eam rem dabatur
in manibus Scamandri, liberti Fabriciorum, deprehenditur.
pro di immortales! Oppianicum quisquam his rebus
cognitis circumventum esse dicetesse dicet (diceret t) Sa: dicit esse Mm?
quis umquam audacior,
quis nocentior, quis apertior in iudicium adductus est?
quod ingenium, quae facultas dicendi, quae a quoquam excogitata
defensio huic uni crimini potuit obsistere? simul
et illud quis est qui dubitet quin hac re comperta manifestoquemanifesteque Sa
deprehensa aut obeunda mors Cluentio aut suscipienda
accusatio fuerit?
satis esse arbitror demonstratum, iudices, eis criminibus
accusatum esse Oppianicum utiuti Sa: ut Mm honeste absolvi nullo modo
potuerit. cognoscite nunc ita reum citatum esse illum ut
re semel atque iterum praeiudicata condemnatus in iudicium
veneritvenerit Mm: veniret Sa. nam Cluentius, iudices, primum nomen
eius detulit cuius in manibus venenum deprenderat. is
erat libertus Fabriciorum, Scamander. integrum consilium,
iudici corrupti nulla suspicio; simplex in iudicium causa,
certa res, unumunum verum Angelius crimen adlatum est. hic tum C. Fabriciustum C. Baiter: cum C. y2s: cum causa S: cum causa C. t: tum M: tamen bs,
is de quo ante dixi, qui liberto damnato sibi illud impendere
periculum videret, quod mihi cum Aletrinatibuscum Larinatibus b2y2a vicinitatem
et cum plerisque eorum magnum usum esse sciebat,
frequentis eos ad me domum adduxit. qui quamquam de
homine sic ut necesse erat existimabant, tamen quod erat
ex eodem municipio, suae dignitatis esse arbitrabantur eum
quibus rebus possentpossint Sa defendere, idque a me ut facerem et
ut causam Scamandri susciperem petebant, in qua causa
patroni omne periculum continebatur.
ego, qui neque
illis talibus viris ac tam amantibus mei rem possem ullam
negare neque illud crimen tantum ac tam manifestum esse
arbitrarer, sicut ne illi ipsi quidemipsi quidem Sa: quidem ipsi Mm qui mihi tum illam
causam commendabant arbitrabantur, pollicitus eis sum mesum me Sa: his sum me (sum me his b) Mm
omnia quae vellent esse facturum.
res agi coepta est; citatus est Scamander reus. accusabat
P. Cannutius, homo in primis ingeniosus et in dicendo
exercitatus; accusabat autem ille quidem Scamandrum
verbis tribus, venenum esse deprensum. omnia tela totius
accusationis in Oppianicum coniciebanturconiciebantur Mm: constituebantur Sa, aperiebatur
causa insidiarum, Fabriciorum familiaritas commemorabatur,
hominis vita et audacia proferebatur, denique omnis
accusatio varie graviterque tractata ad extremum manifesta
veneni deprehensione conclusa est. hic ego tumtum SMs: cum b2sy: tamen b1 ad respondendum
surrexi qua cura, di immortales!
qua sollicitudine
animi, quo timore! semper equidem magno cum metu
incipio dicere; quotienscumque dico, totiens mihi videor
in iudicium venire non ingeni solum sed etiam virtutis
atque offici, ne aut id profiteri videar quod non possimpossim aBa: possim implere Mm,
quod est impudentiaeimprudentiae SBa1a, aut non idnon id SBa: id non Mm efficere quod possim,
quod est aut perfidiae aut neglegentiae. tum vero ita sum
perturbatus ut omnia timerem, si nihil dixissem ne infantissimus,
si multa in eius modi causa dixissem ne impudentissimus
existimarer.
conlegi me aliquando et ita constitui,
fortiter esse agendum; illi aetati qua tum eram solere
laudi darilaudi dari Mb2a: laudari (-e b1) Sb1ya, etiam si in minus firmis causis hominum periculis
non defuissem. itaque feci; sic pugnavi, sic omni ratione
contendi, sic ad omnia confugi, quantum ego adsequi potui,
remedia ac perfugia causarum ut hoc quod timide dicam
consecutus sim, ne quis illi causae patronum defuisse arbitraretur.
sed ut quidquidquidquid quidque Ascens. (i), cf. Madvig. Fin. v. 24 ego apprehenderamapprehenderam Mm: reprehenderam as, statim accusator
extorquebat e manibus. si quaesiveram quaequaesiveram Sa: quaesieram Mm inimicitiae
Scamandro cum habito, fatebatur nullas fuisse, sed
Oppianicum cuius ille minister fuisset huic inimicissimum
fuisse atque esse dicebat. sin autem illud egeram, nullum
ad Scamandrum morte habiti venturum emolumentum
fuisse, concedebat, sed ad uxorem Oppianici, hominis in
uxoribus necandis exercitati, omnia bona habiti ventura
fuissefuisse Sa: esse Mm dicebat. cum illa defensione usus essem quae in
libertinorum causis honestissima semper existimata est,
Scamandrum patrono esse probatum, fatebatur, sed quaerebat
cui probatus esset ipse patronussed. . patronus om. a.
cum ego pluribus
verbis in eo commoratus essem, Scamandro insidias factasinsidias factas Sa: factas insidias Mm
esse per Diogenem constitutumque inter eos alia dealia de Sa: de alia Mm re
fuisse ut medicamentum, non venenum Diogenes adferret;
hoc cuivis usucuivis usu (-us s) Mms: quo visus S: quovis usus t venire posseposse Mm: posset aa: quaerebat cur in eius modi
locum tam abditum, cur solus, cur cum obsignata pecunia
venisset. denique hoc loco causa testibus honestissimis
hominibus premebatur. M. Baebius de suo consilio Diogenem
emptum, se praesente Scamandrum cum veneno
pecuniaque deprehensum esse dicebat. P. Quintilius VarusQuintilius C. Stephanus: Quintius Mma,
homo summa religione et summa auctoritate praeditus, de
insidiis quae fierent habito et de sollicitatione Diogenis recenti
re secum Cleophantumsecum Cleophantum Mm: se cum Cleophanto a (? S） locutumlocutum Mmt: collocutum b2s esse dicebat.
atque
in illo iudicio cum Scamandrum nos defendere videremur,
verbo ille reus erat, re quidem vera et periculo totatota Sa: et tota Mm accusatione
Oppianicus. neque id obscure ferebat nec dissimulare
ullo modo poterat; aderat frequens, advocabat, omni
studio gratiaque pugnabat; postremo — id quod maximo malo
illi causae fuit — hoc ipso in loco, quasi reus ipse esset, sedebat.
oculi omnium iudicum non in Scamandrum sed in
Oppianicum coniciebantur; timor eius, perturbatio, suspensus
incertusque voltus, crebra coloris mutatio, quae erant
antea suspiciosa, haec aperta etet Sa: ac Mm manifesta faciebant.
cum
in consilium iri oporteret, quaesivit ab reo C. IuniusC. Iunius Q. Iunius b2y2a: qui vuius S quaesitor
ex lege illa Cornelia quae tum erat clam an palam de
se sententiam ferri vellet. de Oppianici sententia responsum
est, quod is habiti familiarem Iunium esse dicebat,
clam velle ferri. itum est in consilium. omnibus sententiis
praeter unam quam suam Staienus esse dicebat Scamander
prima actione condemnatus est. quis tum erat
omnium qui Scamandro condemnato non iudicium de
Oppianico factum esse arbitraretur? quid est illa damnatione
iudicatum, nisi venenum id quod habito daretur esse
quaesitum? quae porroquae porro SMm (sup. lin. in S que orum porro): quae horum porro b2y2s tenuissima suspicio conlata in
Scamandrum est aut conferri potuit ut is sua sponte necare
voluisse habitum putaretur?
atque hoc tum iudicio facto et Oppianico re et existimatione
iam, lege et pronuntiatione nondum condemnato
tamen habitus Oppianicum reum statim non fecit. voluit
cognoscere utrum iudices in eos solos essent severi quos
venenum habuisse ipsos comperissent, an etiam consilia
conscientiasque eius modi facinorum supplicio dignas iudicarent.
itaque C. Fabricium quem propter familiaritatem
Oppianici conscium illi facinori fuisse arbitrabatur reum
statim fecit, utique ei locus primus constitueretur propter
causae coniunctionem impetravit. hic tum Fabricius non
modo ad me meos vicinos et amicos AletrinatisLarinates by2a non adduxit
sed ipse eis neque defensoribus uti postea neque
laudatoribus potuit.
rem enim integram hominis non
alieni quamvis suspiciosam defendere humanitatis esse putabamus,
iudicatam labefactare conari impudentiae. itaque
tum ille inopia et necessitate coactus in causa eius modi
ad Caepasios fratres confugit, homines industrios atque eo
animo ut quaecumque dicendi potestas esset data in honore
atque in beneficio ponerent.
iamiam nam Madvig hoc prope iniquissime
comparatum est quod in morbis corporis, ut quisque est
difficillimus, ita medicus nobilissimus atque optimus quaeritur,
in periculis capitis, ut quaeque causa difficillima est,
ita deterrimus obscurissimusque patronus adhibetur. Nisi
forte hoc causaehoc causae Lambinus: hoc causa aa: haec causa Naugerius est quod medici nihil praeter artificium,
oratores etiam auctoritatem praestare debentnisi... debent aa, om. Mm, edd. ante Angelium.
citatur reus,
agitur causaagitur causa om. s, post paucis hab. t, del. Baiter; paucis verbis accusat ut de re iudicata Cannutius;
incipit longo et alte petito prooemio respondere maior
Caepasius. primo attente auditur eius oratio. erigebat
animum iam demissum et oppressum Oppianicus; gaudebat
ipse Fabricius; non intellegebat animos iudicum non illius
eloquentia sed defensionis impudentia commoveri. postea
quam de re coepit dicere, ad ea quae erant in causa addebat
etiam ipse nova quaedam volnera ut, quamquam sedulo
faciebat, tamen interdum non defendere sed praevaricaripraevaricari accusationi add. Mma, del. Lambinus
videreturut... videretur a (? S): hoc... videbatur Mm. itaque cum callidissime se dicere putaret et
cum illa verba gravissima ex intimo artificio deprompsisset:
'respicite, iudices, hominum fortunas, respicite dubios
variosque casus, respicite C. Fabrici senectutem' — cum hoc
'respicite' ornandae orationis causa saepe dixisset, respexit
ipse. at C. Fabricius a subselliis demisso capite discesserat.
hic iudices ridere, stomachari atque acerbe ferre
patronus causam sibi eripi et se cetera de illo loco 'respicite,
iudices' non posse dicere; nec quicquam propius est
factum quam ut illum persequeretur et collo obtorto ad
subsellia reduceret ut reliqua posset perorare. itaita Sb2a: iam Mm tum
Fabricius primum suo iudicio, quod est gravissimum, deinde
legis vi et sententiis iudicum est condemnatus.
quid est quod iam de Oppianici persona causaquepersona causaque aa: causa Mm plura
dicamus? apud eosdem iudices reus est factus, cum his
duobus praeiudiciis iam damnatus esset; ab isdem autem
iudicibus qui Fabriciorum damnatione de Oppianico iudicarant
locus ei primus est constitutus. accusatus est
criminibus gravissimis, et eis quae a me breviter dicta sunt
et praeterea multis quae ego omnia nuncnunc hoc loco hab. Mm, post ego S, ante ego s, om. t omitto; accusatus
est apud eos qui Scamandrum ministrum Oppianici, C.C. aa: om. Mm
Fabricium conscium malefici condemnarant.
Vtrum per
deos immortalis! magis est mirandum quod is condemnatus
est, an quod omnino respondere ausus est? quid enim
illi iudices facere potuerunt? qui si innocentis Fabricios
condemnassent, tamen in Oppianico sibi constare et superioribus
consentireconsentire aa: consistere Mm iudiciis debuerunt. an vero illi sua per
seper se del. Lambinus ipsi iudicia rescinderentrescinderent (-unt b1) Mm: perscinderent (-unt s) a, cum ceteri soleant in iudicando
ne ab aliorum iudiciis discrepent providere? et illiilli Mb: ii ya: num s qui
Fabrici libertum, quia minister in maleficio fuerat, patronum,
quia consciusconscius esset Sy2a, condemnassent, ipsum principem atque architectum
sceleris absolverent? et qui ceteros nullo praeiudicio
facto tamen ex ipsa causa condemnassent, hunc quem bis
iam condemnatumbis iam condemn. Sa: iam bis condemn. b: bis condemn. iam Msy acceperant liberarent?
tum vero illa
iudicia senatoria non falsa invidia sed vera atque insigni
turpitudine notata atque operta dedecore et infamia defensioni
locum nullum reliquissent. quid enim tandem illi
iudices responderent, si qui ab eis quaereret: 'Condemnastis
Scamandrum, quo crimine?' 'nempe quod habitum
per servum medici veneno necare voluisset.voluit. Ecquid Madvig' 'quid habiti
morte Scamander consequebatur?' 'nihil, sed administer
erat Oppianici.' 'et condemnastis C. Fabricium, quid ita?et aa: om. Mm'
'quia, cum ipse familiarissime Oppianico usus, libertus
autem eius in maleficio deprensus esset, illum expertem eius
consili fuisse non probabatur.' si igitur ipsum Oppianicum
bis suis iudiciis condemnatum absolvissent, quis tantam
turpitudinem iudiciorum, quis tantam inconstantiam rerum
iudicatarum, quis tantam libidinem iudicum ferre potuisset?
quod si hoc videtis quod iam hac omni oratione patefactum
est, illo iudicio reum condemnari, praesertim ab
isdem iudicibus qui duo praeiudicia fecissent, necesse fuisse,
simul illud videatis necesse est, nullam accusatoriaccusatoris Sa causam
esseesse causam Sa potuisse cur iudicium vellet corrumpere.
quaero enim
dede Ss: abs cett. te, T. AttiAtti Acci s (duplici t hoc nomen scriptum est in P §147, in S §§149, 150, in B §149), relictis iam ceteris argumentis omnibus, num
Fabricios quoque innocentis condemnatos existimes, num
etiam illa iudicia pecunia corrupta esse dicas, quibus inin aa: om. Mm
iudiciis alter a Staieno solo absolutus est, alter etiam ipse
se condemnavit. age, si nocentesages innocentis Sa, cuius malefici? num
quid praeter venenum quaesitum quo habitus necaretur
obiectum est? num quid aliud in illis iudiciis versatum est
praeter hasce insidias habito ab Oppianico per FabriciumFabricium Sa: Fabricios Mm
factas? nihil, nihil, inquaminquam sa: unquam Mby exstat memoria Sa: exstant memoriae Mm, aliud, iudices, reperietis. exstat
memoria, sunt tabulae publicae; redargue me, si mentior;
testium dicta recita, doce in illorum iudiciis quid
praeter hoc venenum Oppianici non modo in criminis sed
in male dicti locolocum Sa sit obiectum.
multa dici possunt qua re
ita necesse fuerit iudicari, sed ego occurram exspectationi
vestrae, iudices. nam etsietsi aa: si Mm a vobis sic audior ut numquam
benignius neque attentius quemquam auditum putem, tamen
vocat me alio iam dudum tacita vestra exspectatio quae
mihi obloqui videtur: 'quid ergo? negasne illud iudicium
esse corruptum?corruptum esse Sa (contra Quintil. ix. 2. 51)' non nego, sed ab hoc corruptum non
esse confirmo. 'A quo igitur est corruptum?' opinor,
primum, si incertum fuisset quisnam exitus illius iudici
futurus esset, veri similius tamen esset eum potius corrupisse
qui metuisset ne ipse condemnaretur quam illumille a
qui veritus esset ne alter absolveretur; deinde, cum esset
nonnon Sa: nemini Mm dubium quid iudicari necesse esset, eum certe potius
qui sibi aliquaaliqua M: alia ma ratione diffideret quam eum qui omni ratione
confideret; postremo certe potius illum qui bis apud eos
iudices offendisset quam eum qui bis causambis causam Sa: bis causam iis (his b) Mby: bis iis causam s, Baiter probavisset.
Vnum quidem certe nemo erit tam inimicusinimicus aa, Quintil. v. 10. 68, Rufinian. Rhet. M. p. 42: iniquus Mm Cluentio qui
mihi non concedat, si constet corruptum illud esse iudiciumiudicium esse Sa (contra Quintil.）,
aut ab habito aut ab Oppianico esse corruptum; si doceo
non ab habito, vinco ab Oppianico; si ostendo ab Oppianicoab Oppianico om. Sb2a,
purgo habitum. qua re, etsi satis docui rationem
nullam huic corrumpendi iudiciiudicii b2y2a: om. Mm fuisse, ex quo intellegitur
ab Oppianico esse corruptum, tamen de illo ipso separatim
cognoscite.
atque ego illa non argumentabor quae sunt
gravia vehementer, eum corrupisse qui in periculo fuerit,
eum qui metuerit, eum qui spem salutis in alia ratione non
habuerit, eum qui semper singulari fuerit audacia. multa
sunt eius modi; verum cum habeamhabes Sa rem non dubiam sed
apertam atque manifestam, enumeratio singulorum argumentorum
non est necessaria.
dico C. Aelio Staieno iudici
pecuniam grandem Statium Albium ad corrumpendum
iudicium dedisse. num quis negat? te, Oppianice, appelloOppianice, appello Sa: appello, Oppianice Mm,
te, T. AttiT. om. Sa, quorum alter eloquentia damnationem
illam, alter tacita pietate deplorat; audete negare ab Oppianico
Staieno iudici pecuniam datam, negatenegate semel hab. a, negate, inquam,
meomeo Sb1a: in eo cett. loco. quid tacetis? anan Sa: at Mm negare non potestis
quod repetistis, quod confessi estis, quod abstulistis? quo
tandem igitur ore mentionem corrupti iudici facitis, cum ab
ista parte iudici pecuniam ante iudicium datam, post iudicium
ereptam esse fateamini?
quonam igitur haec modo
gesta sunt? repetam paulo altius, iudices, et omnia quae
in diuturna obscuritate latuerunt sic aperiam ut ea cernere
oculis videamini. vos quaeso, ut adhuc me attente audistisattente audistis attendistis (-itis B) SB,
itemitem Mm: ut item SBa quae reliqua sunt audiatis; profecto nihil a me dicetur
quod non dignum hoc conventu et silentio, dignum vestris
studiis atque auribus esse videatur.
nam ut primum Oppianicus ex eo quod Scamander reus
erat factus quid sibi impenderet coepit suspicari, statim se
ad hominis egentis, audacis, in iudiciis corrumpendis exercitati,
tum autem iudicis, Staieni familiaritatem applicavitstatim se... applicavit Mm: statim se... se applicavit aa: fort. statim sese... applicavit.
ac primum Scamandro reo tantum donis muneribusquedonis muneribusque Peterson: donis datis muneribusque Mm: datis muneribus Sa
perfeceratprofecerat Lambinus ut eo fautorefautore aa: auctore Mm uteretur cupidiore quam fides
iudicis postulabat.
post autem cum essetesset Mm: erat Sa Scamander unius
Staieni sententia absolutussententia absolutus om. s, del. Garatoni, patronus autem Scamandri ne
sua quidem sententia liberatus, acrioribus saluti suae remediis
subveniendum putavit. tum abtum ab Sa: tum a Mm Staieno, sicut ab homine
ad excogitandum acutissimo, ad audendum impudentissimo,
ad efficiendum acerrimo — haec enim ille et aliqua ex parte
habebat et maiore ex parte se habere simulabat — auxilium
capiti acac Sa: et Mm fortunis suis petere coepit.
iam hoc nonnon sb2y2a: om. Mb1y1 ignoratis,
iudices, ut etiam bestiae fame monitaemonitae aa, Ammianus Marcell. xiv. 2: dominante Mm plerumque ad eum
locum ubi pastae sunt aliquandosunt aliquando Sa: aliquando sint Mm revertantur.
Staienus ille
biennio ante cumcum Ascens. (2): quam Mma causam bonorum Safini Atellae recepisset,
sescentis milibus nummum se iudicium corrupturum esse
dixerat. quae cum accepisset a pupillo, suppressit iudicioque
facto nec Safinio nec bonorum emptoribus reddidit.
quam cum pecuniam profudisset et sibi nihil non modo ad
cupiditates suas sed ne ad necessitatem quidem reliquisset,
statuit ad easdem esse sibi praedas ac suppressiones iudicialis
revertendum. itaque cum Oppianicum iam perditum
et duobus iugulatum praeiudiciis videret, promissis suis eumsuis eum Sa: eum suis Mm
excitavit abiectum et simul saluti desperare vetuit. Oppianicus
autem orare hominem coepit ut sibi rationem ostenderet
iudici corrumpendi.
ille autemautem Sy2a: om. Mm, quem ad modum ex
ipso Oppianico postea est auditum, negavit quemquam esse
in civitate praeter se qui id efficere posset. sed primo
gravari coepit, quod aedilitatem se petere cum hominibus
nobilissimis et invidiam atque offensionem timere dicebat.
post exoratus initio permagnam pecuniam poposcit, deinde
ad id pervenit quod confici potuit; HSHS Sa: et Mm dcxldcxl scripsi: XXXX Ss: sexcenta (sestertia M) quadraginta milia (om. milia yt) cett. (cf. §§82, 87) deferri ad
se domum iussit. quae pecunia simul atque ad eum delata
est, homo impurissimus statim coepit in eius modi mente et
cogitatione versari, nihil esse suis rationibus utilius quam
Oppianicum condemnari; illo absoluto pecuniam illam aut
iudicibus dispertiendam aut ipsi esse reddendam; damnato
repetiturum esse neminem.
itaque rem excogitat singularem.
atque haec, iudices, quae veravera Sa: vere Mm dicuntur a nobis
facilius credetis, si cum animis vestris longo intervallo
recordari C. Staieni vitam et naturam volueritis; nam
perinde ut opinio est de cuiusque moribus, ita quid ab eo
factum aut non factum sit existimari potest.
cum esset
egens, sumptuosus, audax, callidus, perfidiosus, et cum domi
suae miserrimusmiserrimus b1t: miserrimis Mb2sys locis] loculis Ernesti: focis Gulielmius in locis inanissimisinanissimis ed. Guar.: et inanissimis Mma: exinanitissimis Classen (et cum... videret om. Severian. Rhet. M. p. 361) tantum nummorum
positum videret, ad omnem malitiam et fraudem versare
mentem suamsuam mentem aa coepit. 'ego demego dem (eo ego s) b2y2a: eodem S: deme Mm iudicibus? mihi ipsi
igituripsi igitur Sa: igitur ipsi Mm praeter periculum et infamiam quid quaeretur? nihil
excogitem quam ob rem OppianicumOppianicum Sa: Oppianico Mm damnari necesse sit?
quidquid Sb1a: qui cett. non fieri Sa: fieri non Mm tandem? — nihil enim est quod non fieri possit — si
quis eum forte casus ex periculo eripuerit, nonne reddendum
est? praecipitantem igitur impellamus' inquit 'et
perditum prosternamus.'
capit hoc consiliconsilii Sy2a: consilium Mm ut pecuniam
quibusdam iudicibus levissimis polliceatur, deinde eam
postea supprimat ut, quoniam gravis homines sua sponte
severe iudicaturos putabat, eos qui leviores erant destitutione
iratos Oppianico redderet. itaque, ut erat semper praeposterus
atque perversus, initium facit a Bulbo et eum, quod
iam diu nihil quaesierat, tristem atque oscitantem leviter
impellit. 'quid tu?' inquit 'ecquid me adiuvas, Bulbe,
ne gratiis rei publicae serviamus?' ille vero simul atque
hoc audivit 'ne gratiis': 'quo volesquo quod Sa' inquit 'sequar; sed
quid adfers?' tum eiei HS y2s quadraginta milia, si esset absolutus
Oppianicus, pollicetur et eum ut ceteros appellet quibuscum
loqui consuesset rogat atque etiam ipse conditor totius
negoti Guttam aspergit huic Bulbo.
itaque minime amarusamarus Mm: avarus Sa
eisiis b2a: is Mm visus est qui aliquid ex eius sermone speculaespeculae aa: spe gulae Mm degustarantdegustarant a: degustarat SMby (om. s）.
Vnus et alter dies intercesserat cum res parum
certa videbatur; sequester et confirmator pecuniae desiderabatur.
tum appellat hilarihilari Mm: hilaro a voltu hominem Bulbus ut
blandissimeblandissime Mm: placidissime a potest: 'quid tu' inquit 'Paete?Paete a: Pacete Mm: facete b2y2' — hoc enim
sibi Staienus cognomen ex imaginibus Aeliorumaliorum a delegerat ne,
si se Ligurem fecisset, nationis magis suaesuae om. a quam generis uti
cognomine videretur — 'qua de re mecum locutus es, quaerunt
a me ubi sit pecunia.' hic ille planusplanus Ms, Gellius xvi. 7. 10: plane S: planius ba improbissimus
quaestu iudiciario pastus, qui illi pecuniae quam condiderat
spe iam atque animo incubaretincubarat Sb1, contrahit frontem —
recordamini faciem atque illos eius fictos simulatosque
voltusvoltus queritur se ab Oppianico destitutum add. codd., del. Peterson — et, qui esset totus ex fraude et mendacio factus
quique ea vitia quae abab SMyt: a bss natura habebat etiam studio atque
artificio quodam malitiae condivissetcondidisset a, pulchre adseverat sese
ab Oppianico destitutumsese... destitutum del. Madvig atque hoc addit testimoni, sua
illum sententia, cumcum quam b1 palam omnes laturi essent, condemnatum
iri.
manarat sermo in consilio pecuniae quandam mentionem
inter iudices esse versatam. res neque tam fuerat occulta
quam erat occultanda, neque tam erat aperta quam rei
publicae causa aperienda. in ea obscuritate ac dubitatione
omnium Cannutio, perito homini, qui quodam odore suspicionis
Staienum corruptum esse sensisset neque dum rem
perfectam arbitraretur, placuit repente pronuntiarepronuntiari pauci dett.: Dixerunt.
hic tum Oppianicus non magno opere pertimuit;
rem a Staieno perfectam esse arbitrabatur.
in consilium
erant ituri iudices xxxii. sententiis xvi absolutio confici
poterat. HSHS Ss, om. cett. xlXL scripsi: XXXX Sbya: DCXL (vel DCLX) quadragena Ms milia in singulos iudices distributamilia... distributa milibus... distributis as eum
numerum sententiarum conficere debebant ut ad cumulum
spe maiorum praemiorum ipsius Staieni sententia septima
decima accederet. atque etiam casu tum, quodquod quodam Sa illud
repente erat factum, Staienus ipse non aderat; causam
nescio quam apud iudicem defendebat. facile hoc habitus
patiebatur, facile Cannutius, at non Oppianicus neque patronus
eius L. Quinctius; qui, cum esset illo tempore
tribunus plebis, convicium C. Iunio iudici quaestionis
maximum fecit ut ne sine illoillo P: Aelio St: Staieno cett. in consilium iretur; cumque
id ei per viatores consulto neglegentius agi videretur, ipse e
publico iudicio ad privatum Staieni iudicium profectus est
et illud pro potestate dimitti iussit; Staienum ipse ad subsellia
adduxit.
consurgitur in consilium, cum sententias
Oppianicus, quae tum erat potestas, palam ferri velle dixisset
ut Staienus scire posset quidquid quod Sa cuique deberetdeberet Sa: deberetur Mm. Varia iudicum
genera; nummarii pauci sed omnes irati. Vt qui accipere
in campo consuerunt eis candidatis quorum nummos suppressos
esse putant inimicissimi solent esse, sic eius modi
iudices infesti tum reo venerant; ceteri nocentissimum esse
arbitrabantur, sed exspectabantexspectabant Sa: spectabant (spera- y1) Mm sententias eorum quos corruptos
esseesse P: om. Mma putabant ut ex eis constituerent a quo iudicium
corruptum videretur.
ecce tibi eius modi sortitio utut fuit ut aa in
primis Bulbo et Staieno et Guttae esset iudicandum! summa
omnium exspectatio quidnam sententiae ferrent leves ac
nummarii iudices. atque illi omnes sine ulla dubitatione
condemnant.
hic tum iniectus est hominibus scrupulus et
quaedam dubitatio quidnam esset actumactum factum aa. deinde homines
sapientes et exet ex P: ex Mma vetere illa disciplina iudiciorum, quiqui PSa: om. Mm neque
absolvere hominem nocentissimum possent neque eum de
quo esset orta suspicio pecunia oppugnatum re illa incognita
primo condemnare vellent, non liquere
dixerunt. non
nulli autem severi homines qui hoc statueruntstatuerant coni. Peterson, quo quisque
animo quid faceret spectari oportere, etsi alii pecunia accepta
verum iudicabant, tamen nihilo minus se superioribus
suis iudiciis constare putabant oportere; itaque damnarunt.
quinque omnino fuerunt qui illum vestrum innocentem
Oppianicum sive imprudentiaimpudentia b2a sive misericordia sive aliqua
suspicione sive ambitione adductiabducti St absolveruntabsolverunt Pb1a: absolverent Mb2sy.
condemnato Oppianico statim L. Quinctius, homo maxime
popularis, qui omnis rumorum et contionum ventos conligere
consuesset, oblatam sibi facultatem putavit ut ex invidia
senatoria possetpossit Sa crescere, quod eius ordinis iudicia minus
iam probari populo arbitrabatur. habetur una atque altera
contio vehemens et gravis; accepisse pecuniam iudices ut
innocentem reum condemnarent tribunus plebis clamitabatclamitabat Msa: clamabat P;
agi fortunas omnium dicebat; nulla esse iudiciaiudicia esse a; qui pecuniosum
inimicum haberet, incolumem esse neminem posse.
homines totius ignari negoti, qui Oppianicum numquam
vidissent, virum optimum et hominem pudentissimum pecunia
oppressum esseesse P: om. Mma arbitrarentur, incensi suspicione rem
in medium vocare coeperunt et causam illam totam deposcere.
atque illo ipso tempore in aedis T. Anni, hominis
honestissimi, necessarii et amici mei, noctu Staienus arcessitus
ab Oppianico venit. iam cetera nota sunt omnibus, ut
cum illo Oppianicus egerit de pecunia, ut ille se redditurum
esse dixerit, ut eum sermonem audierint omnemeum sermonem aud. omnem P: eorum sermonem omnem aud. Mm viri boni
qui tum consulto propter in occulto stetissent, ut res patefacta
et in forum prolata et pecunia omnis StaienoStaieno P: ab (a m) Staieno Mma extorta
atque erepta sit.
huius Staieni persona populo iam nota
atque perspecta ab nulla turpi suspicione abhorrebat; suppressam
esse ab eo pecuniam quam pro reo pronuntiasset
qui erant in contione non intellegebant; neque enim docebantur.
versatam esse in iudicio mentionem pecuniae
sentiebantsentiebant aa:... ebant M: sciebant s: aiebant b1, innocentem reum condemnatum audiebant,
Staienicondemnatum... sententia om. a sententia condemnatum videbant; non gratiisgratiis S: gratis cett. id ab
eo factum esse, quod hominem norant, iudicabant. Similis
in Bulbo, in Gutta, in aliis non nullis suspicio consistebat.
itaque confiteor — licet enim iam impune hoc praesertim in
loco confiteri — quod Oppianici non modo vita sed etiam
nomen ante illud tempus populo ignotum fuisset, indignissimum
porro videretur circumventum esse innocentem
pecunia, hanc deinde suspicionem augeret Staieni improbitas
et non nullorum eius similium iudicum turpitudo, causam
autem ageret L. QuinctiusL. om. Sa, homo cum summa potestate
praedituspraeditus om. Sa, del. Baiter tum ad inflammandos animos multitudinis accommodatusaccommodatus Sa: commodatus Mm,
summam illiilli Habito S iudicioiudicio aa: om. Mm invidiam infamiamque esse
conflatam. atque in hanc flammam recentemrecentem om. s tum C.
Iunium qui illi quaestioni praefuerat iniectum esseesse iniectum Sa memini,
et illum hominem aedilicium iam praetorem opinionibus
omniumomnium Peterson: hominum Mma constitutum non disceptatione dicendi sed clamore
hominumhominum om. a de foro atque adeo de civitate esse sublatum.
neque me paenitet hoc tempore potiustempore potius Sa: potius tempore Mm quam illo causam
A. Cluenti defendere. causa enim manet eadem, quae
mutari nullo modo potest, temporis iniquitas atque invidia
recessit, ut quod in tempore mali fuit nihil obsit, quod in
causa boni fuit prosit. itaque nunc quem ad modum
audiar sentio, non modo ab eis quorum iudicium ac potestas
est sed etiam ab illis quorum tantum est existimatio.
atat s: ac Mbya tum si dicerem, non audirer, non quodnon quod quod Sa alia res esset,
immo eadem, sed tempus aliud.
id adeo sic cognoscite.
quis tum auderet dicere nocentem condemnatum esse
Oppianicum? quis nunc audetaudet Sa: id audet Mm negare? quis tum posset
arguere ab Oppianico temptatum esse iudiciumtemptatum esse iud. Sa: iud. temptatum esse Mm pecunia?
quis id hoc tempore infitiari potest? cui tum liceret docere
Oppianicum reum factum esse tum denique cum duobus
proximis praeiudiciis condemnatus esset? quis est qui id
hoc tempore infirmare conetur?
qua re invidia remota quam
dies mitigavit, oratio mea deprecata est, vestra fides atque
aequitas a veritatis disceptatione reiecit, quid est praeterea
quod in causa relinquatur?
versatam esseesse om. a in iudicio pecuniam constat; ea quaeritur
unde profecta sit, ab accusatore an aban ab an a s: an t reo. dicit accusatordicit accusator Sa: accusator dicit Mm
haec: 'primum gravissimis criminibus accusabam, ut
nihil opus esset pecunia; deinde condemnatum adducebam,
ut ne eripi quidem pecunia posset; postremo, etiam si absolutus
fuissetfuisset Sa: esset Mm, mearum tamen omnium fortunarum status
incolumis maneret.' quid contra reus? 'primum ipsamipsam Mm: iam aa
multitudinem criminum et atrocitatemcriminum et atroc. Sa: et atroc. criminum Mm pertimescebam;
deinde Fabriciis propter conscientiam mei sceleris condemnatis
me esse condemnatum sentiebam: postremo in
eum casum veneram ut omnis mearum fortunarum status
unius iudici periculo contineretur.omnes... continerentur s'
age, quoniam corrumpendi iudici causas ille multas et
gravis habuit, hic nullam, profectio ipsius pecuniae requiratur.
confecit tabulas diligentissime Cluentius. haec
autem res habet hoc certe ut nihil possit neque additum
neque detractum de re familiari latere. Anni sunt octo cum
ista causa in ista meditatione versatur, cum omnia quae ad
eam rem pertinent et ex huius et ex aliorum tabulis agitatisagitatis Sbya: agitis Ms,
tractatis, inquiritis, cum interea Cluentianae pecuniae
vestigium nullum invenitis. quid? AlbianaAbbiana Sy2s pecunia vestigiisne
nobis odoranda est an ad ipsum cubile vobis ducibusducibus Mm: iudicibus SBa: indicibus Nettleship
venire possumus? tenentur uno in loco HS dcxldcxl Mm: XXXX Sa (add. milia Ss）, tenentur
apud hominem audacissimum, tenentur apud iudicem; quid
voltis amplius?
at enim Staienus non fuit ab Oppianico
sed a Cluentio ad iudicium corrumpendum constitutus.
cur eumeum Sb2ya: enim Mb1s, cum in consilium iretur, Cluentius et Cannutius
abesse patiebantur? cur, cumcur cum Sb2ya: cum Mb1s in consilium mittebant, Staienum
iudicem cuicui Mm: cui quod as: quod t: qui Classen pecuniam dederant non requirebantrequirebant (-bantur M) Mm: quaerebant as? Oppianicus
querebatur, Quinctius flagitabat; sine Staieno ne
in consilium iretur tribunicia potestate effectumeffectum Sb2y11a: perfectum Mm: confectum y2 est. at
condemnavitcondemnavit aa: damnavit Mm. hanc enim condemnationem dederat obsidem
Bulbo et ceteris ut destitutus ab Oppianico videretur.
qua re si istinc causa corrumpendi iudici, siiudicii si b2a: iudicii Mm istinc pecunia,
istinc Staienus, istinc denique omnis fraus et audacia est,
hinc pudor, honesta vitavita Sa: vita et Mm, nulla suspicio pecuniae, nulla corrumpendi
iudici causa, patiminipatiamini t veritate patefacta atque
omni errore sublato eo transire illius turpitudinis infamiam
ubi cetera maleficia consistuntconsistunt aa: consistant Mm, ab eo invidiam discedere
aliquando ad quem numquam accessisse culpam videtis.
at enim pecuniam Staieno dedit Oppianicus non ad corrumpendum
iudicium sed ad conciliationemconciliationis (reconc. y2) gratiam aa gratiae. Tene
hoc, Atti, dicere, tali prudentia, etiam usu atque exercitatione
praeditum! sapientissimum esse dicunt eum cui
quod opus sit ipsi veniat in mentem; proxime accedere
illum qui alterius bene inventis obtemperet. in stultitia
contra est. minus enim stultus est is cui nihil in mentem
venit quam ille qui quod stulte alteri venit in mentem
comprobat. itaIta scripsi: istam codd.: conciliationem gratiae add. Mm: conciliationis (reconc. y2) gratiam add. aa: ego delevi Staienus tum recenti re, cum faucibus premeretur — sive
ultrosive ultro scripsi: iutro hab. S ante dedit: om. Mma excogitavit sive, ut homines tum loquebantur,
a P. Cethego admonitus estest Kayser: om. Mma — istam dedit conciliationisconciliationis gratiae Manutius
et gratiae fabulamistam... fabulam om. a: del. Baiter (cf. Zielinski p. 200).
nam fuisse hunc tumtum Sa: om. Mm hominum
sermonem recordari potestis, Cethegum, quod hominem
odisset et quod eius improbitatem versari in re publica
nollet et quod videret eum qui se ab reo pecuniam, cum iudex
esset, clam atque extra ordinem accepisse confessus esset,
salvum esse non posse, minus ei fidele consilium dedisse.
in hoc si improbus Cethegus fuitfuisset aa, videtur mihi adversarium
removere voluisse; sin erat eius modi causa ut Staienus
nummos se accepisse negare non posset, nihil autem erat
periculosius nec turpius quam ad quam rem accepisset
confiteri, non est consilium Cethegi reprendendum.
verum
alia causa tum Staieni fuitfuit om. Sa, alia nunc, Atti, tua est. ille
cum re premeretur, quodcumque diceret, honestius diceret
quam si quod erat factum fateretur; te vero illud idem
quod tum explosum et eiectum est nunc rettulisseretulisse (rei tul- M) Mb1s: re intulisse y: detulisse b2a demiror.
qui enim poterat tum in gratiam redire cum Oppianico
Cluentius, qui cum matre? haerebatmatre habebat simultates aa in tabulis publicis
reus et accusator; condemnati erant Fabricii; nec elabi
alio accusatore poterat Albius nec sine ignominia calumniae
relinquere accusationem CluentiusCluentius poterat b2sy2a vero scripsi: ut Mm: iis b2ya: is Baiter.
an vero praevaricaretur?
namnam b1, Pantagathus: iam Mb2sya id quoque ad corrumpendum iudicium pertinet.
sed quidquod Sa opus erat ad eam rem iudice sequestre?
et omnino quam ob rem tota ista res per Staienum potius,
hominem ab utroque alienissimum, sordidissimum, turpissimum,
quam per bonum aliquem virum ageretur et amicum
necessariumque communem? sed quid ego haec pluribus
quasi de re obscura disputodisputo aa, cum ipsa pecunia quae Staieno
data est numero ac summa sua non modo quanta fuerit
sed etiam ad quam rem fuerit ostendat? Sedecim dico
iudices ut Oppianicus absolveretur corrumpendos fuisse; ad
Staienum dcxldcxl s: sexcenta et (om. et Sa) quadraginta cett. milia nummumnummum om. a esse delata. si, ut tu dicis,
gratiae conciliandae causa, quadraginta istorum accessio
milium quid valet? si, ut nos dicimus, ut quadragena
milia nummum sedecim iudicibus darentur, non Archimedes
melius potuit discriberediscribere Kayser: describere Mma.
at enim iudicia facta permulta sunt a Cluentio iudicium
esse corruptum. immo vero ante hoc tempus omnino ista
ipsa res suo nomine in iudicium numquam est vocata. ita
multum agitata, ita diu iactata ista resista res del. Garatoni est ut hodierno die
primum causa illa defensa sit, hodierno die primum veritas
vocem contra invidiam his iudicibus freta miserit. verum
tamen ista multaista multa Sba: multa ista Mmy iudicia quae sunt? ego enim me ad
omnia confirmavi et sic paravi ut docerem quae facta postea
iudicia de illo iudicio dicerentur, partim ruinae similiora autaut partim autem b2y2a (? S）
tempestati quam iudicio et disceptationi fuissesimilis fuisse Ss1, partim
nihil contra habitum valere, partim etiam pro hoc esse,
partim esse eius modi ut neque appellata umquam iudicia
sint neque existimata.
hic ego magis ut consuetudinem
servem quam quod vos non vestra hoc sponte faciatis,
petam a vobis ut me, dum de his singulis disputo, iudicesiudices Garatoni: iudiciis Mma,
attente audiatis.
condemnatus est C. Iunius qui ei quaestioni
praefuerat; adde etiam illud, si placet: tum est condemnatus
cum esset iudex quaestionis. non modo causae
sed ne legi quidem quicquam per tribunum plebis laxamenti
datum est. quo tempore illum a quaestione ad nullum aliud
rei publicae munus abduci licebat, eo tempore ad quaestionem
ipse abreptus est. at quam quaestionemad quam quaestionem abreptus est Ss? voltus enim
vestri, iudices, me invitant ut quae reticenda putaramputaram Manutius: putarem Mma libeatlibeat Mm: iubeant b2y2a (? S）
iam libere dicere.
quid? illa tandem quaestio aut disceptatio
aut iudicium fuit? putabo fuisse. dicat qui volt hodie de
illo populo concitato, cui tum populotum populo Sa: tum Mm mos gestus est, qua de
re Iunius causam dixerit; quemcumque rogaverisrogaveris aa: rogaris Mm, hoc respondebit,
quod pecuniam acceperit, quod innocentem circumvenerit.
est haec opinio. at, si ita esset, hac lege
accusatum fuissefuisse My: esse bs: om. a oportuit qua accusatur habitus. at
ipse ea lege quaerebat. paucos dies exspectassetrespectasset S Quinctius.
at neque privatus accusare nec sedata iamiam om. Sa invidia
volebat. videtis igitur non in causa sed in tempore ac
potestate spem omnem accusatoris fuisse.
multam petivit.
qua lege? quod in legem non iurassetiura essent a (? S）, quae res nemini
umquam fraudi fuit, et quod C. Verres, praetor urbanus,
homo sanctus et diligens, subsortitionem eius in eo codice
non haberet qui tum interlitus proferebatur. his de causis
C. Iunius condemnatus est, iudices, levissimis et infirmissimis,
quas omnino in iudicium adferri non oportuit. itaque
oppressus est non causa sed tempore.
hoc vos Cluentio
iudicium putatis obesse oportere? quam ob causam? si
ex lege subsortitus non erat Iunius aut si in aliquamaliquam Sa: om. Mm legem
aliquando non iuraverat, idcirco illius damnatione aliquid
de Cluentio iudicabatur? 'non' inquit; 'sed ille idcirco
illisillis PSa: his Mm legibus condemnatus est, quod contra aliamaliam aeliam as legem commiserat.'
qui hoc confitentur, possunt idemiidem (idem) illud Psa: illud idem Mby illud iudicium
fuisse defendere? 'ergo' inquit 'idcircoinquit idcirco PSa: idcirco inquit Mm infestus
tum populus Romanuspopulus Rom. Sa: PR. Py1: praetor Mb1s: tr. pl. b2y2 fuit C. Iuniofuit C. Iunio P: Iunio fuit Mma, quod illud iudicium
corruptum per eum putabatur.' num igitur hoc tempore
causa mutata est? num alia res, alia ratio illius iudici, alia
naturanatura om. P totius negoti nunc est ac tum fuit? non opinor ex
eis rebus quae gestae sunt rem ullam potuisse mutari.
quid
ergo est causae quod nunc nostra defensio audiatur tanto
silentio, tumtum (cum s) Sa: tunc Mm Iunio defendendi sui potestas erepta sit? quia
tum in causa nihil erat praeter invidiam, errorem, suspicionem,
contiones cotidianas seditioseseditiones a ac populariter concitatas.
accusabat tribunus plebis idem in contionibus, idem
ad subsellia; ad iudicium non modo de contione sed
etiam cum ipsa contione veniebat. gradus illi Aurelii tum
novi quasi pro theatro illi iudicio aedificati videbantur;
quos ubi accusator concitatis hominibus complerat, non
modo dicendi ab reo sed ne surgendi quidem potestas
erat.
nuper apud C. OrchiviumC. Orchivium Sa: Corchium P: C. Orchinium Mm ab SMb1y: a b2ss, conlegam meum, locus ab
iudicibus Fausto Sullae de pecuniis residuisresiduis Mm: repetundis aBa non est constitutus,
non quoquo Mma, Nonius p. 10. 25: quod P, Priscian. (K. ii. 280) illi aut exlegem esse Sullamesse Sullam arbitrantur Priscian. aut causam
pecuniae publicae contemptam atqueatque om. P abiectam putarentputarunt Nonius,
sed quod accusante tribuno plebis condicione aequa disceptari
posseposse Ms: p. S: posse publice b: posse p. r. y1: posse publice non y2: publice a non putaveruntputarunt a. quid conferam? Sullamne
cum Iunio, an hunc tribunum plebis cum Quinctio, an vero
tempus cum tempore? Sulla maximis opibus, cognatis,
adfinibus, necessariis, clientibus plurimis, haec autem apud
Iunium parva et infirma et ipsius labore quaesita atque
conlecta; hic tribunus plebis modestus, pudenspudens cod. Graevii: prudens Mma, non modo
non seditiosus sed etiam seditiosis adversarius, ille autem
acerbus, criminosus, popularis homo ac turbulentus; tempus
hoc tranquillum atque placatumplacatum Sa: pacatum PMm, illud omnibus invidiae
tempestatibus concitatum. quae cum ita essent, in Fausto
tamen illi iudicesilli iudices om. s statuerunt iniqua condicione reum causam
dicere, cum adversario eius ad ius accusationis summa vis
potestatis accederet.
quam quidem rationem vos, iudices,
diligenter pro vestra sapientia et humanitateet humanitate om. Sba cogitare et
penitus perspicere debetis, quid mali, quantum periculi uni
cuique nostrumvestrum Sb1a inferre possit vis tribunicia, conflata praesertim
invidia et contionibus seditiose concitatis. optimis
hercule temporibus, tum cum homines se non iactatione
populari sed dignitate atque innocentia tuebantur, tamen
nec P. PopiliusP. Sylvius: L. Sa: C. Mby: Sex. s nequeneque Sa: nec Mm Q. Metellus, clarissimi viri atque
amplissimiviri atque ampliss. Sa: atque ampliss. viri Mm, vim tribuniciam sustinere potuerunt, nedum his
temporibus, his moribus, his magistratibus sine vestra sapientia
ac sine iudiciorum remediis salvi esse possimus.
non
fuit illud igiturillud igitur Sa: igitur illud Mm iudicium iudici simile, iudices, non fuit, in
quo non modus ullus est adhibitusullus est adhibitus aa: est habitus Mm, non mos consuetudoque
servata, non causa defensa; vis illa fuit et, ut saepe iam dixi,
ruina quaedam atque tempestas et quidvis potius quam
iudicium aut disceptatio aut quaestio. quod si quis est
qui illud iudicium fuisse arbitreturarbitretur s: arbitraretur Mby et qui his rebus iudicatis
standum putet, is tamen hanc causam ab illa debet seiungere.
ab illo enim, sive quod in legem non iurasset sive
quod exex e a lege subsortitus iudicemiudicem del. Garatoni non esset, multa petita
esse dicitur; Cluenti autem ratio cum illis legibus quibus
a Iunio multa petita est nulla potest ex parteex causa parte S esse coniuncta.
at enimenim Sa: om. Mm etiam Bulbus est condemnatus. adde 'maiestatis,'
ut intellegas hoc iudicium cum illo non esse coniunctum.
at est hoc illi crimen obiectum. fateor, sed etiam
legionem esse ab eo sollicitatam in Illyrico C. CosconiCoscinii S
litteris et multorum testimoniis planum factum est, quod
crimen erat proprium illius quaestionis et quae res lege
maiestatis tenebatur. at hoc obfuit eiei om. S maxime. iam ista
divinatio est; qua si uti licet, vide ne mea coniectura
multo sit verior. ego enim sic arbitror, Bulbum, quod
homo nequam, turpis, improbus, multis flagitiis contaminatus
in iudicium sit adductus, idcirco facilius esse damnatum.
tu mihi ex tota causa Bulbi quod tibi commodum
est eligis ut id esse secutos iudices dicas.
quapropter hoc Bulbi iudicium non plus huic obesse
causae debet quam illa quae commemorata sunt ab accusatore
duo iudicia P. Popili et Ti. GuttaeTi. a, Quintil. v. 10. 108: T. Mm, qui causam de
ambitu dixerunt, quidixerunt qui dixerunt, quia Nettleship: dixerunt. Quid? Peterson accusati sunt ab eis qui erant ipsi ambitus
condemnati; quos ego non idcirco esse arbitror in
integrum restitutos quod planum fecerint illos ob rem iudicandam
pecuniam accepisse sed quod iudicibus probarintprobarint Mbs: probaverint ya,
cumcum quod s, ed. V in eodem genere in quo ipsi offendissent alios reprendissent,
se ad praemia legis venire oportere. quapropter
neminem dubitare existimo quin illa damnatio ambitus
nulla ex parte cum causa Cluenti vestroque iudicio coniuncta
esse possit.
quid quod Staienus est condemnatus? non dico hoc
tempore, iudices, id quod nescio an dici oporteat, illum
maiestatis esse condemnatumcondemnatum Sa: damnatum Mm; non recito testimonia hominum
honestissimorum quae in Staienum sunt dicta ab eis
qui Mam. AemilioMam. Aemilio Manutius (consul erat A. V. C. 677): M. Aemilio Mma, clarissimo viro, legati et praefecti et
tribuni militares fuerunt; quorum testimoniis planum factum
est maxime eius opera, cum quaestor esset, in exercitu
seditionem esse conflatam; ne illa quidem testimonia
recito quae dicta sunt de HS dcdc Mm: xxxx aa quae ille, cum accepisset
nomine iudici Safiniani, sicut inin om. Sa Oppianici iudicio postea,
reticuitreticuit Sb1y2a: retinuit cett. atque suppressitrepressit S.
omitto et haec et alia permulta
quae illoin illo coni. Müller (cf. §99) iudicio in Staienum dicta sunt; hoc dico, eandem
tum fuisse P. et L. Cominiis, equitibus Romanis, honestishonestis Sb2a: honestissimis Mm
hominibus et disertis, controversiam cum Staieno quem accusabant
quae nunc mihi estest Mm: sit Sa cum Attio. Cominii dicebant
idem quod ego dico, Staienum ab Oppianico pecuniam
accepisse ut iudicium corrumperet; Staienus conciliandae
gratiae causa sese om. Sa accepisse dicebat.
inridebatur haec illius
reconciliatio et persona viri boni suscepta, sicut in statuis
inauratis quas posuit ad Iuturnaead Iuturnae b2y2s2: adiutura S: ad Diuturnae PMms1, quibus subscripsit reges
ab sea se Sba in gratiam esse reductos. exagitabantur omnes eiuseius omnes a
fraudes atque fallaciae, tota vita in eius modi ratione versata
aperiebatur, egestas domestica, quaestus forensis in
medium proferebatur, nummarius interpres pacis et concordiae
non probabatur. itaque tum Staienus cum idem
defenderet quod Attius condemnatus est;
Cominii cum
hoc agerent quod nos in tota causatota causa hinc usque ad vv. non quaerunt (§107) defic. Mb1s: lac. supplet S in pag. insuta: supplem. hab. in mg. b, in mg. b, in textu xya egimus probaverunt.
quam ob rem, si Staieni damnatione Oppianicum
iudicium corrumpere voluisse, Oppianicum iudici ad emendas
sententias dedisse pecuniam iudicatum est, et,est, et scripsi: est codd. (fort. si post Oppianicus supplendum） cum ita
constitutum sit utut P: uti cett. in illailla ulla S: nulla bxy2 culpa aut Cluentius sit aut Oppianicus,
Cluenti nummus nullus iudici datus ullo vestigio reperiturreperietur P,
Oppianici pecunia post iudicium factum abab P: a cett. iudice
ablata est: potest esse dubium quin illa damnatio Staieni
non modo non sit contra Cluentium sed maxime nostram
causam defensionemque confirmet?
ergo adhuc Iuni iudicium
video esse eius modi ut incursionem potius seditionis,
vim multitudinis, impetum tribunicium quam iudicium appellandum
putem. quod si quisquis P (?): qui mei illud iudicium appellet,
tamen hoc confiteatur necesse est, nullo modo illam multam
quae ab Iunio petita sitsit est Halm cum Cluenti causa posse coniungi.
illud igitur Iunianum per vim factum est, Bulbi et Popili
et Guttae contra Cluentium non est, Staieni etiam pro
Cluentio est. videamus ecquodecquod b2: et quod cett. aliud iudicium quod pro
Cluentio sit proferre possimuspossumus Ss.
dixitne tandem causam C. FidiculaniusFidiculanius PS: Fidiculanus cett. Falcula qui Oppianicum
condemnarat, cum praesertim, id quod fuit in illo
iudicio invidiosissimum, paucos dies ex subsortitione sedisset?
dixit et bis quidem dixit. in summam enim
L. Quinctius invidiam contionibus eum cotidianis seditiosis
et turbulentis adduxerat. Vnounos S iudicio multa est ab eo
petita, sicut ab Iunio, quod non suae decuriae munere
neque ex lege sedisset. Paulo sedatiore tempore est accusatus
quam Iunius, sed eadem fere lege et crimine. quia
nulla in iudicio seditio neque vis necnec Sa: neque bxy turba versata est,
prima actione facillime est absolutus. non numero hanc
absolutionem; nihilo minus enim potest, ut illam multam
non commiserit, accepisse tamen ob rem iudicandam, sicut
causam pecunia ob rem iudicandamsicut causam pecunia ob rem iudicandam supplevi: om. codd. (pecuniam quam Staienus qui causam nusquam e. l. d. Naugerius） capta nusquamcapta nusquam captanus quam S: causam nusquam Madvig Staienus
ea quidemea quidem Kayser: eadem codd.: ea de re Madvig lege dixit. proprium crimen illud quaestionis
eius non fuit.
FidiculaniusFidiculanus Sb quid fecissefecisset Sx dicebatur? accepisse
a Cluentio HS ccccaccepisse... CCCC om. y1. cuius erat ordinis? senatorii.
qua lege in eo genere a senatore ratio repeti solet, de
pecuniis repetundis, ea lege accusatus honestissime est
absolutus. Acta est enim causa more maiorum sine vi,
sine metu, sine periculo; dicta et exposita et demonstrata
sunt omnia. adductiadducti by2a (cf. Fin. 1. 14): ad docti Sy1: at ducti x: addocti unus det. iudices sunt non modo potuisse
honeste ab eo reum condemnari qui non perpetuo sedisset
sed, aliud sialiud si Halm: aliud is (si is t) codd.: si aliud is Beroaldus is iudex nihil scisset, nisi quae praeiudicia de
eo facta esse constaretconstaret Naugerius (2): constarent codd, (cf. Rosc. Am. 118), audire praeterea nihil debuisse.
tum
etiam illi quinque qui imperitorum hominum rumusculos
aucupati tum illum absolverunt iam suam clementiam laudari
magno opere nolebant; a quibus si qui quaereret
sedissentne iudices in C. Fabricium, sedisse se dicerent; si
interrogarentur num quo crimine is esset accusatus praeterquam
veneni eius quod quaesitum habito diceretur,
negarent; si deinde essent rogati quid iudicassent, condemnasse
se dicerent; nemo enim absolvit. eodem modo
quaesitum si esset de Scamandro, certe idem respondissent;
tametsi ille una sententia est absolutus, sed illam
unam nemo tum istorum suam dici vellet.
Vter igitur
facilius suae sententiae rationem redderet, isne qui se et
sibi et rei iudicatae constitisse dicit, an ille qui se in
principem malefici lenem, in adiutores eius et conscios
vehementissimum esse responditrespondet cod. Graevii? quorum ego de sententia
non debeo disputare; neque enim dubito quin eiii S: om. a
tales viri suspicione aliqua perculsi repentina de statu suo
declinarintdeclinarint mg. Lambini: declinarent codd.. qua re eorum qui absolverunt misericordiam
non reprendo, eorum qui in iudicando superiora iudicia
secuti sunt sua sponte, non Staieni fraude, constantiam
comprobo, eorum vero qui sibi non liquere dixerunt sapientiam
laudo, qui absolvere eum quem nocentissimum cognorant
et quem ipsi bis iamiam sup. lin. hab. S, om. a antea condemnarant nullo modo
poterant, condemnare, cum tanta consili infamia et tam
atrocis rei suspicio esset iniecta, paulo posterius patefacta
re maluerunt.
ac ne ex facto solum sapientes illos iudicetis,
sed etiam ex hominibusnominibus Naugerius (2) ipsis quod hihi Sa: ii bxy feceruntfecerunt ba: fecerint Sxy rectissime
ac sapientissime factum probetis, quis P. Octavio Balbo
ingenio prudentior, iure peritior, fide, religione, officio diligentior
aut sanctior commemorari potest? non absolvit.
quis Q.quis Q. by2a: quisque Sxy1 Considio constantior, quis iudiciorum atque eius
dignitatis quae in iudiciis publicis versari debet peritior,
quis virtute, consilio, auctoritate praestantior? ne is quidem
absolvit. longum est de singulorum virtute itaita illa Torrentius dicere,
quaequequaeque iam scripsi: quae quia codd. iam cognita sunt ab omnibus verborum ornamenta
non quaerunt. qualis vir M. Iuventius Pedo fuit ex
vetere illa iudiciorumiudiciorum (-or- sup. lin.) S, Manutius: iudicum cett. (cf. §76) disciplina, qualis L. Caulius mergus,
M. BasilusBasilus Lambinus: Basilius codd., C. Caudinus! qui omnes in iudiciis publicis
iam tum florente re publica floruerunt. ex eodem numero
L. Cassius, Cn. HeiusHeius Mm: Heiutus (Hevi- a) Sa pari et integritate et prudentia;
quorum nullius sententia est Oppianicus absolutus. atque
inin b2y2a: ex Mm his omnibus natu minimus, ingenio et diligentia et religione
par eis quos antea commemoravi, P. Saturius, in eadem
sententia fuit.
O innocentiam Oppianici singularem! quo
in reo qui absolvit ambitiosus, qui distulit cautus, qui condemnavit
constans existimatur.
haec tum agenteagente Sa: agitante Mm Quinctio neque in contione neque in
iudicio demonstrata sunt; neque enim ipse dici patiebatur
nec per multitudinem concitatam consistere cuiquam in
dicendo licebat. itaque ipse postquam Iunium pervertit,
totam causamtotam causam Sa: causam totam Mm reliquit; paucis enim diebus illis et ipse
privatus est factus et hominum studia defervisse intellegebat.
quod si, per quos dies Iunium accusavit, Fidiculanium accusare
voluisset, respondendi Fidiculanio potestas facta non
esset. ac primo quidem omnibus illis iudicibus qui Oppianicum
condemnarant minabatur.
iam insolentiam noratis
hominis, noratis animos eius ac spiritus tribunicios. quod
erat odium, di immortales! quae superbia, quanta ignoratioignoratio My1: ignorantia bsy2a
sui, quam gravis atque intolerabilis adrogantia! qui illud
iamiam Sa: etiam Mm ipsum acerbe tulerit, ex quo illa nata sunt omnia, non
sibi ac defensioni suae condonatumcondonatum Mb2sy2: condemnatum Sb1y1a esse Oppianicum;
proinde quasi non satis signi esse debuerit ab omnibus
eum fuisse desertum qui se ad patronum illum contulisset.
erat enim Romae summa copia patronorum, hominum eloquentissimorum
atque amplissimorum, quorum certe aliquis
defendisset equitem Romanum in municipio suo nobilem,
si honeste putasset eius modi causam posse defendi.
nam
Quinctius quidem quam causam umquam antea dixerat,
cum annos ad quinquaginta natus esset? quis eum umquam
non modo in patroni sed in lautiorislautioris SB laudatoris aut (om. aut b1y1) Mm advocati loco viderat?
qui quod rostra iam diu vacua locumque illum post adventum
L. Sullae a tribunicia voce desertum oppresserat multitudinemque
desuefactam iamdesuefactam iam Sa: iam desuefactam Mm a contionibus ad veteris
consuetudinis similitudinem revocaratrevocarat Sba: revocaverat Msy, idcirco cuidam hominum
generi paulisper iucundior fuit. atque idem quanto
in odio postea fuit illis ipsisfuit illis ipsis Baiter: suis ipsis Sa: suis illis ipsis fuit Mm per quos in altiorem locum
ascenderat!
neque iniuria. facitefacite Mm: fecit aBa enim ut non solum
mores et adrogantiam eiuset arrog. eius Sa: eius et (om. et by) arrog. Mm sed etiam voltum atque amictum
atque etiametiam aa: om. Mm illam usque ad talos demissam purpuram recordemini.
is, quasi non esset ullo modo ferendum se ex
iudicio discessisse victum, rem abab My: a bsa subselliis adad aa: in Mm rostra detulit.
et iamet iam Mm: etiam aa querimur saepe hominibus novis non satis
magnos in hac civitate esse fructus? nego usquam umquam
fuisse maiores; ubi si quis ignobili loco natus itaita sit ita SBa
vivit ut nobilitatis dignitatem virtute tueri posse videatur,
usque eo pervenit quoad eum industria cum innocentia prosecuta
est.
si quis autem hoc uno nititur quod sit ignobilis,
procedit saepe longius quam si idem ille esset cum
isdem suis vitiisvitiis civis a nobilissimus. Vt Quinctius — nihil enim
dicam de ceteris — si fuisset homo nobilis, quis eum cum illa
superbia atque intolerantia ferre potuisset? quod eo loco
fuit, ita tulerunt ut, si quid haberet a naturaa Naugerius: in codd. boni, prodesse
ei putarent oportere, superbiam autem atque adrogantiam
eius deridendam magis arbitrarentur propter humilitatem
hominis quam pertimescendam.
sed ut illuc revertar, quo
tempore Fidiculanius est absolutusabsolutus est s, tu qui iudiciaiudicia Sa: ea iudicia Mm facta
commemoras quidquid S (?) a: quaero, quid Mm tum esse existimas iudicatum? certe
gratiis iudicasse.
at condemnarat, at causam totam non
audierat, at in contionibus omnibusomnibus om. s a L. Quinctio, tribuno
plebistrib. pl. Ss: om. cett., vehementer erat et saepe vexatus. illa igitur omniaomnia fort. crimina
Quinctiana iniqua, falsa, turbulenta, popularia, seditiosa
iudicesiudices supplevi: om. codd. (cf. Rab. perd. 7, Pis. 94) iudicaveruntiudicaverunt (-arunt B) SBa: iudicia fuerunt Mm (cf. Zielinski p. 137). esto, potuit esse innocens Falcula.
iam ergo aliquisaliqui a Oppianicum gratiis condemnavit, iam non
eos Iunius subsortitus est qui pecunia accepta condemnarent,
iam potestpotest scripsi: putarer S (cum v. l. potuerunt): potuit Mm: putaretur b2y2a (Fuitne põt in archetypo? cf. §94). Cf. Quintil. vii. 1. 50 iam multum acti est. Potest aliquis non adfuisse et heres esse. aliquisaliqui Msa ab initio non sedisse et tamen
Oppianicum gratiis condemnassecondemnasset Sy2a. verum, si innocens
Falcula, quaero quis sitquis sit b2: qui sit S (?) y2a: quis Ms nocens; si hic gratiis condemnavit,
quis accepit? nego rem esse ullam cuiquamcuiquam Madvig: in quemquam Mma
illorum obiectam quae Fidiculanio non obiectanon obiecta Sa: obiecta non cett. sit, aliquidaliquid Mma: nego aliquid Angelius: aut quicquam Madvig
fuisse in Fidiculani causa quod idem non esset in ceterorum.
aut hoc iudicium reprehendas tu cuius accusatio
rebus iudicatis nitebaturnitebatur Sa: niti videbatur Mm necesse est aut, si hoc verum
esse concedis, Oppianicum gratiis condemnatum esse
fateare.
quamquam satis magno argumento esse debet quod ex
tam multis iudicibus absoluto Falcula nemo reus factus est.
quid enim mihi damnatos ambitus conligitis alia lege,
certis criminibus, plurimis testibus? cum primum illi ipsi
debuerint potius accusari de pecuniis repetundis quam
ambitus. nam si in ambitus iudiciis hoc eisiis ba: his Msy obfuit, cum
alia lege causam dicerent, certe, si propria lege huius peccati
adducti essent, multo plus obfuisset.
deinde, si tanta
vis fuit istius criminis ut, qua quisque lege ex illis iudicibus
reus factus esset, tamen hac plaga periret, cur in tanta
multitudine accusatorum, tantis praemiis, ceteri rei facti non
sunt? hic profertur id quod iudicium appellari non oportet,
P. Septimio Scaevolae litem eo nomine esse aestimatam.
cuius rei quae consuetudo sit, quoniam apud homines peritissimos
dico, pluribus verbis docere non debeo. numquam
enim ea diligentia quae solet adhiberi in ceteris
iudiciis, eadem reo damnato adhibita est.
in litibus aestimandis
fere iudices aut, quod sibi eum quem semel condemnarunt
inimicum putant esse, si quasi qua Ss: si quae cett. in eum lis capitis
inlata est, nonnon non inviti Mommsen admittunt aut, quod se perfunctos iam esse
arbitrantur cumcum quod S de reo iudicarunt, neglegentius attendunt
cetera. itaque et maiestatis absoluti sunt permulti quibus
damnatis de pecuniis repetundis lites maiestatismaiestatis aa: om. Mm essent aestimatae,
et hoc cotidie fieri videmus ut reo damnato de
pecuniis repetundis, ad quos pervenisse pecunias in litibus
aestimandis statutum sit, eos idemeos idem Baiter: eosdem Sa: eos illi Mm iudices absolvant; quod
cum fit, non iudicia rescinduntur sed hoc statuitur, aestimationem
litium non esse iudiciumiudicium om. Sa. Scaevola condemnatus
est aliis criminibus frequentissimis Apuliae testibus. omni
contentione pugnatum est utiuti Sa: ut Mm lis haec capitis aestimaretur.
quae res si rei iudicatae pondus habuisset, ille postea vel
isdemab isdem Madvig vel aliis inimicis reus hac lege ipsa factus esset.
sequitur id quod illi iudicium appellant, maiores autem
nostri numquam neque iudicium nominarunt neque proinde
ut rem iudicatam observarunt, animadversio atque auctoritas
censoriaanimadversio atque auctoritas censoria Manutius: animadversionem atque auctoritatem censoriam Mma. qua de re ante quam dicere incipio, perpauca
mihi de meo officio verba faciendafaciunda a sunt, ut a me cum
huiusce periculi tumpericuli tum periculo a ceterorum quoque officiorum et amicitiarum
ratio conservata esse videatur. nam mihi cum
viris fortibus qui censores proxime fuerunt ambobus est
amicitia; cum altero vero, sicutisicuti Sa: sicuti et Mm plerique vestrumvestri a sciunt,
magnus usus et summa utriusque officiisofficiis Manutius: officii Mma constituta necessitudonecessitudo Mm: consuetudo aa: censuit B
estest om. a.
qua re quicquid de subscriptionibus eorum mihi
dicendum erit, eo dicam animo ut omnem orationemorationem Angelius: rationem Mma meam
non de illorum facto sed de ratione censoria habitam existimari
velim; a Lentulo autem, familiari meo, qui a me
pro eximia sua virtute summisque honoribus quos a populo
Romano adeptus est honoris causa nominatur, facile hoc,
iudices, impetrabo ut, quam ipse adhibere consuevit in
amicorum periculis cumcum Sa: om. Mm fidem et diligentiam tumtum eam S vim
animi libertatemque dicendi, exex Sa: in Mm hac mihi concedat ut
tantum mihi sumam quantum sine huius periculo praeterire
non possimpossim Sa: possum Mm. A me tamen, ut aequum est, omnia
caute pedetemptimque dicentur ut neque fides huiushuius Mm: eius Sa defensionis
relicta neque cuiusquam aut dignitas laesa aut
amicitia violata esse videatur.
video igitur, iudices, animadvertisse censores in iudices
quosdam illius consili Iuniani, cum istam ipsam causam
subscriberent. hic illud primumillud primum Sa: primum illud Mm commune proponam,
numquam animadversionibus censoriis hanc civitatem ita
contentam ut rebus iudicatis fuisse. neque in re nota
consumam tempus; exempli causaexempli causa y2a (? S） ponam illud unumunum illud s,
C. Getam, cum a L. Metello et Cn. Domitio censoribus ex
senatu eiectus esset, censorem esse ipsum posteaesse ipsum postea Sa: ipsum postea esse Mm factum
et, cuius mores erant a censoribuserant a censoribus Sa: a censoribus erant Mm reprehensi, hunc postea
et populi Romani et eorum qui in ipsum animadverterant
moribus praefuisse. quod si illud iudicium putaretur, ut
ceteri turpi iudicio damnati in perpetuum omni honore ac
dignitate privantur, sic hominibus ignominia notatis neque ad
honorem aditus neque in curiam reditus esset.
nunc si
quem Cn. Lentuli aut L. Gelli libertuslibertum Ss1 furti condemnarit, is
omnibus ornamentis amissis numquam ullam honestatis
suae partem reciperabit; quos autem ipseipse ille S L. Gellius et
Cn. Lentulus, duo censores, clarissimi viri sapientissimique
homines, furti et captarum pecuniarum nomine notaverunt,
eiei om. m non modo in senatum redierunt sed etiam illarumillarum om. Ms ipsarum
rerum iudiciis absoluti sunt.
neminem voluerunt
maiores nostri non modo de existimatione cuiusquam sed
ne pecuniaria quidem de re minima esse iudicem, nisi qui
inter adversarios convenisset. quapropter in omnibus legibus
quibus exceptum est de quibus causis aut magistratum
capere non liceat aut iudicem legi aut alterum accusare,
haec ignominiae causa praetermissa estcausa est praetermissa Zielinski p. 200. timoris enim
causamcausam om. a, non vitae poenam in illa potestate esse voluerunt.
itaque non solum illud ostendam quod iam videtis,
populi
Romani suffragiis saepenumero censorias subscriptiones
esse sublatassublatas Sa: delatas M: deletas m, verum etiam iudiciis eorum qui iurati statuere
maiore cum religione et diligentia debuerunt. primum
iudices, senatores equitesque Romani, in compluribus iam
reis quos contra leges pecunias accepisseaccepisse Sa: cepisse Mm subscriptum est
suae potius religioni quam censorum opinioni paruerunt.
deinde praetores urbani qui iurati debent optimum quemque
in lectoslectos Sa: selectos Mm iudices referre numquam sibisibi numquam a ad eam rem
censoriam ignominiam impedimento esse oportere duxerunt.
censores denique ipsi saepe numero superiorum censorum
iudiciis, si ista iudicia appellareappellare Sa: appellari Mm voltis, non steterunt. atque
etiam ipsi inter se censores sua iudicia tanti esse arbitrantur
ut alter alterius iudicium non modo reprehendat sed etiam
rescindatpraescindat Sa, ut alter de senatu movere velit, alter retineat et
ordine amplissimo dignum existimet, ut alter in aerariosaerarios (-ium b1) referri Mb2s: aerario referre Sya
referri aut tributribum S: tribus B moverimoveri Mm: movere SBa iubeat, alter vetet. qua re qui vobis
in mentem venit haec appellare iudicia quae a populo RomanoRomano om. a
rescindi, ab iuratis iudicibus repudiari, a magistratibus
neglegi, ab eis qui eandem potestatem adepti sunt
commutari, inter conlegas discrepare videatis?
quae cum ita sint, videamus quid tandem censores de
illo iudicio corrupto iudicasse dicantur. ac primum illud
statuamus utrum, quia censorescensores de illo corrupto iudicio add. b2y2s2 subscripserint, ita sit, an,
quia ita fuerit, illi subscripserint. si quiaquia Ss: ideo quia Mm subscripserint,
videte quid agatis ne in unum quemque nostrum censoribus
in posterum potestatem regiam permittatis, ne subscriptio
censoria non minus calamitatis civibus quam illa acerbissima
proscriptio possit adferre, ne censorium stilum cuius
mucronem multis remediis maiores nostri rettuderunt aeque
posthac atque illum dictatorium gladiumgladium om. s (contra B): del. Baiter pertimescamus.
sin autem quod subscriptum est,
quia verum est, idcirco
grave debet esse, hoc quaeramus verum sit an falsum;
removeantur auctoritates censoriae, tollatur id ex causa
quod in causa non est; doce quam pecuniam Cluentius
dederit, unde dederit, quem ad modum dederitquem... dederit om. a; unum
denique aliquod a Cluentioaliquod a Cluentio Mm: a Cluentio aliquid SBs: a Cluentio t profectae pecuniae vestigium
ostende. vince deinde bonum virumbonum virum Sa: virum bonum Mm fuisse Oppianicum,
hominem integrum, nihil de illo umquam secus
esse existimatum, nihil denique praeiudicatum. tum
auctoritatem censoriamcensoriam Sbya: censorum Ms amplexatoamplexato by, Priscian. (K. ii. 393): amplexator Msa, tum illorum iudicium
cum re coniunctum essecum re coniunctum esse Mm: coniunctum cum re esse s (? S): coniunctum esse cum re t defendito.
dum vero eum
fuisse Oppianicum constabit qui tabulas publicas municipi
manu suamanu sua a (? S): sui Mm corrupisse iudicatusiudicatum b1a sit, qui testamentum interleverit,
qui supposita persona falsum testamentum obsignandum
curaverit, qui eum cuius nomine id obsignatum
est interfecerit, qui avunculum fili sui in servitute ac vinculis
necaveritcuraverit... necaverit aa: curarit... necarit Mm, qui municipes suos proscribendos occidendosque
curaveritcuraverit y2s (? S): curarit Mm: curavit t, qui eius uxorem quem occiderat in matrimonium
duxerit, qui pecuniam pro abortioneabortione aBa: potione Mm dederit, qui socrum,
qui uxoresuxores Sa: uxorem Mm, qui uno tempore fratris uxorem speratosque
liberos fratremque ipsum, qui denique suos liberos interfecerit,
qui, cum venenum privigno suo dare velletdare vellet aa: quaereret Mm, manifesto
deprehensus sitdeprehensus sit Sa: sit deprehensus Mm, cuius ministris consciisque damnatis
ipse adductus in iudicium pecuniam iudici dederit ad sententias
iudicum corrumpendas, dum haec, inquam, de Oppianico
constabunt nequeneque Sa: nec Mm ullo argumento Cluentianae pecuniae
crimen tenebitur, quid est quod te ista censoria sive voluntas
sive opinio fuit adiuvare aut hunc innocentem opprimere
posse videatur?
quid igitur censores secuti sunt?
ne ipsi quidem, ut gravissime dicam, quicquam aliud dicent
praeter sermonem atque famam. nihil se testibus, nihil
tabulis, nihil aliquo gravialiquo gravi Sa: gravi aliquo Mm argumento comperisse, nihil denique
causa cognita statuisse dicent. quod si ita fecissent,
tamen id non ita fixum esse deberet ut convelli non liceret.
non utar exemplorum copia quae summa est, non rem
veterem, non hominem potentem aliquem aut gratiosum
proferam. nuper hominem tenuem, scribam aedilicium,
D. Matrinium, cum defendissem apud M. IuniumMacrinium (-inum s) Sb2s Q. Publicium
praetores et M. PlaetoriumPretorium Ss C. Flaminium aedilis
curulis, persuasi ut scribam iurati legerent eum quem idem
isti censores aerarium reliquissentreliquissent Ms: reliquisse subscripserunt (scripserunt s) Sbya: reliquisse subscripserint b2y2. cum enim in homine
nulla culpa inveniretur, quid ille meruisset, non quid de eo
statutum esset, quaerendum esse duxeruntdixerunt Sa.
nam haec
quidem quae de iudicio corruptoiudicio corrupto hinc defic. Ms usque ad §132, opinione standum, lac. supplet S in pag. insuta, supplem. in textu hab. bxy a subscripserintsubscripserunt cod. Graevii quis est qui
ab illis satis cognita et diligenter iudicata arbitretur? in
M'. AquiliumM'. Manutius: M. codd. Ti. Schütz: T. (Titum) codd., cf. §98 et in Ti. Guttam video esse subscriptum.
quid est hoc? duos esse corruptos solos pecunia iudicantiudicant Madvig: dicant codd.: quid Angelius;
ceteri videlicet gratiisgratiis S: gratis cett. condemnarunt. non est igitur circumventus,
non oppressus pecunia, non, ut in illa Quinctiana
contione habebaturin illa Quinctiana contione habebatur Graevius: illa Quinctiana contiones habebantur (haberebantur S) Sxy: illae Quinctianae contiones habebantur cett., omnes qui Oppianicum condemnarunt
in culpa sunt ac suspicione ponendi. duos solos
video auctoritate censorum adfinis ei turpitudini iudicari.
aut illud adferant, aliquid eoseos Peterson: esse codd.: sese Leclerc quod de his duobus habuerint
compertum de ceteris comperisse.
nam illud quidem
minime probandum est, ad notationes auctoritatemque
censoriam exemplum illos ee Baiter: om. codd.: a Naugerius consuetudine militari transtulisse.
statuerunt enim ita maiores nostri ut, si a multis
esset flagitium rei militaris admissum, sortitosortito Classen: sortitio Sa: sortitione bxy (cf. §129) in quosdam
animadverteretur, ut metus videlicet ad omnis, poena ad
paucos perveniret. quod idem facere censores in delectu
dignitatis et in iudicio civium et in animadversione vitiorum
qui convenit? nam miles qui locum non tenuit, qui hostium
impetum vimque pertimuit, potest idem postea et miles
esse melior et vir bonus et civis utilis. qua re ne quis in
bello propter hostium metum delinqueretne quis... delinqueret scripsi: ne... delinqueret Sb1xy1: qui... deliquerat b2y2a, amplior ei mortis
et supplici metus est a maioribus constitutus; ne autem
nimium multi poenam capitis subirent, idcirco illa sortitio
comparata est.
hoc tu idem facies censor in senatu
legendo? si erunt plures qui ob innocentem condemnandum
pecuniam acceperint, tutu ut Sb1y1 non animadvertesanimadvertes Lambinus: animadvertis (-tas b1y1) codd. in
omnis, sed carpes, ut velis, et paucos ex multis ad ignominiam
sortiere? habebit igitur te sciente et vidente curia
senatorem, populus Romanus iudicem, res publica civem
sine ignominia quemquam qui ad perniciem innocentis
fidem suam et religionem pecunia commutarit, et qui pretio
adductus eripuerit patriam, fortunas, liberos civi innocenti,
is censoriae severitatis nota non inuretur? tu es praefectus
moribus, tu magister veteris disciplinae acac P: et cett. severitatis, si
aut retines quemquam sciens in senatu scelere tanto contaminatum
aut statuis qui inquis in Sbya eadem culpa sit non eadem
poena adfici convenire? aut quamconvenire aut quam P: oportere convenire ut (ut ad a) quam cett. condicionem supplici
maiores in bello timiditati militis propositam esse voluerunt,
eandem tu in pace constituesconstituas a improbitati senatoris? quod
si hoc exemplum ex re militari ad animadversionem censoriam
transferendum fuit, sortitosortito scripsi: sortitio S: sortitione cett. (cf. §128) id ipsum factum esse oportuit.
sin autem sortiri ad poenam etet P: ad cett. hominum delictum
fortunae iudicio committere minime censorium est, certe in
multorum peccato carpi paucos ad ignominiam et turpitudinemet turpitudinem om. P (cf. Verr. 1. 23)
non oportet.
verum omnes intellegimus in istis
subscriptionibus ventum quendam popularem esse quaesitum.
iactata res erat in contione a tribuno seditiosoa tribuno seditioso om. P;
incognita causa probatum erat illuderat illud P: illud erat cett. multitudini nemini licitum P, Ant. Augustinus: multitudinem inilicitum S: multitudinem illicitum cett. multitudini; nemini
licitum est contra dicere, nemo denique ut defenderet contrariam
partem laborabat. in invidiam porro magnam illa
iudicia venerant. etenim paucis postea mensibus alia
vehemens erat in iudiciis ex notatione tabellarumtabellarum P, Garatoni: tabularum cett. invidia
versata. praetermitti abab P: a cett. censoribus et neglegi macula iudiciorum
posse non videbatur. homines, quos ceteris vitiis
atque omni dedecore infamis videbant, eos hac quoque
subscriptione notare voluerunt, et eo magis quod illo ipsoipso in Sb2y2a
tempore illis censoribus erant iudicia cum equestri ordine
communicata, ut viderentur per hominum idoneorum ignominiam
sua auctoritate remrem scripsi: iudicia P: illa iudicia cum equestri ordine cett. (cf. Zielinski p. 177) reprendisse.
quod si hanc
apud eosdemeosdem P: eos cett. ipsos censores mihi aut alii causam agere
licuisset, hominibus tali prudentia praeditispraeditis P: om. cett. certe probavissem;
res enim indicat nihil ipsos habuisse cogniti, nihil
comperti; ex tota istaista Ernesti: ipsa codd. subscriptione rumorem quendam et
plausum popularem esse quaesitum. nam in P. PopiliumP. Vrsinus: L. codd.
qui Oppianicum condemnarat subscripsit L. Gellius, quod
is pecuniam accepisset quo innocentem condemnaret. iam
id ipsum quantae divinationis est, scire innocentem fuisse
reum quem fortasse numquam viderat, cum homines sapientissimi,
iudices, ut nihil dicam de eisiis bxy: his Sa qui condemnarunt,
causa cognita sibisibi bxy: sibi esse Sa dixerintdixerint ed. R: dixerunt codd. non liquere!
verum esto; condemnat Popilium Gellius, iudicat eumiudicat eum scripsi: iudicat... S: iudicat cett.
accepisse a Cluentio pecuniam. negat hoc Lentulus; nam
Popilium, quod erat libertini filius, in senatum non legit,
locum quidem senatorium ludis et cetera ornamenta relinquitrelinquit Lambinus: reliquit codd.
et eum omni ignominia liberat. quod cum facit, iudicat
eius sententia gratiisgratiis S: gratis cett. esse Oppianicum condemnatum. et
eundem Popilium postea Lentulus in ambitus iudicio pro
testimonio diligentissime laudat. qua re si neque L. Gelli
iudicio stetit Lentulus neque Lentuli existimatione contentus
fuit Gellius, et si uterque censor censoris opinione
standum nonstandum ne Sb1xy putavit, quid est quam ob rem quisquam
nostrum censorias subscriptiones omnis fixas et in perpetuum
ratas putetputet Mm: putat Sa esse oportere?
at in ipsum habitum animadverterunt. nullam quidem
ob turpitudinem, nullum ob totius vitae non dicam vitium
sed erratum. neque enim hoc homine sanctior neque
probior neque in omnibus officiis retinendis diligentior esse
quisquam potest; neque illi aliter dicunt, sed eandem illam
famam iudici corrupti secuti sunt; neque ipsi secus existimant
quam nos existimari volumus de huius pudore, integritate,
virtute, sed putarunt praetermitti accusatorem non
potuissepotuisse posse Madvig, cum animadversum esset in iudices. qua de re
totatota om. a si unum factum ex omni antiquitate protulero, plura
non dicam.
non enim mihi exemplum summi et clarissimi
viri, P. Africani, praetereundum videtur; qui cum esset
censor et in equitum censu C. Licinius Sacerdos prodisset,
clara voce ut omnis contio audire posset dixit se scire illum
verbis conceptis peierasseperiurasse S; si qui contra vellet dicerevellet dicere Sa: dicere vellet Mm,
usurum esse eum suo testimonio. deinde cum nemo
contranemo contra Sa: contra nemo Mm diceret, iussit equum traducere. itaita Sa: itaque Mm is cuius arbitrio
et populus Romanus et exterae gentes contentae esse consueruntconsuerunt Mma: consuerant Angelius
ipse sua scientia ad ignominiam alterius contentus
non fuit. quod si hoc habito facere licuisset, facile illis
ipsis iudicibus et falsae suspicioni et invidiae populariter
excitatae restitisset.
Vnum etiam est quod me maxime perturbatperturbat aa: conturbat Mm, cui loco
respondere vix videor possevix videor posse Sy2a: posse vix videor Mm, quod elogium recitasti de testamento
Cn. Egnati patris, hominis honestissimi videlicet et
sapientissimi, idcirco se exheredasse filium quod is obob (ab t) aa: ad Mm
Oppianici condemnationemcondemn. Sy2a: damn. Mm pecuniam accepisset. de cuius
hominis levitate et inconstantia plura non dicam; hoc testamentum
ipsum quod recitas eius modi est ut ille, cum
eum filium exheredaret quem oderat, ei filio coheredes
homines alienissimos adiungeretadiungeret aa: coniungeret Mm quem diligebat. sed tu,
Atti, consideres censeo diligenter utrum censoriumcensorium Sa, Quintil. v. 13. 33: censorum Mm iudicium
grave velis esse an Egnati. si Egnati, leve est quod censores
de ceteris subscripserunt; ipsum enim Cn. Egnatium quem
tu gravem esse vis ex senatu eiecerunt; sin autem censoriumcensorium Quintil.: censorum (-rem b2s) Mma,
hunc Egnatium quem pater censoria subscriptione exheredavit
censores in senatu, cum patrem eicerent, retinuerunt.
at enim senatus universus iudicavit illud corruptum esse
iudicium. quo modo? suscepit causam. an potuit
rem delatam eius modi repudiare? cum tribunus plebis,
populi concitator, rempopuli concitator rem scripsi: populi concitatorem S: populo concitato rem cett. paene ad manus revocasset, cum vir
optimus et homo innocentissimus pecunia circumventus
dicereturdiceretur Sa: esse diceretur Mm, cum invidia flagraret ordo senatorius, potuit nihil
decerni, potuit illa concitatio multitudinis sine summo
periculo rei publicae repudiari? at quid est decretum?
quam iuste, quam sapienter, quam diligenter! si qui sunt quorum opera factum sit ut iudicium publicum corrumperetur.
Vtrum videtur id senatusid senatus Sa: senatus id Mm factum iudicare an, si
factum sit, moleste graviterque ferre? si ipse A. Cluentius
sententiam de iudiciis rogaretur, aliam non diceret atque ei
dixerunt quorum sententiis Cluentium condemnatum esse
dicitis.
sed quaero a vobis num istam legem ex isto senatus
consulto L. Lucullus consul, homo sapientissimus, tulerit,
num anno post M. Lucullus et C. Cassius, in quos tum
consules designatos idem illud senatus decreveratdecreverat Sa: decreverit Mm. non
tulerunt; et quod tu habiti pecunia factum esse arguis
neque id ulla tenuissima suspicione confirmas, factum est
primum illorum aequitate et sapientia consulum, ut, quod
senatus decreverat ad illud invidiae praesens incendium
restinguendum, id posteaut quod... id postea Peterson: ut id quod... id postea Mma: fort. ut id quod... ii postea referendumreferendum aa: perferendum Mm: ferendum Manutius ad populum non
arbitrarentur. ipse deinde populus Romanus qui L. QuinctiQuinctii Sa: Quinctii, tribuni plebis Mm
fictis querimoniis anteaante Ss concitatus rem illam et rogationem
flagitarat, idem C. Iuni fili, pueri parvoli, lacrimis commotus
maximo clamore et concursu totam quaestionem illam et
legemquaest. illam et legem Sa: illam legem et quaest. Mm repudiavit.
ex quo intellegi potuit, id quod saepe
dictum est, ut mare quod sua naturanatura sua Sa, contra Rufinian. (Rhet, M. p. 44) tranquillum sit ventorum
vi agitari atque turbari, sicsic Sa, Rufinian.: sic et Mm populum Romanum sua sponte
esse placatum, hominum seditiosorum vocibus ut violentissimis
tempestatibus concitari.
est etiam reliqua permagna auctoritas quam ego turpiter
paene praeterii; mea enim esse dicitur. recitavit ex
oratione nescio qua Attius quam meam esse dicebat cohortationem
quandam iudicum ad honeste iudicandum et commemorationem
cumcum SMs: tum by: om. st aliorumaliorum Ernesti: illorum Mma iudiciorum quae probata non
essent tum illius ipsius iudici Iuniani; proinde quasi ego
non ab initio huius defensionis dixerim invidiosum illud
iudicium fuisseiudicium fuisse Sa: fuisse iudicium Mm aut, cum de infamia iudiciorum disputarem,
potuerim illud quod tam populare esset illoillo a: in illo Mm tempore praeterire.
ego vero si quid eius modi dixi, neque cognitum
commemoravi neque pro testimonio dixi, et illa oratio potius
temporis mei quam iudici et auctoritatis fuit. cum enim
accusarem et mihi initio proposuissem ut animos et populi
Romani et iudicum commoverem, cumque omnis offensiones
iudiciorum non ex mea opinione sed ex hominum rumore
proferrem, istam rem quae tam populariter esset agitata
praeterire non potui. sed errat vehementer, si quis in
orationibus nostris quas in iudiciis habuimus auctoritates
nostras consignatas se habere arbitratur. omnes enim illaeillae SBs (om. t): illae orationes Mm
causarum ac temporumtemporis B sunt, non hominum ipsorum autaut Sy2a: ac Mm
patronorum. nam si causae ipsae pro se loqui possent,
nemo adhiberet oratorem. nunc adhibemur ut ea dicamus,
non quae auctoritate nostraauctoritate nostra Ma: nostra auctoritate m constituantur sed quae ex re
ipsa causaque ducanturdicantur St.
hominem ingeniosum, M. Antonium,
aiunt solitum esse dicere 'idcirco se nullam umquamnumquam ullam Ss
orationem scripsisse ut, si quid aliquando non opus esset
ab se esse dictum, posset negarenegare SBa: se negare Mm dixisse'; proinde quasi, siquasi si aa: quasi Mm
quid a nobis dictum aut actum sit, id nisi litteris mandarimusmandarimus Sa: mandaverimus Mm,
hominum memoria non comprehendatur. ego vero
in istoisto Mm: ipso Sa genere libentius cum multorum tum hominis eloquentissimi
et sapientissimi, L. Crassi, auctoritatem sequor qui,
cum Cn. PlancumCn. Cic. de Or. ii. 220: C. Sa, Quintil. vi. 3. 43: L. Mm defenderet accusante M. Bruto, homine
in dicendo vehementi et callido, cum Brutus duobus recitatoribus
constitutis ex duabus eiuseius om. SBa orationibus capita alterna
inter se contraria recitanda curasset, quod in dissuasione
rogationis eius quae contra coloniam Narbonensem ferebatur
quantum potest de auctoritate senatus detrahit, in suasione
legis Serviliae summis ornat senatum laudibus, et multa in
equites Romanos cum ex ea oratione asperius dicta recitasset
quo animi illorum iudicum in Crassum incenderentur,
aliquantum esse commotus dicitur.
itaque inin Mm: om. aa respondendo
primum exposuit utriusque rationem temporis ut oratio ex
re et exet ex as: ex t: et Mm causa habita videretur, deinde ut intellegere posset
Brutus quem hominem et non solum qua eloquentia verum
etiam quo lepore et quibus facetiis praeditum lacessisset,
tris ipseipse Sa: et ipse Mm excitavit recitatores cum singulis libellis quos M.
Brutus, pater illius accusatoris, de iure civili reliquit. Eorum
initia cum recitarentur, ea quae vobis nota esse arbitror:
'forte evenit ut ruri in PrivernatiPrivernati Cic. de Or. l. c., Quintil. l. c.: Privernate Mm essemusessem SBs ego et BrutusBrutus Marcus Cic. de Or., ita mox (bis）
filius,' fundum Privernatem flagitabat; 'in Albano eramus
ego et Brutus filius,' Albanum poscebat; 'in Tiburti forte
cum adsedissemuscum adsedissemus adsedimus Cis. de Or. ego et Brutus filius om. by ego et Brutus filius,Albanum... filius om. Mss forte om. S' Tiburtem fundum
requirebat; Brutum autem, hominem sapientem, quod fili
nequitiam videret, quae praedia ei relinqueret testificaritestificari se Sy2a
voluisse dicebatvoluisse dicebat Sy2a: dicebat (add. se b2) voluisse Mm. quod si potuisset honeste scribere se in
balneis cum id aetatis filio fuisse, non praeterisset; eas se
tamen ab eo balneas non ex libris patris sed ex tabulis et
ex censu quaerere. Crassus tum ita Brutum ultus est ut
illum recitationis suae paeniteret; moleste enim fortasse
tulerat se in eis orationibus reprehensum quas de re publica
habuisset, in quibus forsitan magis requiratur constantia.
ego autem illa recitata esseesse aa: om. Mm non moleste fero.
neque enim
ab illo tempore quod tum erat, neque ab ea causa quae tum
agebatur aliena fuerunt; neque mihi quicquam oneris
suscepi, cum itaita Sa: ista Mm: illa Halm dixi, quo minus honeste hanc causam et
libere possem defendere. quod si velim confiteri me
causam A. Cluenti nunc cognossecognosse (ante lac. by) ms: cognosce Mt, antea fuisse in eaea Sa: illa Mm opinione
popularipopulari opinione aa, quis tandem id possit reprehendere? praesertim,
iudices, cum a vobis quoque ipsis hoc impetrari sit aequissimum
quod ego et ab initio petivi et nunc peto ut, si quam
huchuic Sa (s1) graviorem de illo iudicio opinionem attulistisattulissetis Sa, hanc
causa perspecta atque omni veritate cognita deponatis.
nunc, quoniam ad omnia quae abs te dicta sunt, T. AttiT. om. Sa,
de Oppianici damnatione respondi, confiteareconfitearis a necesse est
te opinionem multum fefellisse, quod existimaris me causam
A. Cluenti non facto eius sed lege defensurum. nam hoc
persaepe dixisti tibi sic renuntiari, me habere in animo
causam hanc praesidio legis defendere. itane est? ab
amicis imprudentes videlicetimprud. videlicet Ss, Quintil. v. 13. 47: videlicet imprud. Mm prodimur, et est nescio quis
de eisiis (is M) Mb: his sya nobis Mm, Quintil.: nostros aa quos amicos nobis arbitramur qui nostra consilia ad
adversariosadversarium Quintil. deferat. quisnam hoc tibihoc tibi Sa, Quintil.: tibi hoc Mm renuntiavit, quis
tam improbus fuit? cui ego autemautem om. aa (contra Quintil.） narravi? nemo, ut
opinor, in culpa estest Quintil.: est et Sa: est sed Mm; nimirum tibi istudistud Quintil.: istunc (-tuc m) Mm lex ipsa renuntiavit.
sed num tibi ita defendisse videor ut tota in causa
mentionem ullam legis fecerimlegis fecerim Sa: fecerim legis Mm, num secus hanc causam
defendissedefendisse Manutius: defendissem Mma ac si lege habitus teneretur? certe, ut hominem
confirmare oportet, nullus est locus a me purgandi istius
invidiosi criminis praetermissus.
quid ergo est? quaeret
fortassefortassis Sa quispiam displiceatnedisplicetne a mihi legum praesidio capitiscapitis Sa: a capite Mm
periculum propulsare. mihi vero, iudices, non displicet,
sed utor instituto meo. in hominis honesti prudentisque
iudicio non solum meo consilio uti consuevi sed multum
etiam eius quem defendo et consilio et voluntati obtempero.
nam ut haec ad me causa delata est, qui leges eas ad quas
adhibemur et in quibus versamur nosse deberem, dixi habito
statim eo: 'Qui coisset quo quis condemnaretur
eo capite t' illum
esse liberum, teneri autem nostrum ordinem. atque ille
me orare atque obsecrare coepit ne sesene sese (se a) Sa: ut ne sese Mm lege defenderem.
cum ego quae mihi videbanturvidebantur Sa: viderentur Mm dicerem, traduxit me ad
suam sententiam; adfirmabat enim lacrimans non se cupidiorem
esse civitatis retinendae quam existimationis.
morem
homini gessi et tamen idcirco feci — neque enim id semper
facere debemus — quod videbam per se ipsam causam sine
lege copiosissime posse defendi. videbam in hac defensione
qua iam sum usus plus dignitatis, in illa qua me hic uti
noluit minus laboris futurum. quod si nihil aliud essetesset fuisset Sy2a
actum nisi ut hanc causam obtineremusobtineremus PSb2a: obtinerem Mm, lege recitata perorassem.
neque me illa oratio commovetcommovet P: commoveret Mma, quod ait Attius indignum
esse facinus, si senator iudicio quempiamquempiam PSy2a: quemquam Mm circumvenerit,
legibus eum teneri; si eques Romanus hoc idem fecerit,
non teneri.
Vt tibisibi Sy2a concedam hoc indignum esse quod
cuius modi sit iam videro, tu mihi concedas necesse est
multo esse indignius in ea civitate quae legibus contineaturcontineatur PSy2a: teneatur Mm
discedi abab P: a Mma legibus. hoc enim vinculum est huius dignitatis
qua fruimur in re publica, hoc fundamentum libertatis, hic
fons aequitatis; mens et animus et consilium et sententia
civitatis posita est in legibus. Vt corpora nostra sine mente,
sicsic ita Quintil. v. 11. 25 civitas sine lege suis partibus utut om. SBs (contra Quintil.） nervis ac sanguine
etet sanguine P (contra Quintil.） membris uti non potest. legum ministri magistratus,
legumet legum SBy2a interpretes iudices, legum deniquelegum denique Mma: LEGIB. NIQ. P: legibus denique Baiter idcirco omnes
servi sumusservi sumus Mma: servimus P ut liberi esse possimus.
quid est, Q. Naso,
cur tu in isto loco sedeas? quae vis est qua abs te hi iudicesiudices hi S
tali dignitate praediti coerceantur? vos autem, iudices,
quam ob rem ex tanta multitudine civium tam pauci de
hominum fortunis sententiam fertis? quo iure Attius quae
voluit dixit? cur mihi tam diu potestas dicendi datur?
quid sibi autem illiilli om. Sa scribae, quid lictores, quid ceteri quos
apparere huic quaestioni video volunt? opinor haec omnia
lege fieri totumque hoc iudicium, ut anteante PSa: antea Mm dixi, quasi mente
quadam regi legis et administrari. quid ergoergo PSy2a: ergo est Mm? haec
quaestio sola ita gubernatur? quid M. Plaetori etet om. a C.
Flamini inter sicarios, quid C. Orchivi peculatus, quid mea
de pecuniis repetundis, quid C. Aquili apud quem nunc de
ambitude ambitu Mm: ambitu S: ambitus y2a causa dicitur, quid reliquae quaestiones? circumspicite
omnis rei publicae partis; omnia legum imperio et
praescripto fieri videbitis.
si quisquis sa: qui SMby apud me, T. AttiT. Acci, te Sa: te, T. Acci Mm, te
reum velit facere, clames te lege pecuniarum repetundarum
non teneri; neque haec tua recusatio confessio sit captae
pecuniae sed laboris etet Sa: sed Mm periculi non legitimi declinatio.
nunc quid agatur et quid abs te iuris constituatur vide.
iubet lex ea, quaea in qua S lege haec quaestio constituta est, iudicem
quaestionis, hoc est Q. Voconiumconiunctum post iudicibus add. y2, ante cum b2s, cum eis iudicibus qui ei
obvenerint — vos appellat, iudices — quaerere de veneno. in
quem quaerere? infinitum est. Quicumque fecerit, vendiderit, emeritemerit om a, habuerit, dederit.
quid eadem
lex statim adiungit? recita. Deque eius capite quaerito.
cuius? qui coieritcoierit coegerit S, convenerit? non ita est. quidquid quid id Sy2s ergo
est? dic. Qui tribunus militum legionibus quattuor primis, quive quaestorquaestor S: quaestores cett., tribunus plebis
— deincepsdeinceps deinde Sa omnis
magistratus nominavit — quive in senatu sententiam dixit,
dixerit.
quid tumquid tum SM: qui tum ma? Qui eorum coiit, coierit, convenit, convenerit quo quis iudicio publico condemnareturcondemnetur S.
'qui eorum'? quorum? videlicet qui supra
scripti sunt. quid intersitintersit aa: interest Mm utro modo scriptum sit, etsi est
apertum, ipsa tamen lex nosipsa tamen lex nos Sa: tamen ipsa lex (add. nos b2) Mm docet. Vbi enim omnis
mortalis adligat, ita loquitur: 'Qui venenum malum fecit, fecerit.
' omnes viri, mulieres, liberi, servi in iudicium
vocantur. si idemidem aa: item Mm de coitione voluisset, adiunxisset: 'Quive
coierit.
' nunc ita est: Deque eius capite quaerito qui magistratum habuerit quivequive in Ms: inve byt: in s in senatu sententiam dixerit,
qui eorum coiit, coierit.
num is est Cluentius?
certe non est. quis ergo est Cluentius? qui tamen
defendi causam suam lege noluitnoluit St: nolit cett.. itaque abicio legem,
morem Cluentio gero. tibi tamen, Atti, pauca quae ab
huius causa seiuncta sunt respondebo. est enim quiddam
in hac causa quod Cluentius ad se, est aliquid quod ego
ad me putem pertinere. hic sua putat interesse sese om. Sa re ipsa
et gesto negotio, non lege defendi; ego autem mea existimo
interesse me nulla in disputatione ab Attio videri esse superatum.
non enim mihi haec causa sola dicenda estdicenda est hinc defic.Ms usque ad quae tunc §154, lac. supplet S in pag. dimidiata, supplem. in textu hab. bxya; omnibus
hic labor meus propositus est quicumque hac facultate
defensionis contenti esse possunt. nolo quemquam eorum
qui adsunt existimare me quae de lege ab Attio dicta suntsint S mg., si
reticuerim, comprobare. quam ob rem, Cluenti, de te tibi
obsequor; neque egoego enim t legem recito neque hoc loco pro te
dico, sed ea quae aa (ad y1) me desiderari b1xy1: te a me desiderari Sb2: te a me desiderare y2a me desiderari arbitror non relinquam.
iniquum tibi videtur, Atti, esse non isdem legibus omnis
teneri. primum, ut id iniquissimum esse confitear, eius
modi est ut commutatis eiseis eos S: fort. ideo opus sit legibus, non ut his quae
sunt non pareamus. deinde quis umquam hoc senator
recusavit nerecusavit ne Baiter: accusavit ut codd., cumcum quo Lambinus altiorem gradum dignitatis beneficio populi
Romani esset consecutus, eo se putaret durioribus legum
condicionibus uti oportere? quam multa sunt commoda
quibus caremus, quam multa molesta etet Sa: ac bxy difficilia quae subimus!
atque haec omnia tamentamen S, Lambinus: tantum cett. honoris et amplitudinis
commodo compensantur. converte nunc ad equestrem
ordinem atque in ceteros ordines easdem vitae condiciones;
non perferent. putant enim minus multos sibi laqueos
legum et condicionum ac iudiciorum propositos esse oportere
qui summumqui in summum plures dett. locum civitatis aut non potuerunt ascendere
aut non petiverunt.
atque ut omittam leges alias
omnis quibus nos tenemur, ceteri autem sunt ordines liberati,
hanc ipsam legem: 'ne quis iudicio circumveniretur
,'
C. Gracchus tulit; eam legem pro plebe, non in
plebem tulit. postea L. Sulla, homo a populi causa remotissimus,
tamen, cum eius rei quaestionem hac ipsa lege
constitueret qua vos hoc tempore iudicatis, populum Romanum
quem ab hoc genere liberum acceperat adligare novo
quaestionis genere ausus non est. quod si fieri posse existimasset,
pro illo odio quod habuit in equestrem ordinem
nihil fecisset libentius quam omnem illam acerbitatem proscriptionis
suae qua est ususqua est usus Manutius: questus codd. in veteres iudices in hanc unam
quaestionem contulissetobtulisset b1y1.
nec nunc quicquam agitur — mihi
credite, iudices, et prospicite id quod providendum est —
nisi ut equites Romaniequites Romani codd. Lambini: eques R. Sb1xy1: equester ordo b2y2a in huiusce legis periculum concludanturconcludantur codd. Lambini: concludatur Sy2a: includatur bxy1;
neque hoc agitur ab omnibus sed a paucis. nam
ei senatores qui se facile tuentur integritate et innocentia,
quales, ut verevere by2: vero cett. dicam, vos estis et ceteri qui sine cupiditate
vixerunt, equites ordini senatorio dignitate proximos, concordia
coniunctissimos esse cupiunt; sed ei qui sese volunt
posse omnia neque praeterea quicquam esse aut in homine
ullo aut in ordine, hoc uno metu se putant equites Romanos
in potestatem suampotestatem suam Manutius: potestate sua codd. sit Lambinus: est codd. redacturos, si constitutum sit ut de eis
qui rem iudicarintiudicarint Manutius: iudicarent codd. huiusce modi iudicia fieri possint. vident
enim auctoritatem huius ordinis confirmari, vident iudicia
comprobari; hoc metu proposito evellere se aculeum severitatis
vestrae posse confidunt.
quis enim de homine audeat
paulo maioribus opibus praedito vere et fortiter iudicare,
cum videat sibi de eo quod coierit aut consenserit causam
esse dicendam?
O viros fortis, equites Romanos, qui homini
clarissimo ac potentissimo, M. Druso, tribuno plebis, restiteruntrestiterunt b2y2a: restituerunt (-u- S) cett.,
cumcum ed. Hervag.: quam cum codd. ille nihil aliud ageret cum illa cuncta quae tum
erat nobilitatetum erat nobilitate ed. Hervag.: tum (cum S) erant nobilitatis codd., nisi ut ei quiut ii qui b2, Halm: uti qui g2, Manutius: utique cett. rem iudicassent huiusce modi
quaestionibus in iudicium vocarentur! tum C. Flaviustum Müller: tunc codd.
pusio, Cn. Titinius, C. Maecenas, illa robora populi Romani,
ceterique eiusdemeiusdem Klotz: eiuscemodi (huiusce - by) codd. ordinis non fecerunt idem quod
nunc Cluentius, ut aliquid culpae suscipere se putarent
recusando, sed apertissime repugnarunt, cum et recusarentet recusarent Manutius: haec recusarent codd.: haec reputarent Madvig
et palam fortissime atque honestissime dicerent, se potuisse
iudicio populi Romani in amplissimum locum pervenire, si
sua studia ad honores petendos conferre voluissent. sese
vidisse in ea vita qualis splendor inesset, quanta ornamenta,
quae dignitas; quae se non contempsisse sed ordine suo
patrumque suorum contentos fuisse et vitam illam tranquillam
et quietam, remotam a procellis invidiarum et
huiusce modi iudiciorum sequi maluisse.
aut sibi ad
honores petendos aetatem integram restitui oportere aut,
quoniam id non posset, eam condicionem vitae quam secutisecuti Angelius: secum codd.
petitionem reliquissent manere. iniquum esse eos qui
honorum ornamenta propter periculorum multitudinem
praetermisissent populi beneficiis esse privatos, iudiciorum
novorum periculis non carere. senatorem hoc queri non
posse, propterea quod ea condicione proposita petere coepisset
quodque permulta essent ornamenta quibus eam
mitigare molestiam posset, locus, auctoritas, domi splendor,
apudsplendor apud splendore SB exteras nationes nomen et gratia, togatoga Naugerius: toga et codd. praetexta, sella
curulis, insignia, fasces, exercitus, imperia, provinciae; quibus
in rebus cum summacum summa b1x: consumma Sy1t: summum by2s recte factis maiores nostri praemia
tumpraemia tum Orelli: premixtum Sb1xyt: praemium b2y2s plura peccatis pericula proposita esse voluerunt. illi
non hoc recusabant ne eane ea Sa: ea ne bxy lege accusarentur qua nunc
habitus accusatur, quae tunctunc Sa: tum Mm erat Sempronia, nunc est
Cornelia — intellegebant enim ea lege equestrem ordinem
non teneri — sed ne nova lege adligarentur laborabant.
habitus ne hoc quidem umquam recusavit quo minus vel
eaea ex Sa lege rationem vitae suae redderet qua non tenereturteneretur Mm: tenetur Sa.
quae si vobis condicio placet, omnes id agamus ut haec
quam primum in omnis ordines quaestio perferatur.
interea quidem, per deos immortalis! quoniam omnia
commoda nostra, iura, libertatem, salutem denique legibus
obtinemus, a legibus non recedamus, simul et illud quam
sit iniquum cogitemus, populum Romanum aliud nunc
agere, vobis remremque Sy2 since Mm: se sine aa: ipsum sine Manutius publicam et fortunas suas commisisse, sine
cura esse, non metuere ne lege ea quam numquam ipse
iusserit et quaestione qua se solutum liberumque esse
arbitreturarbitretur Sa: arbitraretur Mm per paucos iudices astringatur.
agit enim sic
causam T. Attius, adulescens bonus et disertus, omnis civis
legibus teneri omnibus; vosvos (ius) auditis et attenditis S: vos attenditis et auditis cett. auditis et attenditis silentio,
sicut facere debetis. A. Cluentius, eques Romanus, causam
dicitcausam dicit eques Rom. a ea lege, qua legequa lege Mm: qua Sa senatores et ei qui magistratum habuerunt
soli tenentur; mihi per eum recusare et in arce legis
praesidia constituere defensionis meae non licet. si obtinuerit
causam Cluentius, sicuti vestra aequitate nixi confidimus,
omnes existimabunt, id quod erit, obtinuisse propter innocentiam,
quoniam ita defensus sit; in lege autem quam
attingere noluerit praesidi nil fuisse.
hic nunc est quiddamquoddam a
quod ad me pertineat, de quo ante dixi, quod ego populo
Romano praestare debeam, quoniam is meae vitaevitae meae a status
est ut omnis mihi cura etet Sa: atque Mm opera posita sit in hominum
periculis defendendis. video quanta et quam periculosa et
quam infinita quaestio temptetur ab accusatoribus, cum
eam legem quae in nostrum ordinem scripta sit in populum
Romanum transferre conentur. qua in lege est: 'qui coierit
,' quod quam late pateat videtis. 'convenerit
';
aeque incertum et infinitumincertum et infinitum Sa: infinitum et incertum Mm est. 'consenserit
'; hoc vero
cum infinitum tum obscurum et occultumoccultum Sa: occultum est Mm. 'falsumve testimonium dixerit
'; quis de plebe Romana testimonium
dixitdixerit Sa umquam cui non hoc periculum T. Attio auctore
paratum esse videatis? nam dicturum quidem certe, si
hoc iudicium plebi Romanae propositum sit, neminem
umquam esse confirmo.
sed hoc polliceor omnibus, si cui
forte hac lege negotium facesseturfacesseret s qui lege non teneatur,
si is uti me defensore voluerit, me eius causam legis praesidio
defensurum et vel his iudicibus vel horum similibus
facillime probaturum, et omni me defensione usurum esse
legis, qua nunc ut utar ab eo cuius voluntati mihi obtemperandum
est non conceditur.
non enim debeo dubitare,
iudices, quin, si qua ad vos causa eius modi delata sit eius
qui lege non teneatur, etiam si is invidiosus aut multis
offensus esse videatur, etiam si eum oderitis, etiam si inviti
absoluturi sitis, tamen absolvatis et religioni potius vestraereligionibus vestris (nostris s) Sa
quam odio pareatis.
est enim sapientis iudicisiudicis meminisse se hominem add. b2y2a (?S） cogitare
tantum sibi a populo Romano esse permissum quantum
commissum sit et creditum, et non solum sibi potestatem
datam verum etiam fidem habitam esse meminisse; posse
quem oderit absolvere, quem non oderit condemnare, et
semper non quid ipse velit sed quid lex et religio cogatcogat om. a
cogitare; animadvertere qua lege reus citetur, de quo reo
cognoscat, quae res in quaestione versetur. cum haec sunt
videnda, tum vero illud est hominis magni, iudices, atque
sapientis, cum illam iudicandi causa tabellam sumpserit,
non se reputare solum essereputare solum esse Sa: putare esse solum Mm necnec Sb: neque cett. sibi quodcumque concupierit
licere, sed habere in consilio legem, religionem, aequitatem,
fidem; libidinem autem, odium, invidiam, metum cupiditatesque
omnis amovere maximiquemaximique Manutius: maximeque codd. aestimare conscientiam
mentis suae quam ab dis immortalibus accepimus, quae
aa Sbs: ab cett. nobis divelli non potest; quae si optimorum consiliorum
atque factorum testis in omni vita nobis erit, sine ullo metu
et summa cum honestate vivemus.
haec si T. Attius aut
cognovisset aut cogitasset, profecto ne conatus quidem esset
dicere, id quod multis verbis egit, iudicem quod ei videatur
statuere et non devinctum legibus esse oportere. quibus
de rebus mihi pro Cluenti voluntate nimium, pro reirei Sa: rei publicae Mm dignitate
parum, pro vestra prudentia satis dixisse videor.
reliqua perpauca sunt; quae quia vestrae quaestionis
erant, idcirco illi statuerunt fingenda esse sibifingenda esse sibi a (S ?): sibi fingenda esse Mm et proferenda
ne omnium turpissimi reperirentur, si in iudicium nihil
praeter invidiam attulissent.
atque ut existimetis me
necessariome necessario Sa: necessario me Mm de his rebus de quibus iam dixerim pluribus
egisse verbis, attendite reliqua; profecto intellegetis ea quae
paucis demonstrari potuerintpotuerint Sa: potuerunt Mm brevissime esse defensa.
Cn. DecidioDecidio bya (cf. C. I. L. 1187. 8): Decitio M: Decio s (cf. Tac. Dial. 21) Samniti, ei qui proscriptus est, iniuriam in
calamitate eius ab huius familia factam esse dixitdixit Sa: dixisti Mm: dixistis Manutius a nullo Bs. ab nullo
ille liberalius quam a Cluentio tractatus est. huius illum
opes in rebus eius incommodissimis sublevarunt, atque hoc
cum ipse tum omnes eius amici necessariiqueomnes eius amici necessariique (om. omnes s) SMm: eius amici necessariique omnes a cognorunt.
Anchari et Paceni pastoribus huius vilicosvillicos S, Sylvius: villicum cett. vim et manus
attulisse. cum quaedam in callibuscallibus Ernesti: collibus Mma, ut solet, controversia
pastorum esset orta, habiti vilici rem domini et privatam
possessionem defenderunt. cum esset expostulatio facta,
causa illis demonstrata sine iudicio controversiaque discessum
est.
P. Aeli testamento propinquus exheredatus cum
esset, heres hic alienior institutus est. P. Aelius habiti merito
fecit, neque hic in testamento faciendo interfuit, idque testamentum
ab huius inimico Oppianico est obsignatum. FloroFloro Sa: Florio Mm
legatum ex testamento infitiatum esse. non est ita; sed
cum HS xxxXXX] sexcenta triginta S scripta essent pro HS xxxxXXXX S: XXX M: CCC ma neque ei cautum
satiscautum satis Sa: satis cautum Mm videretur, voluit eum aliquid acceptum referre liberalitati
suae. primo deberideberi Mm: debere a negavit, post sine controversia
solvit. CeiCei Sy2a: GN. Mm cuiusdam Samnitis uxorem post bellum ab hoc
esse repetitam. mulierem cum emisset aa Sa: de Mm sectoribus, quo
tempore eam primum liberam esse audivit, sine iudicio
reddidit CeioCeio a: Celo (-io m) Mm.
Ennium esse quendam cuius bona teneat
habitus. est hic Ennius egens quidam calumniator, mercennarius
Oppianici, qui permultos annos quievit; deinde
aliquando cum servisservis a: servi S: servo Mm habiti furti egit, nuper ab ipso habito
petere coepit. hic illoillo fort. in illo privato iudicio, mihi credite, vobisnobis ed. V
isdem fortasse patronis calumniam non effugiet. atque
etiam, ut nobis renuntiatur, hominem multorum hospitumhospitem Sa,
A. BiviumA. Bivium SMs: A. Brivium by: Ambivium t quendam, coponem de via Latina, subornatis
qui sibi a Cluentio servisque eius in taberna sua manus
adlatas esse dicat. quo de homine nihil etiam nunc dicere
nobis est necesse. si invitaverit, id quod solet, sic hominem
accipiemus ut moleste ferat se de via decessisse.
habetis,
iudices, quae in totam causamcausam aa: vitam Mm de moribus A. Cluenti quem
illi invidiosum esse reum voluntesse reum volunt Sa: reum (re niti b2y2) volunt esse Mm annos octo meditati accusatores
conlegerintcollegerint S: collegerunt cett., quam levia genere ipso, quam falsa re,
quam brevia responsuresponsu Ms: responso aa: responsa b1y1!
cognoscite nunc id quod ad vestrum
ius iurandum pertinet, quod vestri iudici est, quod vobis
oneris imposuit ea lex qua coacti huc convenistis, de criminibus
veneni, ut omnes intellegant quam paucis verbis haec
causa perorari potuerit, et quam multa a me dicta sint quae
ad huius voluntatem maxime, ad vestrum iudicium minime
pertinerent.
obiectum est C. VibiumC. om. a capacemCapacem Mm: Capacum S: Cappadocem b2y2a ab hoc A. Cluentio
veneno esse sublatum. opportune adest homo summa fide
et omni virtute praeditusPretorius Sa, L. Plaetorius, senator qui illius
Vibi hospes fuit et familiaris. apud hunc ille Romae
habitavit, apud hunc aegrotavit, huius domi est mortuus.
atat (aut M) heres est Cluentius Ms: om. bya heres est Cluentius. intestatum dico esseesse dico S mortuum
possessionemque eius bonorum ex edicto praetorisex edicto praetoris y2a (?S): praetoris edicto Mm huic
illius sororis filio, adulescenti pudentissimo et in primis
honesto, equiti Romano, datam, N. Cluentio quem videtis.
alterum venefici crimen Oppianico huic adulescenti, cum
eius in nuptiis more Larinatium multitudo hominum pranderet,
venenum habiti consilio paratum; id cum daretur in
mulso, Balbutium quendam, eius familiarem, intercepisse,
bibisse, statimque esse mortuum. hoc ego si sic agerem
tamquam mihi crimen esset diluendum, haec pluribus verbisverbis om. Quintil. ix. 2. 48
dicerem perper aa: om. Mm quae nunc paucis percurrit oratio mea.
quid
umquam habitus in se admisit ut hoc tantum ab eo facinus
non abhorrere videatur? quid autem magno opere Oppianicum
metuebat, cum ille verbum omnino in hac ipsa causa
nullum facere potuerit, huic autem accusatores viva matreviva matre Sa: matre viva Mm
deesse non possintpossint Sa: possent Mm? idid Sa: om. Mm quod iam intellegetis. an ut de
causa eius periculi nihil decederet, ad causam novum crimen
accederet? quod autem tempus veneni dandi illo die, illailla Sa, Quintil.: in illa Mm
frequentia? per quem porroporro deinde Quintil. datum? unde sumptum? quae
deinde interceptio poculi? cur non de integro autem datum?
multa sunt quae dici possunt, sed non committam ut videar
non dicendo voluisse dicere; res enimenim Sa: enim iam Mm se ipsa defenditdefendit Sa: defendat Mm: defendet C. Stephanus.
nego illum adulescentem quem statim epoto poculo mortuum
esse dixistis omnino illo die esse mortuum. Magnum crimencrimen aa: om. Mm
et impudens mendacium! perspicite cetera. dico illum,
cum ad illud prandium crudior venisset et, ut aetas illailla om. SB fert,
sibi tamentamen ed. V: tum Mma non pepercisset, aliquot dies aegrotasse et ita
esse mortuum. quisquis qui S huic rei testis est? idem qui sui
luctus, pater; pater, inquam, illius adulescentis, quemquem ad (ad s) quem Sa
propter animi dolorem pertenuis suspicio potuisset ex illo
locoloco luctu Sylvius testem in A. Cluentium constituere, is hunchunc Mm: nunc Sa suo testimonio
sublevat; quod recita. tu autem, nisi molestum
est, paulisper exsurge; perfer hunc dolorem commemorationis
necessariae, in qua ego diutius non morabor quoniam,
quod fuit viri optimi, fecisti utut Sbya: uti Ms ne cui innocenti maeror tuus
calamitatem et falsum crimen adferretadferret adderet S: adduceret s.
Vnum etiam mihi reliquum eius modi crimen est, iudices,
ex quo illud perspicere possitis quod a me initio orationis
meae dictum est, quicquid mali per hoscehosce Sa: hos Mm annos A. Cluentius
viderit, quicquid hoc tempore habeathabeat Mm: habuit Sa: habuerit Klotz sollicitudinis ac negoti,
id omne a matre esse conflatum. Oppianicum veneno
necatum esse quod ei datum sit in pane per M. Asellium
quendam, familiarem illius, idque habiti consilio factum
esse dicitis. in quo primum illud quaero quae causa habito
fuerit cur interficere Oppianicum vellet. inimicitias enimenim Sa: enim inter ipsos Mm
fuisse confiteor; sed homines inimicos suos morte adfici
volunt aut quod eoseos Sa: om. Mm metuunt aut quod oderunt.
quo
tandem igitur habitus metu adductus tantum in se facinus
suscipere conatus est? quid erat quod iam Oppianicum
poena adfectum pro maleficiis et eiectum e civitate quisquam
timeret? quid metuebat? ne oppugnaretur a perdito, an ne
accusaretur a damnatodamnato Sy2a: condemnato Mm, an ne exsulis testimonio laederetur?
sisi Sa: sin Mm autem quod oderat habitus inimicuminimicum aa: om. Mm, idcirco illum vita
frui noluit, adeone erat stultus ut illam quam tum ille
vivebat vitam esse arbitraretur, damnati, exsulis, deserti
ab omnibus, quem propter animi importunitatem nemo
recipere tecto, nemo adireadire Naugerius: audire Mm, nemo adloqui, nemo aspicereaspicere Sa: respicere Mm
vellet?
huius igitur habitus vitaeHabitus vitae Sa: vitae Habitus Mm invidebat? hunc si
acerbe et penitus oderat, non eum quam diutissime vivere
velle debebat? huic mortem maturabat inimicus, quod illi
unum in malis erat perfugium calamitatis? qui si quid
animi etet Sa: ac Mm virtutis habuisset, ut multi saepe fortes viri in eius
modi dolore, mortem sibi ipse conscisset, huic quam ob
rem id vellet inimicus offerre quod ipse sibi optare deberet?
nam nunc quidem quid tandem illi mali mors attulit? nisi
forte ineptiis acineptiis ac (atque by) Mm: ineptis a ad Sa: apud Mm fabulis ducimur ut existimemus illum ad
inferos impiorum supplicia perferre ac pluris illic offendisse
inimicos quam hic reliquisse, aa Ms: ab S: an bya socrus, ab uxorumab uxorum Mm: an uxoris b2y2a, a fratris,
aa fratris a Mm: an fratris an (om. an s) b2y2a liberum Poenis actum esse praecipitem in sceleratorum
sedem atqueatque Mm: ac Sa regionem. quae si falsa sunt, id quod omnes
intellegunt, quid ei tandem aliudaliud (om. aliud b) mors eripuit Mm: mors eripuit aliud s: eripuit mors t eripuit mors praeter sensum
doloris?
age vero, per quem venenumper quem venenum Sa: venenum per quem Mm datum? per M.
Asellium.
quid huic cum habito? nihil, atque adeoideo Ss,
quod ille Oppianico familiarissime est usus, potius etiam
simultas. Eine igitur quem sibi offensiorem, Oppianico
familiarissimum sciebat esse, potissimum et scelus suumscelus suum Sba: suum scelus Msy et
illius periculum committebat? cur igiturigitur aa: deinde Mm tu qui pietate ad
accusandum excitatus es hunc Asellium esse inultum tam
diu sinis? cur non habiti exemplo usus es ut per illum qui
attulisset venenum de hoc praeiudicaretur?
iam vero illud
quam non probabile, quam inusitatum, iudices, quam novum,
in pane datum venenum! faciliusne potuit quam in poculo,
latentiuslatentius Naugerius: latius Mma potuit abditum aliqua in parte panis quam si totum
conliquefactum in potione esset, celerius potuit comestumcomestum aa: comesum Mm
quam epotum in venas atque in omnis partispartis omnis SBt corporis permanare,
facilius fallere in pane, si esset animadversum, quam
in poculo, cum ita confusum esset ut secerni nullo modo
posset?
at repentina morte periit. quod si esset ita
factum, tamen ea res propter multorum eius modi casum
minimecasum minime b2y2a: mortem satis Mm firmam veneni suspicionem haberethaberet aa: non haberet Mm; sisi quodsi aa esset suspiciosum,
tamen potius ad aliospotius ad alios Sa: ad alios potius Mm quam ad habitum pertineret.
verum in eo ipso homines impudentissime mentiuntur. id
ut intellegatis et mortem eius et quem ad modum post
mortem in habitum sit crimen a matre quaesitum cognoscite.
cum vagus et exsul erraret atque undique exclusus Oppianicus
in Falernum se ad L. QuinctiumL. Quinctium aa: C. Quinctilium Mm contulisset, ibi
primum in morbum incidit ac satis vehementer diuque
aegrotavit. cum esset una Sassia eaque Sex. Albioeaque Sex. b2y2a: ea questio S: et Statio Mm quodam
colono, homine valentivalenti Sa: valente Mm, qui simul esse solebat familiarius
uteretur quam vir dissolutissimus incolumi fortuna
pati possetpati non possit S, et ius illud matrimoni castum atque legitimum
damnatione viri sublatum arbitraretur, Nicostratus quidam,
fidelis Oppianici servolus, percuriosus et minime mendax,
multa dicitur domino renuntiaredomino renunt. Sa: renunt. domino Mm solitus esse. interea Oppianicus
cum iam convalesceret neque improbitatem coloni
in Falernoimprob. col. in Fal. Sa: in Fal. improb. col. Mm diutius ferre posset et huc ad urbem profectus
esset — solebat enim extra portam aliquid habere conducti —
cecidisse dede y2a: ex Mm equo dicitur et homo infirma valetudine latus
offendisse vehementer et, postea quam ad urbem cum febri
venerit, paucis diebus esse mortuus. Mortis ratio, iudices,
eius modi est ut aut nihil habeat suspicionis aut, si quid
habet, id intra parietes in domestico scelere versetur.
post
mortem eius Sassia moliri statimmoliri statim Sa: statim moliri Mm, nefaria mulier, coepit insidias
filio; quaestionem habere de viri morte constituit. emit
de A. RupilioRutilio Ss quo erat usus Oppianicus medico Stratonem
quendamquendam hic defic. Ms usque ad honestissimorum § 182, lac. supplet S in pag. dimidiata: supplem. in textu hab. bxya, quasi ut idem faceret quod habitus in emendo
Diogene fecerat. de hoc Stratone et de AsclaAscla St: Asela y2s: assecla bx quodam
servo suo quaesituram esseesse sese Baiter dixit. praeterea servum illum
Nicostratum quem nimium loquacem fuisse ac nimium
domino fidelem arbitrabatur ab hoc adulescente Oppianico
in quaestionem postulavit. hic cum esset illo tempore
puer et illa quaestio de patris sui morte constitui diceretur,
etsi illum servum et sibi benivolum esse et patri fuisse
arbitrabatur, nihil tamen est ausus recusare. advocantur
amici et hospites Oppianici et ipsius mulieris multi, homines
honesti atque omnibus rebus ornati. tormentis
omnibus vehementissimisvehementissime a quaeritur. cum essent animi
servorum et spe et metu temptati ut aliquid in quaestione
dicerent, tamen, ut arbitror, auctoritate advocatorumadvocatorum et vi tormentorum add. codd., del. Halm adducti
in veritate manserunt neque se quicquam scire dixerunt.
quaestio illo die de amicorum sententia dimissadimissa b2xy2: demissa cett. est.
satis longo intervallo post iterum advocantur. habetur
de integro quaestio; nulla vis tormentorum acerrimorum
praetermittitur; aversariaversari Manutius: adversarii (-i t) codd. advocati et iamet iam Manutius: etiam codd. vix ferre posse,
furere crudelis atque importuna mulier sibi nequaquam ut
sperasset ea quae cogitasset procedere. cum iam tortor
atque essent tormentatormenta essent Ernesti ipsa defessa neque tamen illa finem
facere vellet, quidam ex advocatis, homo et honoribus
populi ornatus et summa virtute praeditus, intellegere se
dixit non id agi ut verum inveniretur sed ut aliquid falsi
dicere cogerentur. hoc postquam ceteri comprobarunt,
ex omnium sententia constitutum est satis videri esse quaesitum.
redditur Oppianico Nicostratus, Larinum ipsa
proficiscitur cum suis maerens quod iam certe incolumem
filium fore putabat, ad quem non modonon modo in S verum crimen
sed ne ficta quidem suspicio perveniret, et cui non modo
aperta inimicorum oppugnatio sed ne occultae quidem
matris insidiae nocere potuissent. Larinum postquam
venit, quae a Stratonea Stratone (-nem S) Sb1xy1: Stratonem y2t: per Stratonem b2s illoillo illud y2 venenum antea viro suo datum
sibi persuasum esse simulasset, instructam ei continuo et
ornatam Larini medicinae exercendae causa tabernam dedit.
Vnum, alterum, tertium annum Sassia quiescebat, ut velle
atque optare aliquid calamitatis filio potius quam id struere
et moliri videretur.
tum interim Q.Q. Orelli: om. codd. Hortensio Q. Metello
consulibus ut hunc Oppianicum aliudaliud Sylvius: aliquid codd. agentem ac nihil eius
modi cogitantem ad hanc accusationem detraheret invito
despondit ei filiam suam, illam quam ex genero susceperat,
ut eum nuptiis adligatum simul et testamenti spe devinctum
possetposset Manutius: possit codd. habere in potestate. hoc ipso fere tempore Strato
ille medicus domi furtum fecit et caedem eius modi. cum
esset in aedibus armarium in quo sciret esse nummorum
aliquantum et auri, noctu duos conservos dormientis occidit
in piscinamque deiecit; ipse armari fundum exsecuit
et HS xx Manutius: om. codd. et auri quinque pondo abstulit uno ex servis
puero non grandi conscio.
furto postridie cognito omnis
suspicio in eos servos qui non comparebant commovebatur.
cum exsectio illa fundi in armario animadverteretur,
homineshomines homines quaerebant y2a requirebant Zielinski (in litteris ad me datis): om. codd. (cf. Class. Rev. xix. 168) quonam modo fieri potuisset requirebant. quidam
ex amicis Sassiae recordatus est se nuper in auctione
quadam vidisse in rebus minutis aduncam ex omni parte
dentatamdentatam Priscian. (K. ii. 113): dentum (-tium t) codd. et tortuosam venire serrulamserrolam SBby1 qua illud potuisse
ita circumsecaricircumsecari Angelius: circumsecare codd. (etiam B） videretur. ne multa, perquiritur
a coactoribus, invenitur ea serrula ad Stratonem pervenisse.
hoc initio suspicionis orto et aperte insimulato
Stratone puer ille conscius pertimuit, rem omnem dominae
indicavit; homines in piscina inventi sunt, Strato in vincula
coniectus est, atque etiam in taberna eius nummi, nequaquam
omnes, reperiuntur.
constituitur quaestio de furto.
nam quid quisquam suspicari aliud potest? an hoc dicitis,
armario expilato, pecunia ablata, non omni reciperatareciperata Sy1a: recuperata cett.,
occisis hominibus institutam esse quaestionem de morte
Oppianici? cui probatis? quid est quod minus veri simile
proferre potuistispossitis Madvig? deinde, ut omittam cetera, triennio post
mortem Oppianici de eius morte quaerebatur? atque
etiam incensa odio pristino Nicostratum eundem illum tum
sine causa in quaestionem postulavit. Oppianicus primo
recusavit. postea cumcum Lambinus: quam codd. illa abducturam se filiam, mutaturam
esse testamentum minaretur, mulieri crudelissimae
servum fidelissimum non in quaestionem detulitdetulit Mommsen: tulit codd. sed plane
ad supplicium dediditdedidit Arusian. s. v. dedo: dedit codd..
post triennium igitur agitata denuodenuo Halm: denique codd.
quaestio de viri morte habebatur. atat Lambinus: et codd. de quibus servisservis habebatur add. codd., ego delevi (cf. § 89)?
nova, credo, res obiecta, novi quidam homines in suspicionem
vocati sunt. de Stratone et de Nicostrato. quid?
Romae quaesitum de istis hominibus non erat? itane
tandem, mulier iam non morbo sed scelere furiosa, cum
quaestionem habuisseshabuisses Sy2a: habuisset Mm Romae, cum de T. Anni, L. RutiliL. om. a,
P. Saturi, ceterorumceterorum Sa: et ceterorum Mm honestissimorum virorum sententia
constitutum esset satis quaesitum videri, eadem de re triennio
post isdem de hominibus nullo adhibito non dicam viro,
ne colonum forte adfuisse dicatis, sed bono viro, in fili
caput quaestionem habere conata eses y2a: est Mm?
an hoc dicitis —
mihi enim venit in mentem quid dici possit, tametsi adhucadhuc Mm: ab hoc aa
non esse hocesse hoc Ss: esse cett. dictum mementote — cum haberetur de furto
quaestio, Stratonem aliquid de veneno esse confessum? hoc
uno modo, iudices, saepe multorum improbitate depressa
veritas emergit et innocentiae defensio interclusa respirat,
quod aut ei qui in fraudein fraude scripsi: in fraudem Ss: ad fraudem Mm callidi sunt non tantum audent
quantum excogitant, aut ei quorum eminet audacia atque
proiecta est a consiliis malitiae deseruntur. quod si aut
confidens astutia aut callida esset audacia, vix ulloullo iis a (contra B） obsisti
modo possetpossit SB. Vtrumutrum verum a furtum factum non est? at nihil
clarius LariniLarini Sa: Larini fuit Mm. an ad Stratonem suspicio non pertinuit?
at is et ex serrula insimulatus et a puero conscio est
indicatus. an id actum non est in quaerendo? quae
fuit igiturigitur alia Sy2a: alia igitur cett. alia causa quaerendi? an id quod vobis
dicendumvobis dicendum Sa: dicendum vobis Mm est, et quod tum Sassia dictitavit: cum de
furto quaereretur, tum Stratonem isdem in tormentis
dixisseStratonem... dixisse aa: Strato... dixit Mm de veneno?
hemhem scripsi: item aa: en Mm hoc illud est quod ante dixi:
mulier abundat audacia, consilio et ratione deficitur. nam
tabellae quaestionis plures proferuntur quae recitatae vobisquevobisque Angelius: nobisque Mma
editae sunt, illae ipsaeillae istae Sa quas tum obsignatas esse dixit;
in quibus tabellis de furto nulla litteranulla littera aa: littera nulla Mm invenitur. non venit
in mentem primumprimum aa: primam Mm orationemorationem Mm: in ratione S: in oratione b2y2s: fort. narrationem Stratonis conscribere de
furto, post aliquod dictum adiungerealiquod dictum adiung. Sa: aliquid (-quod y2) adiung. dictum Mm de veneno quod non
percontatione quaesitum sed per doloremper dolorem Sy2a: dolore Mm expressum videretur?
quaestio de furto est, veneni iam suspiciosuspicio Sa: suspicione Mm superiore
quaestione sublata; quod ipsumipsa Sa haec eadem mulier
iudicarat quae, ut Romae de amicorum sententia statuerat
satis esse quaesitum, postea per triennium maxime ex omnibus
servis Stratonem illumillum ut S dilexerat, in honore habuerat,
commodis omnibus adfecerat.
cum igitur de furto quaereretur,
et eo furto quod ille sine controversia fecerat, tum
ille de eo quod quaerebatur verbum nullum fecit? de
veneno statim dixit, de furto si non eo loco quo debuit, ne
in extrema quidem aut media aut aliquaaliqua Sa: in aliqua Mm denique parte
quaestionis verbum fecit ullum?
iam videtis illam nefariam
mulierem, iudices, eadem manu qua, si detur potestas,
interficere filium cupiat, hanc fictam quaestionem conscripsisse.
atque istam ipsam quaestionem dicite quiqui Baiter: quis Mma obsignaritobsignavit s, ed. V
unum aliquem nominatimnominatim Sa: nominat Ms: nominate by. neminem reperietis,
nisi forte eius modi hominem quem ego proferri malim
quam neminem nominari.
quid ais, T. AttiT. om. S? tu periculum
capitis, tu indicium sceleris, tu fortunas alterius litteris
conscriptas in iudicium adferesafferes S, ed. Mediol.: afferas cett. neque earum auctorem litterarum
neque obsignatorem neque testem ullum nominabis?
et quam tu pestem innocentissimo filio dede aa: ex Mm matris sinu
deprompseris, hanc hihi ii S tales viri comprobabuntcomprobarunt S? esto, in
tabellis nihil est auctoritatis; quid? ipsa quaestio iudicibus,
quid? amicis hospitibusque Oppianici quos adhibuerat
antea, quid? huic tandem ipsi tempori cur non reservatareservata Mm: servata Sa
est? quid istis hominibus factum est, Stratone et Nicostrato?
quaero abs te, Oppianicete ab Oppianici S, servo tuo Nicostrato
quid factum esse dicas, quem tu, cum hunc brevi tempore
accusaturus esses, Romam deducere, dare potestatem indicandi,
incolumem denique servare quaestioni, servare his
iudicibus, servare huic tempori debuisti. nam Stratonem
quidem, iudices, in crucem esse actumesse actum Sa: actum esse Mm exsecta scitote
lingua; quod nemo Larinatium estLarin. est Sa: est Larin. Mm qui nesciat. timuit
mulier amens non suam conscientiam, non odium municipum,
non famam omnium, sed, quasi non omnes eius
sceleris testes essent futuri, sic metuit ne condemnaretur
extrema servoliservuli (-ili Ms) Mm: serva S: servi a voce morientisemorientis coni. Müller (cf. Zielinski p. 200).
quod hoc portentum, di immortales! quod tantum
monstrum in ullisillis Sb1s locis, quod tam infestum scelus et immane
aut unde natum esse dicamus? iam enim videtis profecto,
iudices, non sine necessariis me ac maximis causis principio
orationis meae de matre dixisse. nihil est enim mali, nihil
sceleris quod illa non ab initio filio voluerit, optaverit,
cogitaverit, effecerit. Mitto illam primam libidinis iniuriam,
mitto nefarias generi nuptias, mitto cupiditatecupiditatem a matris expulsam
ex matrimonio filiam, quae nondum ad huiusce
vitae periculum sed ad commune familiae dedecus pertinebantpertinebat a.
nihil de alteris Oppianici nuptiis queror, quarum illa
cum obsides filios ab eo mortuos accepisset, tum denique
in familiae luctum atque in privignorum funus nupsit.
praetereo quod A. Auriumquod A. t: quodam S: quod M. s: quod Mm cuius illa quondam socrus, paulo
ante uxor fuisset, cum Oppianici esse opera proscriptum
occisumque cognosset, eam sibi domum sedemque delegit
in qua cotidie superioris viri mortis indicia et spolia fortunarum
videret.
illud primum queror dede Sa: ab Mm illo scelere quod
nunc denique patefactum est, Fabriciani veneni, quod iam
tum recens suspiciosum ceteris, huic incredibile, nunc vero
apertum iam omnibus ac manifestum videtur. non est
profecto de illo veneno celata mater; nihil est ab Oppianico
sine consilio mulieris cogitatum; quod siquod si Sa: quod nisi Mm esset, certe postea
deprehensa re non illa ut a viro improboa viro improbo Sa: ab improbo viro Mm discessisset sed
ut a crudelissimo hoste fugisset domumque illam in perpetuum
scelere omniscelere omni Mm, Arusian. s. v. affluit illa re (K. vii. 457): scelere omnium S: scelerum omnium a adfluentem reliquisset.
non modo
id non fecit sed ab illo tempore nullum locum praetermisit
in quo non strueretstrueret (filio add. t) Sa: instrueret Mm insidias aliquas ac dies omnis atqueatque Sa: ac Mm
noctes tota mentetota mente Sb2a: totas mente Mm mater de pernicie fili cogitaret. quae
primum ut illum confirmaret accusatoremaccusatorem S: Oppianicum accusatorem cett. filio suo, donis,
muneribus, conlocatione filiae, spe hereditatis obstrinxit.
ita quodita quod itaque edd. VR apud ceteros novis inter propinquos susceptis
inimicitiis saepe fieri divortia atque adfinitatum discidia
vidimusvidimus Sbya: videmus Ms, haec mulier satis firmum accusatorem filio suo
fore neminem putavit, nisi qui in matrimonium sororem
eius anteante Mm: antea Sa duxisset. ceteri novis adfinitatibus adducti veteres
inimicitias saepe deponunt; illa sibi ad confirmandas
inimicitias adfinitatis coniunctionemadfinitates coniunctiones S pignori fore putavit.
neque in eo solum diligens fuit ut accusatorem filio suo
compararet sed etiam cogitavit quibus eum rebus armaret.
hinc enim illae sollicitationes servorum et minis et promissis,
hinc illae infinitae crudelissimaeque de morte Oppianici
quaestiones, quibus finem aliquando non mulieris modus
sed amicorum auctoritas fecit. ab eodem scelere illae
triennio post habitae Larini quaestiones, eiusdem amentiae
falsae conscriptiones quaestionum; ex eodem furore etiam
illa conscelerata exsectio linguae; totius denique huiushuius Mm: eius Sa ab
illa est et inventa et adornataornata s comparatio criminis.
atque
his rebusrebus hic desinit M cum instructum accusatorem filio suo Romam
misisset, ipsamisisset, ipsa Sy2a: ipsa misisset cett. paulisper conquirendorum et conducendorumet conducendorum om. s
testium causa Larini est commorata; postea autem quamquam Sy2a: cum cett.
appropinquare huius iudicium ei nuntiatum est, confestim
huc advolavit ne aut accusatoribus diligentia aut pecunia
testibus deesset, aut ne forte matermater reliquam partem orationis pallidiore atramento add. S: finem orationis 'noviter repertum' (ita monitum est in pf) habent praeter bxya novi testes Apf hoc sibi optatissimum
spectaculum huius sordium atque luctus et tanti squaloris
amitteret.
iam vero quod iter Romam eius mulieris fuisse
existimatis? quod ego propter vicinitatem Aquinatium et
FabraternorumFabraternorum Beroaldus: Afraternorum codd.: Alfaternorum Gruter (cf. Plin. N. H. iii. 5. 63) ex multis audivi et comperi; quos concursus
in his oppidis, quantos et virorum et mulierum gemitus esse
factos? mulierem quandam Larino advolareLarino advolare scripsi cf. supr. et §§ 18, 25): Larino atque illam codd.: Larinatim illim Müller: Larino adesse atque illam Peterson, usque a mari
supero Romam proficisci cum magno comitatu et pecunia
quo facilius circumvenire iudicio capitis atque opprimere
filium possetpossit S1pf?
nemo erat illorum, paene dicam, quin
expiandum illum locum esse arbitraretur quacumque illa
iter fecisset, nemo quin terram ipsam violari quae mater
est omnium vestigiis consceleratae matris putaret. itaque
nullo in oppido consistendi potestas ei fuit, nemo ex tot
hospitibus inventus est qui non contagionem aspectus
fugeret; nocti se potius ac solitudini quam ulli aut urbiaut urbi aut turpi SApf
aut hospiti committebat.
nunc vero quid agat, quid moliatur,
quid denique cotidie cogitet quem ignorare nostrumnostrum pauci dett.: nostrorum mei
putat? quos appellarit, quibus pecuniam promiserit,
quorum fidem pretio labefactare conata sit tenemus. quin
etiam nocturna sacrificia quae putatputat fx: putet cett. occultiora esse sceleratasque
eius preces et nefaria vota cognovimus; quibus illa
etiam deos immortalis de suo scelere testatur neque intellegit
pietate et religione et iustis precibus deorum mentis, non
contaminata superstitione neque ad scelus perficiendum
caesis hostiis posse placari. cuius ego furorem atque
crudelitatem deos immortalis a suis aris atque templis
aspernatos esse confido.
vos, iudices, quos huic A. Cluentio
quosdam aliosquosdam alios SApf: quos alios t: alios cett.: quasi aliquos Classen deos ad omne vitae tempus fortuna esse
voluit, huius importunitatem matris a fili capite depellite.
multi saepe in iudicando peccata liberum parentumparentium Af (cf. Rosc. Am. 67) misericordiae
concesserunt; vos ne huius honestissime actam
vitam matris crudelitati condonetis rogamus, praesertim
cum ex altera parte totum municipium videre possitis.
omnis scitote, iudices — incredibile dictu est, sed a me
verissime dicetur — omnis Larinatis qui valuerunt venisse
Romam ut hunc studio frequentiaque sua quantum possentpossent a: possint (-it x) cett.
in tanto eius periculo sublevarent. pueris illud hoc tempore
et mulieribus oppidum scitote esse traditum, idque in
praesentia communi Italiae pacecommuni Italiae pace om. p1, ed. Guar., nonnon Madvig: in codd. domesticis copiis
esse tutumtutum Naugerius: totum codd.. quos tamen ipsos aeque et eos quos praesentis
videtis huius exspectatio iudici dies noctesque sollicitat.
non illi vos de unius municipis fortunis arbitrantur sed
de totius municipi statu dignitate commodisque omnibus
sententias esse laturos. summa est enim, iudices, hominis
in communem municipi rem diligentia, in singulos municipes
benignitas, in omnis homines iustitia et fides. praeterea
nobilitatem illam inter suos locumque a maioribus traditum
sic tuetur ut maiorum gravitatem, constantiam, gratiam,
liberalitatem adsequatur. itaque eisitaque iis b2a: itaque x: ita quis cett. eum verbis publice
laudant ut non solum testimonium suum iudiciumque significent
verum etiam curam animi ac dolorem. quae dum
laudatio recitatur, vos, quaeso, qui eameam a: iam cett. detulistis adsurgite.
ex lacrimis horum, iudices, existimareexistumare SA potestis omnis
haec decuriones decrevisse lacrimantis. age vero, vicinorum
quantum studium, quam incredibilis benivolentia,
quanta cura estquam cura est om. b1xy1! non illi in libellis laudationem decretamlaudationem decretam b2ya: laudationum decreta cett.
miserunt, sed homines honestissimos, quos nossemus omnes,
huc frequentis adesse et hunc praesentis laudare voluerunt.
adsunt FerentaniFerentani b2a: Frentrani SApb1: Frentani fxy Marrucini pb: Marrucinii cett., homines nobilissimi, Marrucini item pari
dignitate; Teano Apulo atque Luceria equites Romanos,
homines honestissimoshonestissimos homines by Boviano Beroaldus: Boiano codd., laudatores videtis; Boviano totoque
ex Samnio cum laudationes honestissimae missae sunt, tum
homines amplissimi nobilissimique venerunt.
iam qui in
agro LarinatiLarinate SA praedia, qui negotia, qui res pecuariaspecuarias Manutius: pecuniarias codd. habent,
honesti homines et summo splendore praeditiet praediti om. b1, difficile dictu
est quam sint solliciti, quam laborent. non multi mihi ab
uno sic diligi videntur ut hic ab hisiis Sxa universis.
quam doleoquam doleo Classen: quando codd. abesse ab huius iudicio L. VolusenumVolusenum Naugerius: Volusienum codd.,
summo splendore hominem ac virtute praeditum! vellem
praesentem possemposse ed. Guar. P. Helvidium Rufum, equitem Romanum
omnium ornatissimum, nominare. qui cum huius causa
dies noctesque vigilaret et cum me hanc causam doceret, in
morbum gravem periculosumque incidit; in quo tamen
non minus de capite huius quam de sua vita laborat. Cn.
Tudici senatoris, viri optimi et honestissimi, par studium
exex Graevius: et (om. a) codd. testimonio et laudatione cognoscetis. eadem spe sed
maiore verecundia de te, P. Volumni, quoniam iudex es
in A. Cluentium, dicimus. et ne longum sit, omnium
vicinorum summam esse in hunc benivolentiam confirmamus.
Horum omniumomnium horum s studium,
curam, diligentiam meumque una
laborem, qui totam hanc causam vetere instituto solus
peroravi, vestramquevostramque SA simul, iudices, aequitatem et mansuetudinem
una mater oppugnat. at quaeatque SApf mater! quam
caecam crudelitate et scelerecrudelitatem et sceleri SA ferri videtis, cuius cupiditatem
nulla umquam turpitudo retardavit, quae vitiis animi in
deterrimas partis iura hominum convertit omnia, cuius ea
stultitia est ut eam nemo hominem, ea vis ut nemo feminam,
ea crudelitas ut nemo matrem appellare possit. atque
etiam nomina necessitudinum, non solum naturae nomen
et iura mutavit, uxor generi, noverca fili, filiae paelexpelex S: pellex cett.; eo
iam denique adducta est utiuti SApft: ut cett. sibi praeter formam nihil ad
similitudinem hominishomini SAp reservaritreservaret SApa.
qua re, iudices, si scelus
odistis, prohibete aditumprohibite a matris a fili sanguine, date parenti
hunc incredibilem dolorem ex salute, ex victoria liberum,
patimini matrem, ne orbata filio laetetur, victam potius
vestravostra Sy aequitate discedere. sin autem, id quod vestra
natura postulat, pudorem bonitatembonitatem veritatem b2y2a virtutemque diligitis,
levate hunc aliquando supplicem vestrum, iudices, tot annos
in falsa invidia periculisque versatum, qui nunc primum
post illam flammam aliorum facto et cupiditate excitatam
spe vestrae aequitatis erigere animum et paulum respirare
a metu coepit, cui posita sunt in vobis omnia, quem servatum
esse plurimi cupiunt, servare soli vos potestis.
orat vos
habitus, iudices, et flens obsecrat ne se invidiae quae in
iudiciis valere non debet, ne matri cuius vota et preces
a vestris mentibus repudiare debetis, ne Oppianico, homini
nefario, condemnato iam et mortuo condonetis.
quod si
qua calamitas hunc in hoc iudicio adflixerit innocentem, ne
iste misermiser, iudices, si bxy, si, id quod difficile factu est, in vita remanebitin vita remanebit Aby: vitare manebis S: vita (et vita fx) remanebit cett.,
saepe et multum quereturqueretur (-itur b1) b2xy: quereretur cett. deprehensum esse illud quondam
Fabricianum venenum. quod si tum indicatum non esset,
non huic aerumnosissimo venenum illud fuisset sed
multorum medicamentum maerorummaerorum Incerti art. gramm. fragm. § 149 (ed. Eichenfeld p. 102): laborum codd.; postremo etiam
fortassefortasse Landgraf: fortassis codd. (cf. § 144) mater exsequias illius funeris prosecuta mortem
sese om. a fili lugere simulasset. nunc vero quid erit profectum
nisi ut huius ex mediis mortis insidiis vita ad luctum
conservata, mors sepulcro patris privata esse videatur?
satis diu fuit in miseriis,
iudices, satis multos annos ex
invidia laboravit. nemo huic tam iniquusiniquos SABp praeter parentemparentum SA
fuit cuius animum nonanimum non bxy: animum SABpf: non animum a iam expletum putemusputemus B: esse putemus cett. (cf. Zielinski p. 164).
vos qui aequi estis omnibus, qui ut quisque crudelissime
oppugnatur eum lenissime sublevatis, conservate A. Cluentium,
restituite incolumem municipio; amicis, vicinis,
hospitibus quorum studia videtis reddite, vobis in perpetuum
liberisque vestris obstringite. vestrum est hoc,
iudices, vestrae dignitatis, vestrae clementiae; recte hoc
repetitur a vobis ut virum optimum atque innocentissimum
plurimisque mortalibus carumcarum carissimum Lambinus atque iucundumiucundum Peterson: iucundissimum codd. his aliquando
calamitatibus liberetis, ut omnes intellegant in
contionibus esse invidiae locum, in iudiciis veritati.
Orationes in Catilinam
ORATIO
QVA L. CATILINAM EMISIT
IN SENATV HABITA
quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?
quam diu etiam furor iste tuus nosnos om. A et Iulius Victor (Rhet. M. p. 439): post diu hab. bs eludet? quem ad finem
sese effrenata iactabit audacia? nihilne te nocturnum
praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi,
nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus
habendi senatus locus, nihil horum ora voltusque moverunt?
patere tua consilia non sentis, constrictam iam
horum omnium scientia teneri coniurationem tuamtuam om. CAV non
vides? quid proxima, quid superiore nocte egeris, ubi
fueris, quos convocaveris, quid consili ceperis quem nostrum
ignorare arbitraris?
O tempora, o mores! senatus
haec intellegit, consul videt; hic tamen vivit. vivit? immo
vero etiam in senatum venit, fit publici consili particeps,
notat et designat oculis ad caedem unum quemque nostrum.
nos autem fortes viri satis facere rei publicae
videmur, si istius furorem ac tela vitamusvitamus CAV: vitemus cett.. ad mortem te,
Catilina, duci iussu consulis iam pridem oportebat, in te
conferri pestempestem a (C pr. scr.): pestem istam cett. (C corr. m. 1) quam tu in nosnos om. A (in lac.) V omnis iam diuomnis om. g: omnis iam diu om. bs machinaris.
an vero vir amplissimus, P.
Scipio, pontifex maximus,
Ti. Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae
privatus interfecit: CatilinamCatilinam Aah, Quintil. viii. 4. 13: Catilinam vero C cett. orbem terrae caede atque
incendiis vastare cupientem nos consules perferemusperferremus C? nam
illa nimis antiqua praetereo, quodquod C. quodque CAah: quod Q. Vbg C. Servilius Ahala Sp.
Maelium novis rebus studentem manu sua occidit. fuit,
fuit ista quondam in hac re publica virtus ut viri fortes
acrioribus suppliciis civem perniciosum quam acerbissimum
hostem coercerent. habemushabemus a: habemus enim hbg senatus consultum in te,
Catilina, vehemens et graveet grave sup. lin. in C (m1): om. AV, non deest rei publicae consilium
neque auctoritas huius ordinis: nos, nos, dico aperte,
consules desumus.
decrevit quondam senatus utiuti CAVh: ut abg L. Opimius
consul videret ne quid res publica detrimenti caperet:
nox nulla intercessit: interfectus est propter quasdam seditionum
suspiciones C. Gracchus, clarissimo patre, avoavo om. oux: natus t,
maioribusmaioribus a maioribus hg, occisus est cum liberis M. Fulvius consularis.
simili senatus consulto C. Mario et L. Valerio consulibus
est permissa res publica: num unum diem postea L. Saturninum
tribunum plebis et C. Servilium praetorem mors ac
rei publicae poena remorata est? at verovero om. ah nos vicesimum
iam diem patimur hebescere aciem horum auctoritatis.
habemus enim eiuseius CAV: huiusce ah: huius bg modi senatus consultum, verumverum a (C1) o1u: verum tamen cett. (C2） inclusum
in tabulis, tamquam in vagina reconditum, quo ex
senatus consulto confestim te interfectum essete interfectum esse ah: interfectum te esse (esse te o) bg, Catilina,
convenit. vivis, et vivis non ad deponendam, sed ad confirmandam
audaciam. cupio, patres conscripti, me esse
clementem, cupio in tantis rei publicae periculis nonnon ah: me non bg dissolutum
videri, sed iamsed iam ao1: sed etiam cett. me ipse inertiae nequitiaeque condemno.
castra sunt in Italia contra populum Romanum
in Etruriae faucibus conlocata, crescit in dies singulos
hostium numerus; eorum autem castrorum imperatorem
ducemque hostium intra moenia atque adeo in senatu
videtisvidetis ah: videmus bg intestinam aliquam cotidie perniciem rei publicae
molientem. si te iamiam om. Quintil. ix. 3. 19, sup. lin. hab Ao, Catilina, comprehendi, si interfici
iussero, credo, erit verendum mihi ne non hoc potius
omnes boni serius a me quam quisquam crudelius factum
esse dicat. verum ego hoc quod iam pridem factum esse
oportuit certa de causa nondum adducor ut faciam. tum
denique interficiereinterficiam te g, cum iam nemo tam improbus, tam
perditusnemo tam perditus AV, tam tui similis inveniri poterit qui id non iure
factum esse fateatur.
quam diu quisquam erit qui te
defendere audeat, vives, et vivessed vives Weiske ita ut nuncnunc aho: om. cett. vivis, multis
meis et firmis praesidiis obsessusobsessus ah: oppressus bg ne commoverecommovere te commovere ao te contra
rem publicam possis. multorum te etiam oculi et aures
non sentientem, sicut adhuc fecerunt, speculabuntur atque
custodient.
etenim quid est, Catilina, quod iam amplius exspectes,
si neque nox tenebris obscurare coetuscoetus a: coeptus hbg nefarios nec privata
domus parietibus continere voces coniurationis tuaetuae om. AVot potest,
si inlustranturlustrantur Nonius p. 335. 33, si erumpunt omnia? muta iam istam mentem,
mihi crede, obliviscere caedis atque incendiorum.
teneris undique; luce sunt clariora nobis tua consilia
omnia, quae iam mecum licet recognoscas.
meministine
me ante diem xii Kalendas Novembris dicere in senatu
fore in armis certo die, qui dies futurus esset ante diem viVI at: III u: VIII hio: VIIII bs
Kal. Novembris, C. Manlium, audaciae satellitem atque
administrum tuae? num me fefellit, Catilina, non modo
res tanta tam atroxtam atrox om. AV tamque incredibilis, verum, id quod
multo magis est admirandum, dies? dixi ego idem in
senatu caedem te optimatium contulisse in ante diem v
Kalendas Novembris, tum cum multi principes civitatis
Roma non tam sui conservandi quam tuorum consiliorum
reprimendorum causa profugerunt. num infitiari potes
te illo ipso die meis praesidiis, mea diligentia circumclusum
commovere tecommovere te commoveri te (om. te o1) AVo contra remcontra rem p. om. AV publicam non potuisse,
cum tu discessu ceterorum nostra tamen qui remansissemus
caede contentum tete om. bh1, ante contentum hab. ah2 esse dicebas?
quid? cum
tete a: tu te cett. Praeneste Kalendis ipsis Novembribus occupaturum
nocturno impetu esse confideres, sensistinsensistin ah: sensistine bg illam coloniam
meo iussu meis praesidiis, custodiis, vigiliis esse munitam?
nihil agis, nihil moliris, nihil cogitas quod non ego
non modonon ego non modo Halm: ego non modo non V: ego non modo cett. audiam sed etiam videam planeque sentiam.
recognosce mecum tandemtandem mecum ah noctem illam superiorem; iam
intelleges multo me vigilare acrius ad salutem quam te ad
perniciem rei publicae. dico te priore nocte venisse inter
falcarios — non agam obscure — in M. Laecae domum; convenisse
eodem compluris eiusdem amentiae scelerisque
socios. num negare audes? quid taces? convincam, si
negas. video enim esse hic in senatu quosdam qui tecum
una fuerunt.
O di immortales! ubinam gentium sumus?
quam rem publicam habemus? in qua urbe vivimusin qua urbe vivimus, quam rem p. habemus ah contra Donatum ad Ter. Andr. iv. 5. 51 et Mart. Cap. (Rhet. M. p. 471)? hic,
hic sunt in nostro numero, patres conscripti, in hoc orbis
terrae sanctissimo gravissimoque consilio, qui de nostronostro Aah: nostrum Vbg
omnium interitu, qui de huius urbis atque adeo de orbisde orbis ah: orbis bg
terrarum exitio cogitent. hoshos ah: hosce bg ego video consul et de re
publica sententiam rogo, et quos ferro trucidari oportebat,
eos nondum voce volnero! fuisti igitur apud Laecam illa
nocte, Catilina, distribuisti partis Italiae, statuisti quo quemque
proficisci placeret, delegisti quos Romae relinqueres,
quos tecum educeres, discripsisti urbis partis ad incendia,
confirmasti te ipsum iam esse exiturum, dixisti paulumpaulum a: paululum hbg tibi
esse etiam nunc morae, quodquoad Hirschfelder ego viverem. reperti sunt
duo equites Romani qui te ista cura liberarent et sese ah : sese bg illa ipsa
nocte paulo ante lucem me in meo lectolecto AVt, Probus K. iv. 29, Claudius Sac. K. vi. 481: lectulo cett. interfecturos esseesse om. a
pollicerentur.
haec ego omnia vixdum etiam coetu vestro
dimisso comperi; domum meammeam om. a maioribus praesidiis munivi
atque firmavi, exclusi eos quos tu ad me salutatum
mane miseras, cum illi ipsi venissent quos ego iam multis
ac summis viris ad me id temporis venturos esse praedixeram.
quae cum ita sint, Catilina, perge quo coepisti: egredere
aliquando ex urbe; patent portae; proficiscere. nimium
diu te imperatorem tua illa Manliana castra desiderant.
Educ tecum etiam omnis tuos, si minus, quam plurimos;
purga urbem. Magno me metu liberaverisliberaveris Lambinus: liberaberis AV: liberabis cett., modomodo AV: dum modo cett. inter me
atque te murus intersit. nobiscum versari iam diutius non
potes; non feram, non patiar, non sinam.
Magna dis immortalibus
habenda est atque huic ipsi Iovi Statori, antiquissimo
custodi huius urbis, gratia, quod hanc tam taetram,
tam horribilemhorribilem terribilem V (voc. terribilem post gratia hab. A） tamque infestam rei publicae pestem totiens
iam effugimus. non est saepius in uno homine summa salus
periclitanda rei publicae. quam diu mihi consuli designato,
Catilina, insidiatus es, non publico me praesidio, sed privata
diligentia defendi. Cum proximis comitiis consularibus me
consulem in campo et competitores tuos interficere voluisti,
compressi conatus tuos nefarios amicorum praesidio et
copiis nullo tumultu publice concitato; denique, quotienscumque
me petisti, per me tibi obstiti, quamquam videbam
perniciem meam cum magna calamitate rei publicae esse
coniunctam.
nunc iam aperte rem publicam universam
petis, templa deorum immortalium, tecta urbis, vitam omnium
civium, ItaliamItaliam a: Italiam denique hbg totam ad exitium etet ah: ac bg vastitatem vocas.
qua re, quoniam id quod est primum, et quod huius
imperi disciplinaeque maiorum proprium est, facere nondum
audeo, faciam id quod est ad severitatem lenius, adlenius ad ah: lenius et ad cett.
communem salutem utilius. nam si te interfici iussero,
residebit in re publica reliqua coniuratorum manus; sin tu,
quod te iam dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe
tuorum comitumtuorum comitum del. Halm magna et perniciosa sentina rei publicae.
quid est, Catilina?
num dubitas id me imperante facere
quod iam tua sponte faciebas? exire ex urbe iubet consul
hostem. interrogas me, num in exsilium? non iubeo,
sed, si me consulis, suadeo. quid est enim, Catilina, quod
te iam in hac urbe delectare possit? in qua nemo est extra
istam coniurationem perditorum hominum qui te non
metuat, nemo qui non oderitnon oderit te ante non add. at, post non h. quae nota domesticae turpitudinis
non inusta vitae tuae est? quod privatarum rerum
dedecus non haeret in famahaeret in fama Ant. Augustinus: haeret (inhaeret h) infamiae (-ia a) codd.: inhaeret in fama Madvig? quae libido ab oculis, quod
facinus a manibus umquam tuis, quod flagitium a toto
corpore afuitafuit V: abfuit cett.? cui tu adulescentulo quem corruptelarum
inlecebris inretisses non aut ad audaciam ferrum aut ad
libidinem facem praetulisti?
quid vero? nuper cum morte
superioris uxoris novis nuptiis locumlocum ah: domum bg vacuefecissesvacuefecisses vacuumfecisses a: vacuefecisti h, nonne
etiam alio incredibili scelere hoc scelus cumulavisticumula visti Wüst: cumulasti codd.? quod
ego praetermitto et facile patior silerisileri aho: om. cett., ne in hac civitate
tanti facinoris immanitas aut exstitisse aut non vindicata
esse videatur. praetermitto ruinas fortunarum tuarum quas
omnis proximis Idibus tibi impendereproximis Idibus tibi impendere Aah: impend. tibi (tibi impend.) prox. Id. cett. senties: ad illa venio
quae non ad privatam ignominiam vitiorum tuorum, non ad
domesticam tuamtuam om. AV difficultatem ac turpitudinem, sed ad
summam rem publicam atque ad omnium nostrum vitam
salutemque pertinent.
potestne tibi haec lux, Catilina,
aut huius caeli spiritus esse iucundus, cum scias esse
horumhorum esse h: horum ot neminem qui nesciatqui nesciat qui sciat A1: quin sciat a: qui non sciat h te pridie Kalendas Ianuarias
Lepido et Tullo consulibus stetisse in comitio cum telo,
manum consulum et principum civitatis interficiendorum
causa paravisse, sceleri ac furori tuo non mentem aliquam
aut timorem tuumtuum om. ao1u sed Fortunamfortunam vulg. populi Romani obstitisse?
ac iam illa omitto — neque enim sunt aut obscura aut non
multa commissa postea — quotiens tu me designatum, quotiens
veroquotiens vero om. a: quotiens me bs: quotiens h consulem interficere conatus es!conatus es voluisti bx quot ego tuas
petitiones ita coniectas ut vitari posse non viderentur parva
quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi! nihil
agisnihil agis om. bo1tx, nihil adsequerisadsequeris AV: adsequeris, nihil moliris cett. (cf. § 8), neque tamen conari ac velle desistis.
quotiensquotiens ah: quotiens vero cett. iam tibitibi iam ah extorta est ista sica de manibus,
quotiens
excidit casu aliquo et elapsa est!elapsa est tamen ea carere diutius non potes add. codd. (ex § 24), del. Heumann quae quidem quibus abs
te initiata sacris acac aut (ut V) AV devota sit nescio, quod eam necesse
putas esse in consulis corpore defigere.
nunc vero quae
tua est ista vita? sic enim iam tecum loquar, non ut odio
permotus esse videar, quo debeo, sed ut misericordia, quae
tibi nulla debetur. venisti paulo ante in senatum. quis te
ex hac tanta frequentia, tot extotque ex a tuis amicis ac necessariis salutavit?
si hoc post hominum memoriam contigit nemini, vocis
exspectas contumeliam, cum sis gravissimo iudicio taciturnitatis
oppressus? quid, quod adventu tuo ista subsellia
vacuefacta sunt, quod omnes consulares qui tibi persaepe ad
caedem constituti fuerunt, simul atque adsedisti, partem istam
subselliorum nudam atque inanem reliquerunt, quo tandem
animo tibitibi ah: hoc tibi bg ferendum putas?
servi mehercule mei si me
isto pacto metuerent ut te metuunt omnes cives tui, domum
meam relinquendam putarem: tu tibi urbem non arbitrarisarbitrare V: arbitraris. e. A?
et si me meis civibus iniuria suspectum tam graviter atque
offensum viderem, carere me aspectu civium quam infestis
omnium oculis conspici mallem: tu, cum conscientia scelerum
tuorum agnoscas odium omnium iustum et iam diu
tibi debitum, dubitas quorum mentis sensusque volneras,
eorum aspectum praesentiamque vitare? si te parentes
timerent atque odissent tui neque eosneque eos nec eos bs: neque illos V ratione ullaratione ulla ah: ulla ratione bg placare
posses, ut opinortu opinor Cobet, ab eorum oculis aliquo concederes. nunc
te patria, quae communis est parens omnium nostrum, odit
acodit ac om. a metuit et iam diu nihil tediu nihil te CAV: diu de te nihil a: de te diu nihil t: diu nihil de te cett. iudicat nisi de parricidio suo
cogitare: huius tu neque auctoritatem verebere nec iudicium
sequere nec vim pertimesces?
quae tecum, Catilina,
sic agitagit ait ahlou et quodam modo tacita loquitur: 'nullum iam aliquot
annis facinus exstititexistit CAV nisi per te, nullum flagitium sine
te; tibi uni multorum civium neces, tibi vexatio direptioque
sociorum impunita fuit ac libera; tu non solum ad neglegendas
leges et quaestiones verum etiam ad evertendasevertendas ou: evincendas bx: vincendas at: devincendas h
perfringendasque valuisti. superiora illa, quamquam ferenda
non fuerunt, tamen ut potui tuli; nunc vero me totam esse
in metu propter unum te, quicquid increpuerit, Catilinam
timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse quod
a tuo scelere abhorreat, non est ferendum. quam ob rem
discede atque hunc mihi timorem eripe; si est verus, ne
opprimar, sin falsus, ut tandem aliquando timere desinam.'
haec si tecum, utut ita ut aho2 dixi, patria loquatur, nonne impetrare
debeat, etiam si vim adhibere non possit? quid, quod
tu tetu te CAVb: tu te ipse cett. in custodiam dedisti, quod vitandae suspicionis
causa adad a, Servius ad Aen. i. 24: apud cett. M'. Lepidum te habitare velle dixisti? A quo
non receptus etiam ad me venire ausus es, atque ut
domi meae te adservarem rogasti. cum a me quoque
id responsum tulisses, me nullo modo posse isdem parietibus
tuto esse tecum, quiaquia ah: qui bg magno in periculo essem
quod isdem moenibus contineremur, ad Q. Metellum
praetorem venisti. A quo repudiatus ad sodalem tuum,
virum optimum, M. MetellumM. Metellum Metellum a: M. Marcellum cett. demigrasti, quem tu videlicet
ette om. a ad custodiendum te diligentissimum et ad suspicandum
sagacissimum et ad vindicandum fortissimum
fore putasti. sed quam longe videtur a carcere atque a
vinculis abesse debere qui se ipseipse a: ipsum cett. iam dignum custodia
iudicarit?
quae cum ita sint, Catilina, dubitas, si emori
aequo animo non potes, abire in aliquas terras et vitam
istam multis suppliciis iustis debitisque ereptam fugae solitudinique
mandare?
'refer' inquis 'ad senatum'; id enim postulas et, si hic
ordo placere sibiplacere sibi CAV: om. sibi a: sibi placere cett. decreverit te ire in exsilium, obtemperaturum
te esse dicis. non referam, id quod abhorret a meis
moribus, et tamen faciam ut intellegas quid hi de te
sentiant. egredere ex urbeex urbe de urbe t: de turba CAV, Catilina, libera rem publicam
metu, in exsilium, si hanc vocem exspectas, proficiscere.
quid est? ecquid attendis, ecquidquid est a: quid est Catilina cett. animadvertis horum silentium?
patiuntur, tacent. quid exspectas auctoritatem
loquentium, quorum voluntatem tacitorum perspicis?
atat ao2: ac cett.
si hoc idem huic adulescenti optimo P. Sestio, si fortissimo
viro M. Marcello dixissem, iam mihi consuli hoc ipso in
templo senatussenatus hoc loco hab. ah: post optimo bg iure optimo vim et manus intulisset. de te
autem, Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur,
decernunt, cum tacent, clamant, neque hi solum quorum
tibi auctoritas est videlicet cara, vita vilissima, sed etiam
illi equites Romani, honestissimi atque optimi viri, ceterique
fortissimi cives qui circumstantcircumstant ah: stant circum (-ca l) cett. senatum, quorum tu ettu et et tu CAVt: fort. tu delendum
frequentiam videre et studia perspicere et voces paulo ante
exaudire potuisti. quorum ego vix abs te iam diu manus
ac tela contineo, eosdem facile adducam ut te haec quae
vastarevastare hoc loco hab. ah: post pridem cett. iam pridem studes relinquentem usque ad portas
prosequantur.
quamquam quid loquor? te ut ulla res frangat, tu ut
umquam te corrigas, tu ut ullam fugam meditere, tu ut
ullumullum om. lg exsilium cogites? Vtinam tibi istam mentem di immortales
duint!duint C: duent a: dent h: donent AV: donarent cett. tametsitametsi aho2: etsi cett. video, si mea voce perterritus ire
in exsilium animum induxeris, quanta tempestas invidiae
nobis, si minus in praesens tempus recenti memoria scelerum
tuorum, at in posteritatem impendeat. sed est tanti,
dum modo tua istaista tua hbo sit privata calamitas et a rei publicae
periculis seiungatur. sed tu ut vitiis tuis commoveare, ut
legum poenas pertimescas, ut temporibus rei publicae cedas
non est postulandum. neque enim is es, Catilina, ut teis es... ut te sis (scis a)... si te a (contra Quintil. ix. 3. 62)
aut pudorpudor umquam Quintil. a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a
furore revocaritrevocaverit Vhou et Quintil..
quam ob rem, ut saepe iam dixi, proficiscere
ac, si mihi inimico, ut praedicas, tuo conflare vis
invidiam, rectarecta au: rectam btx: recte o: recta via h perge in exsilium; vix feram sermones
hominum, si id fecerissi id feceris om. CAV, vix molem istius invidiae, si in exsilium
iussu consulis iverisiveris Zielinski: ieris codd., sustinebo. sin autem servire
meae laudi et gloriae mavis, egredere cum importuna sceleratorum
manu, confer te ad Manlium, concita perditos civis,
secerne te a bonis, infer patriae bellum, exsulta impio latrocinio,
ut a me non eiectus ad alienos, sed invitatus ad tuos
isseisse aho2: esse cett. videaris.
quamquam quid ego te invitem, a quo iam
sciam esse praemissos qui tibi ad forum Aurelium praestolarentur
armati, cuicui Gulielmius: cum (cum sciam iam a) mei: cui iam Müll. sciam pactam et constitutam cum
Manlio diem, a quo etiam aquilam illam argenteam quam
tibi ac tuis omnibus confido perniciosamconfido perniciosam ah: perniciosam esse confido cett. ac funestam futuram,
cui domi tuae sacrarium sceleratumsceleratum scripsi (cf. obsceno sacrario Liv. xxxix. 15): scelerum a: scelerum tuorum cett., del. Halm constitutum fuit,
sciam esse praemissam? tu ut illa carere diutius possis
quam venerari ad caedem proficiscens solebas, a cuius
altaribus saepe istam impiam dexteram ad necem civium
transtulisti?
ibis tandem aliquando quo te iam pridem
tua istaista tua absh cupiditas effrenata ac furiosa rapiebat; neque enim
tibi haec res adfert dolorem, sed quandam incredibilem
voluptatem. ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas
exercuit, fortuna servavit. numquam tu non modo otium
sed ne bellum quidem nisi nefarium concupisti. nactus
es ex perditis atque ab omni non modo fortuna verum
etiam spe derelictis conflatam improborum manum.
hic
tu qua laetitia perfruere, quibus gaudiis exsultabis, quanta in
voluptate bacchabere, cum in tanto numero tuorum neque
audies virum bonum quemquam neque videbis!post videbis add. K (i.e. Kaput) a (sup. lin. C） ad huius
vitae studium meditati illi sunt qui feruntur labores tui,
iacere humi non solum ad obsidendum stuprum verum
etiam ad facinus obeundum, vigilare non solumad obsidendum... solum om. CAV insidiantem
somno maritorum verum etiam bonis otiosorum. habes
ubi ostentes tuamtuam hoc loco hab. a, om. h, post patient. o, post illam cett. illam praeclaram patientiam famis, frigoris,
inopiae rerum omnium quibus te brevi tempore confectum
esse senties.
tantum profeciprofeci tum cum a: profectum cum Diomedes K. i. 392 (contra Charis. K. i. 226, Dosith. K. vii. 419), cum te a consulatu reppuli,
ut exsul potius temptare quam consul vexare rem publicam
posses, atque ut id quod essetesset est Vbs a tea te ah: abs te bg scelerate susceptum
latrocinium potius quam bellum nominaretur.
nunc, ut a me, patres conscripti, quandam prope iustam
patriae querimoniam detester ac deprecer, percipite, quaeso,
diligenterdiligenter om. a quae dicam, et ea penitus animis vestris mentibusque
mandate. etenim si mecum patriapatria mea Quintil. ix. 2. 32, Isid. Origg. ii. 13. I, quae mihi vita
mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica
loquatursic loquatur Quintil.: 'M. Tulli, quid agis? tune eum quem esse
hostem comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem
exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem
sceleris, principem coniurationis, evocatorem servorum et
civium perditorum, exire patiere, ut abs te non emissus
ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur? nonnenonne non Lambinus
hunc in vinclavincla a: vincula cett. duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio
mactari imperabis? quid tandem te impedit? mosne
maiorum?
at persaepe etiam privati in hac re publica
perniciosos civis morte multarunt. an leges quae de
civium Romanorum supplicio rogatae sunt? at numquam
in hac urbe quiqui a: ii (hi) qui cett. a re publica defecerunt civium iura tenuerunt.
an invidiam posteritatis times? praeclaram vero
populo Romano refersrefers a: referes cett. gratiam qui te, hominem per te cognitum,
nulla commendatione maiorum tam mature ad summum
imperium per omnis honorum gradus extulit, si propter
invidiam aut alicuius periculi metum salutem civium tuorum
neglegis.
sed si quis est invidiae metus, nonnon codd. mei: num pauci dett. est vehementius
severitatis ac fortitudinis invidia quam inertiae ac nequitiae
pertimescenda. an, cum bello vastabitur Italia,
vexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas
invidiae incendio conflagraturum?'
his ego sanctissimis
rei publicae vocibus et eorum hominum qui hoc idem
sentiunt mentibus pauca respondebo. ego, si hoc optimum
factufactu C2 Vabho: factum C1A: facto cett. iudicarem, patres conscripti, Catilinam morte
multari, unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non
dedissem. etenim si summisummi viri et clar. cives bg: summi et clar. viri cives (-vis CA) CAVh: summi et clarissimi viri a viri et clarissimi cives Saturnini
et Gracchorum et Flacci et superiorum complurium
sanguine non modo se non contaminarunt sed etiam honestarunt,
certe verendum mihimihi verendum Al non erat ne quid hoc parricida
civium interfecto invidiae mihimihi om. a in posteritatem redundaret.
quod si ea mihi maxime impenderet, tamen hoc animo fui
semperfui semper ah: semper fui bg ut invidiam virtute partam gloriam, non invidiam
putarem.
quamquam non nulli sunt in hoc ordine qui
aut ea quae imminent non videant aut ea quae videntvident C1: fort. vident... dissimulant
dissimulent; qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt
coniurationemque nascentem non credendo conroboraverunt;
quorum auctoritate multiauctoritate multi a: auctoritatem secuti multi (multi sec. h) cett. non solum improbi verum
etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et
regie factum esse dicerent. nunc intellego, si iste, quo
intendit, in Manliana castra pervenerit, neminem tam stultum
fore qui nonqui non quin ah (contra Priscian. K. iii. 246) videat coniurationem esse factamfactam esse a (contra Priscian.）, neminem
tam improbum qui non fateatur. hoc autem uno
interfecto intellego hanc rei publicae pestem paulisper
reprimi, non in perpetuum comprimi posse. quod si sesesese CAV: se cett.
eiecerit secumque suos eduxerit et eodem ceteros undique
conlectos naufragos adgregarit, exstinguetur atque delebitur
non modo haec tam adulta rei publicae pestis verum etiam
stirps ac semen malorum omnium.
etenim iam diu, patres
conscripti, in his periculis coniurationis insidiisque versamur,
sed nescio quo pacto omnium scelerum ac veteris furoris et
audaciae maturitas in nostri consulatus tempus erupit. nuncnunc scripsi: hic CAVbtx: quod ahou: fort. hoc
si ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur fortasse
ad breve quoddam tempus cura et metu esse relevati, periculum
autem residebit et erit inclusum penitus in venis
atque in visceribus rei publicae. Vt saepe homines aegri
morbo gravi, cum aestu febrique iactantur, si aquam gelidam
biberuntbiberunt a: biberint cett., primo relevari videntur, deinde multo gravius
vehementiusque adflictantur, sic hic morbus qui est in re
publica relevatus istius poena vehementius reliquis vivis
ingravescetingravescit bux.
qua re secedant improbi, secernant se a
bonis, unum in locum congregentur, muro denique, quodquod a: id quod cett.
saepe iam dixi, secernanturdiscernantur bux a nobis; desinant insidiari
domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris urbanipraetoris urbani pr. urbis CA (urb' C): p. r. Va: om. t,
obsidere cum gladiis curiam, malleolos et faces ad inflammandam
urbem comparare; sit denique inscriptum in fronte
unius cuiusque quid de re publica sentiat. polliceor hoc
vobis, patres conscripti, tantam in nobis consulibus fore
diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus
Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem
ut Catilinae profectione omnia patefacta, inlustrata,
oppressa, vindicata esse videatis.
hisce ominibusominibus Paris. 15138 in mg.: omnibus cett., Catilina, cum summa rei publicae salute,
cum tuacum tua ah: et cum tua bg peste ac pernicie cumque eorum exitio qui se
tecum omni scelere parricidioque iunxerunt, proficiscere
ad impium bellum ac nefarium. tutu ah: tum tu bg, Iuppiter, qui isdem
quibus haec urbs auspiciis a Romulo es constitutus,
quem Statorem huius urbis atque imperi vere nominamus,
hunc et huius socios a tuistuis a: tuis aris (sacris o) cett. ceterisque templis, a tectis urbis
ac moenibus, a vita fortunisque civium omniumomnium aho2: om. cett. arcebis et
homines bonorum inimicos, hostis patriae, latrones Italiae
scelerum foedere inter se ac nefaria societate coniunctos
aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis.
IN L. CATILINAM ORATIO SECVNDA
HABITA AD POPVLVM
tandem aliquando, Quirites, L. Catilinam, furentem
audacia, scelus anhelantem, pestem patriae nefarie molientem,
vobis atque huic urbi ferro flammaqueferro flammaque a: ferrum flammamque cett. minitantem CAah: minantem V cett. minitantem
ex urbe vel eiecimus vel emisimus vel ipsum egredientem
verbis prosecuti sumus. abiitabit C, excessit, evasit, erupit.
nulla iam pernicies a monstro illo atque prodigio moenibus
ipsis intra moenia comparabiturcomparatur ah. atque hunc quidem
unum huius belli domestici ducem sine controversia vicimus.
non enim iam inter latera nostra sica illa versabitur,
non in campo, non in foro, non in curia, non denique intra
domesticos parietes pertimescemuspertimescemus ahlg (o2): pertimescimus CAVo1: perhorrescemus b. loco ille motus est,
cum est excum ex (ex sup. lin. in l) urbe est expulsus b urbe depulsus. palam iam cum hoste nullo
impediente bellum iustumiustum om. bs gerimus Abx geremus. sine dubio perdidimus
hominem magnificeque vicimus, cum illum ex occultis
insidiis in apertum latrocinium coniecimus.
quod vero
non cruentum mucronem, ut voluit, extulit, quod vivis nobis
egressus est, quod ei ferrum e manibus extorsimus, quod
incolumis civis, quod stantem urbem reliquit, quanto tandem
illum maerore esse adflictum et profligatum putatis? iacet
ille nunc prostratus, Quiritesprostratus, Quirites a（C1) h: prostratusque est cett. C2, et se perculsum atque abiectum
esse sentit et retorquet oculos profecto saepe ad
hanc urbem quam e suis faucibus ereptam esse luget: quae
quidem mihi laetarimihi laetari ah: laetari mihi cett. videtur, quod tantam pestem evomuerit
forasque proiecerit.
ac si quis est talis qualis esse omnis oportebat, qui in
hoc ipso in quo exsultat et triumphat oratio mea me
vehementer accuset, quod tam capitalem hostem non comprehenderim
potius quam emiserim, non est ista mea culpa,
QuiritesQuirites aht: om. cett., sed temporum. interfectum esse L. Catilinam et
gravissimo supplicio adfectum iam pridem oportebat, idque
a me et mos maiorum et huius imperi severitas et res publica
postulabat. sed quam multos fuisse putatis qui quae
ego deferrem non crederent, quam multos qui propter stultitiam
non putarentquam... putarent post defenderent hab. CAVh, om. a (cf. Zielinski p. 202): del. Halm, quam multos qui etiam defenderent,
quam multos qui propter improbitatem faverentquam... faverent del. Bloch? ac si
illo sublato depelli a vobis omne periculum iudicarem, iam
pridem ego L. Catilinam non modo invidiae meae verum
etiam vitae periculo sustulissem.
sed cum viderem, ne
vobis quidem omnibusne vobis quidem omnibus a: rem quidem omnibus vobis CAV: re quid ne vobis omnibus h: ne vobis quidem omnibus re bg: re ne vobis quidem omnibus Lambinus etiam tum re probatare probata scripst: reprobatam C: rei p. probatam V: om. A in 10 hitt. lac.: probata cett. si illum, ut
erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios invidia
oppressus persequi non possem, rem huc deduxi ut tum
palam pugnare possetis cum hostem aperte videretis. quem
quidem ego hostem, QuiritesQuirites om. a: Quirites, hostem h, quam vehementer foris esse
timendum putem, licet hinc intellegatis, quodquod pauci dett.: qui mei etiam illudillud om. bx: illud etiam h
moleste fero quod ex urbe parum comitatus exierit.
Vtinam ille omnis secum suas copias eduxisset! Tongilium
mihi eduxit quem amare in praetextapraetexta i: praetexta (-tata A) calumnia (fort. ex K cf. I. 26) cett. coeperat, Publicium
et Minucium quorum aes alienum contractum in popina
nullum rei publicae motum adferre poterat: reliquit quos
viros, quanto aere alieno, quam valentis, quam nobilis!
itaque ego illum exercitum praeprae pro cod. Lambini: ex cett. Gallicanis legionibus et
hoc dilectu quem in agro Piceno et Gallico Q. Metellus
habuit, et his copiiset ex his iis (AV) ah: et prae his coni. Müller quae a nobis cotidie comparantur,
magno opere contemno, conlectum ex senibus desperatis,
ex agresti luxuria, ex rusticis decoctoribus, ex eis qui vadimonia
deserere quam illum exercitum maluerunt; quibus ego
non modo si aciem exercitus nostri, verum etiam si edictum
praetoris ostendero, concident. hos quos video volitare in
foro, quos stare ad curiam, quos etiam in senatum venire,
qui nitent unguentis, qui fulgent purpura, mallem secum
suos milites eduxisset: qui si hic permanent, mementote
non tam exercitum illum esse nobis quam hos qui exercitum
deseruerunt pertimescendos. atque hoc etiam sunt
timendi magis quod quid cogitentcogitant a me scire sentiunt neque
tamen permoventur.
video cui sit Apulia attributa, quis
habeat Etruriam, quis agrum Picenum, quis Gallicum,
quis sibi has urbanas insidias caedis atque incendiorum
depoposcerit. omnia superioris noctis consilia ad me perlatadelata bx
esse sentiunt; patefeci in senatu hesterno die; Catilina
ipse pertimuit, profugit: hihi om. a quid exspectant? ne illi vehementer
errant, si illam meam pristinam lenitatem perpetuam
sperant futuram.
quod exspectavi, iam sum adsecutus ut vos omnes factam
esse aperte coniurationem contra rem publicam videretis;
nisi vero sisi del. Madvig quis est qui Catilinae similis cum Catilina sentire
non putet. non est iam lenitatilenitati ah: lenitatis bg locus; severitatem
res ipsa flagitat. unum etiam nunc concedam: exeant,
proficiscantur, ne patiantur desiderio sui Catilinam miserum
tabescere. demonstrabo iter: Aurelia via profectus est; si
accelerare volent, ad vesperam consequentur.
O fortunatam
rem publicam, si quidem hanc sentinam urbisurbis ah: huius urbis lg: urbis huius bs eiecerit! uno
me hercule Catilina exhausto levatalevata ah: relevata bg mihi et recreata res
publica videtur. quid enim mali aut sceleris fingi aut
cogitari potest quod non ille conceperit? quis tota Italia
veneficus, quis gladiator, quis latro, quis sicarius, quis parricida,
quis testamentorum subiector, quis circumscriptor,
quis ganeo, quis nepos, quis adulter, quae mulier infamis,
quis corruptor iuventutis, quis corruptus, quis perditus inveniri
potest qui se cum Catilina non familiarissime vixisse
fateatur? quae caedes per hosce annos sine illo facta est,
quod nefarium stuprum non per illum?
iam vero quae
tanta umquam in ulloullo ah: ullo homine bg iuventutis inlecebra fuit quanta in
illo? qui alios ipse amabat turpissime, aliorum amori flagitiosissime
serviebat, aliis fructum libidinum, aliis mortem
parentum non modo impellendo verum etiam adiuvando
pollicebatur. nunc vero quam subito non solum ex urbe
verum etiam ex agris ingentem numerum perditorum hominum
conlegerat! nemo non modo Romae sed ne ullo
quidemne ullo quidem unus cod. Halmii et cod. S. Marci 255: ne ullo (nullo unus det.) cett. in angulo totius Italiae oppressus aere alieno fuit
quem non ad hoc incredibile sceleris foedus asciverit.
atque
ut eius diversa studia in dissimili ratione perspicere possitis,
nemo est in ludo gladiatorio paulo ad facinus audacior qui
se non intimum Catilinae esse fateaturesse fateatur ahotu: om. cett., nemo in scaena levior
et nequior qui se non eiusdem prope sodalem fuisse commemoret.
atque idem tamen stuprorum et scelerum exercitatione
adsuefactus frigore et fame et siti et vigiliis perferendis
fortis ab istis praedicabatur, cum industriae subsidia atque instrumenta
virtutis in libidine audaciaque consumeretconsumeret aho2: consumerentur cett..
hunc
vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exierint desperatorum
hominum flagitiosi greges, o nos beatos, o rem
publicam fortunatum, o praeclaram laudem consulatus mei!
non enim iam sunt mediocres hominum libidines, non
humanae etet ah: ac bg tolerandae audaciae; nihil cogitant nisi caedem,
nisi incendia, nisi rapinas. patrimonia sua profuderunt,
fortunas suas obligaveruntobligurierunt cod. Mureti; res eos iam pridempridem deseruit add. ao2: defecit add. x2, fides nuper
deficere coepit: eadem tamen illa quae erat in abundantia
libido permanetmanet bx. quod si in vino et alea comissationes
solum et scorta quaererent, essent illi quidem desperandi,
sed tamen essent ferendi: hoc vero quis ferre possit, inertis
homines fortissimis viris insidiari, stultissimos prudentissimis,
ebriosebrios ah: ebriosos bg sobriis, dormientis vigilantibus? qui mihimihi om. b
accubantes in conviviis, complexi mulieres impudicas, vino
languidi, conferti cibo, sertis redimiti, unguentis obliti,
debilitati stupris eructant sermonibus suis caedem bonorum
atque urbis incendia.
quibus ego confido impendere fatum
aliquod et poenam iam diu improbitati, nequitiae, sceleri,
libidini debitam aut instare iam plane aut certe appropinquare.
quos si meus consulatus, quoniam sanare non
potest, sustulerit, non breve nescio quod tempus sed multa
saecula propagarit rei publicae. nulla enim estest enim Vbg natio quam
pertimescamus, nullus rex qui bellum populo Romano facere
possit. omnia sunt externa unius virtute terra marique
pacata: domesticum bellum manet, intus insidiae suntintus insidiae sunt om. CAV, intus
inclusum periculum est, intus est hostis. cum luxuria nobis,
cum amentia, cum scelere certandum est. huic ego
me bello ducem profiteor, Quirites; suscipio inimicitias
hominum perditorum; quae sanari poterunt quacumque
ratione sanabo, quae resecanda erunt non patiar ad perniciem
civitatis maneremanare Manutius. proinde aut exeant aut quiescant
aut, si et in urbe et in eademet in eadem in eadem AVo mente permanent, ea quae
merentur exspectent.
at etiam sunt qui dicant, QuiritesQuirites om. ah, a me eiectum esse
Catilinameiectum esse Catilinam scripsi: in exsilium ante esse add. a, post Catilinam h, ante eiectum cett.. quod ego si verbo adsequi possem, istos
ipsos eicerem qui haec loquuntur. homo enim videlicet
timidus aut etiam permodestus vocem consulis ferre non
potuit; simul atque ire in exsilium iussus est, paruitparuit, ivit graevius.
quinquin scripsi: qui AVo2: quid ut ah: qui (quod o1) ut cett.: fort. Quirites hesterno die, cum domi meae paene interfectus
essem, senatum in aedem Iovis Statoris convocaviconvocavi aho: vocavi cett., rem
omnem ad patres conscriptos detuli. quo cum Catilina
venisset, quis eum senator appellavit, quis salutavit,
quis denique ita aspexit ut perditum civem ac non potius
ut importunissimum hostem? quin etiam principes eius
ordinis partem illam subselliorum ad quam ille accesserat
nudam atque inanem reliquerunt.
hic ego vehemens ille
consul qui verbo civis in exsilium eicio quaesivi a Catilina
inin an ah et Schol. Gron.: an in o: om. Priscian. K. iii. 249, 275 nocturno conventu ad M. Laecam fuisset necne. cum
ille homo audacissimus conscientia convictus primo reticuisset,
patefeci cetera: quid ea nocte egisset, ubi fuissetubi fuisset om. x et Priscian. K. iii. 250,
quid in proximamin proxima bx: proxima Priscian. constituisset, quem ad modum esset ei
ratio totius belli descripta edocui. cum haesitaret, cum
teneretur, quaesivi quid dubitaret proficisci eo quo iam
pridem pararet, cum arma, cum securis, cum fascis, cum
tubas, cum signa militaria, cum aquilam illam argenteam
cui ille etiam sacrariumsacrarium x: scelerum post sacr. add. ahot, ante sacr. b domi suae fecerat scirem esse praemissam.
in exsilium eiciebam quem iam ingressum esse
in bellum videramvideram AV: videbam cett. et Diomedes K. i. 470? etenim, credo, Manlius iste centurio
qui in agro Faesulano castra posuit bellum populo Romano
suo nomine indixit, et illa castra nunc non Catilinam ducem
exspectant, et ille eiectus in exsilium se Massiliam, ut aiunt,
non in haec castra confertconfert AVb: conferet cett..
O condicionem miseram
non modo administrandae verum etiam conservandae rei
publicae! nunc si L. Catilina consiliis, laboribus, periculis
meis circumclusus ac debilitatus subito pertimuerit, sententiam
mutaverit, deseruerit suos, consilium belli faciendi
abiecerit, et exet ex ex bx: et o1 hoc cursu sceleris acac ah: et cett. belli iter ad fugam
atque in exsiliumatque exsilium Aah converterit, non ille a me spoliatus armis
audaciae, non obstupefactus ac perterritus mea diligentia,
non de spe conatuque depulsus, sed indemnatus innocens
in exsilium eiectus a consule vi et minis esse dicetur: et
erunt qui illum, si hoc fecerit, non improbum sed miserummiserum timidum bhx (contra Priscian. K. iii. 246),
me non diligentissimum consulem sed crudelissimum tyrannum
existimari velint!
est mihi tanti, Quirites, huius invidiae
falsae atque iniquae tempestatem subire, dum modo
a vobis huius horribilis belli ac nefarii periculum depellatur.
dicatur sane eiectus esse a me, dum modo eat in exsilium.
sed mihi credite, non est iturus. numquam ego abab a: a cett. dis
immortalibus optabo, Quirites, invidiae meae relevandaelevandae x et Schol. Gron.
causa ut L. Catilinam ducere exercitum hostium atque in
armis volitare audiatis, sed triduo tamen audietis; multoque
magis illud timeo ne mihi sit invidiosum aliquando quod
illum emiserim potiuspotius om. CAV quam quod eiecerim. sed cum sint
homines qui illum, cum profectus sit, eiectum esse dicant,
idem, si interfectus esset, quid dicerent?
quamquam isti
qui Catilinam Massiliam ire dictitant non tam hoc queruntur
quam verentur. nemo est istorum tam misericors
qui illum non ad Manlium quam ad Massiliensis ire malit.
ille autem, si me hercule hoc quod agit numquam antea
cogitasset, tamen latrocinantem se interfici mallet quam
exsulem vivere. nunc vero, cum ei nihil adhuc praeter
ipsius voluntatem cogitationemque acciderit, nisi quod vivis
nobis Roma profectus est, optemus potius ut eat in exsilium
quam queramur.
sed cur tam diu de uno hoste loquimur et de eo hoste
qui iam fatetur se esse hostem, et quemquem g: om. abh, quia, quod semper
volui, murus interest, non timeo: de his qui dissimulant,
qui Romae remanent, qui nobiscum sunt nihil dicimus?
quos quidem ego, si ullo modo fieri possitposset btux et Schol., non tam ulcisci
studeo quam sanare sibi ipsos, placare rei publicae, neque
id qua re fieri non possit, si iam mesi iam me scripsi: si a me CAh: si me cett. audire volentvolent ah: volunt bg, intellego.
exponam enim vobis, Quirites, ex quibus generibus hominum
istae copiae comparentur; deinde singulis medicinam
consili atque orationis meae, si quam potero, adferam.
Vnum
genus est eorum qui magno in aere alieno maiores etiam
possessiones habent quarum amore adducti dissolvi nullo
modo possunt. Horum hominum species est honestissima
— sunt enim locupletes — voluntas vero et causa impudentissima.
tu agris, tu aedificiis, tu argento, tu familia, tu
rebus omnibus ornatus et copiosus sis, et dubites de possessione
detrahere, adquirere ad fidem? quid enim exspectas?
bellum? quid ergo? in vastatione omnium tuas possessiones
sacrosanctas futuras putesputes a（C1）h: putas cett. (C2）? an tabulas novas? errant
qui istas a Catilina exspectant: meo beneficio tabulae novae
proferunturproferentur g, verum auctionariae; neque enim isti qui possessiones
habent alia ratione ulla salvi esse possunt. quod
si maturius facere voluissent neque, id quod stultissimum
est, certare cum usuris fructibus praediorum, et locupletioribus
his et melioribus civibus uteremur. sed hosce homines
minime puto pertimescendos, quod aut deduci de sententia
possunt aut, si permanebunt, magis mihi videntur vota
facturi contra rem publicam quam arma laturi.
alterum
genus est eorum qui, quamquam premuntur aere alieno,
dominationem tamen exspectant, rerum potiri volunt, honores
quos quieta re publica desperant perturbata se
consequise consequi ah: consequi se bg posse arbitrantur. quibus hoc praecipiendum
videtur, unum scilicet et idem quod reliquis omnibus, ut
desperent idid post se hab. bg quod conantur se consequi posse: primum
omnium me ipsum vigilare, adesse, providere rei publicae;
deinde magnos animos esse in bonis viris, magnam concordiam
ordinumordinum supplevi: om. codd., maximam multitudinemmaxima multitudine a: in maxima multitudine Halm, magnas praeterea
militum copiasmilitum copias ah: copias militum cett.; deos denique immortalis huic invicto populo,
clarissimo imperio, pulcherrimae urbi contra tantam
vim sceleris praesentis auxilium esse laturos. quod si iam
sint id quod summocum summo C1g furore cupiunt adepti, num illi in
cinere urbis et in sanguine civium, quae mente conscelerata
ac nefaria concupiverunt, consules seconsules se ah: se consules cett. aut dictatores aut
etiam reges sperant futuros? non vident id se cupere quod,
si adepti sint, fugitivo alicui aut gladiatori concedi sitsit concedi a
necesse?
Tertium genus est aetate iam adfectum, sed
tamen exercitatione robustum; quo ex genere iste estiste est ah: est ipse cett. Manlius
cui nunc Catilina succedit. hihi om. bx sunt homines ex eis
coloniis quasquas a: quas Faesulas cett. Sulla constituit; quas ego universas civium
esse optimorum et fortissimorum virorum sentio, sed tamen
ei suntei sunt insunt Eberhard coloni qui se inin Ernesti: om. codd. insperatis ac repentinis pecuniis
sumptuosius insolentiusque iactarunt. hi dum aedificant
tamquam beati, dum praediispraediis praesidiis Aaou lectislectis a: lecticis cett., familiis magnis, conviviis
apparatis delectantur, in tantum aes alienum inciderunt
ut, si salvi esse velint, Sulla sit eis abeis ab ab a: ab his h inferis excitandus:
qui etiam non nullos agrestis homines tenuis atque egentis
in eandem illam spem rapinarum veterum impulerunt. quos
ego utrosqueutrosque ah: Quirites (Quirites utrosque o2 cett. in eodem genere praedatorum direptorumque
pono, sed eos hoc moneo, desinant furere ac proscriptiones
et dictaturas cogitare. tantus enim illorum temporum dolor
inustus est civitati ut iam ista non modo homines sed ne
pecudes quidem mihi passurae esse videantur.
quartum
genus est sane varium et mixtum et turbulentum; qui iam
pridem premuntur, qui numquam emergunt, qui partim
inertia, partim male gerendo negotio, partim etiam sumptibus
in vetere aere alieno vacillant, qui vadimoniis, iudiciis,
proscriptioneproscriptione ah: proscriptionibus bg defetigati A1tux1: defaet. a: defat. CA2 cett. bonorum defetigati permulti et ex urbe et ex
agris se in illa castra conferre dicuntur. hosce ego non
tam milites acris quam infitiatores lentos esse arbitror. qui
homines quamquam Halm: om. codd. primum, si stare non possunt, conruant, sed
ita ut non modo civitas sed ne vicini quidem proximi
sentiant. nam illud non intellego quam ob rem, si vivere
honeste non possunt, perire turpiter velint, aut cur minore
dolore perituros se cum multis quam si soli pereantpereunt ah arbitrentur.
Quintum genus est parricidarum, sicariorum, denique
omnium facinerosorum. quos ego a Catilina non
revoco; nam neque ab eo divellidivelli ab eo bg possunt et pereant sane
in latrocinio, quoniam sunt ita multi ut eos carcer capere
non possit. postremum autem genus est non solum numero
verum etiam genere ipso atque vita quod proprium
Catilinae est, de eius dilectu, immo vero de complexu eius
ac sinu; quos pexo capillo, nitidos, aut imberbis aut bene
barbatos videtis, manicatis et talaribus tunicis, velis amictos,
non togis; quorum omnis industria vitaevitae vita ah et vigilandi labor
in antelucanis cenis expromitur.
in his gregibus omnes
aleatores, omnes adulteri, omnes impuri impudicique versantur.
hi pueri tam lepidi ac delicati non solum amare et
amari neque saltare et cantare sed etiam sicas vibrare et
spargere venena didicerunt. qui nisi exeunt, nisi pereunt,
etiam si Catilina perierit, scitote hoc in re publica seminarium
Catilinarum futurum. verum tamen quid sibi isti
miseri volunt? num suas secum mulierculas sunt in castra
ducturi? quem ad modum autem illis carere poterunt, his
praesertim iam noctibus? quo autem pacto illi Appenninum
atque illas pruinas ac nivis perferent? nisi idcirco se
facilius hiemem toleraturos putant, quod nudi in conviviis
saltare didicerunt.
O bellum magno opere pertimescendum, cum hanc sit
habiturus Catilina scortorum cohortem praetoriam! instruite
nunc, Quirites, contra has tam praeclaras Catilinae
copias vestra praesidia vestrosque exercitus. et primum
gladiatori illi confecto et saucio consules imperatoresque
vestros opponite; deinde contra illam naufragorum eiectam
ac debilitatam manum florem totius Italiae ac robur educite.
iam vero urbesurbes vires Muretus: arces Garatoni coloniarum ac municipiorum respondebunt
Catilinae tumulis silvestribus. neque ego ceteras copias,
ornamenta, praesidia vestra cum illius latronis inopia atque
egestate conferre debeo.
sed si, omissis his rebusrebus omnibus g quibus
nos suppeditamur, eget ille, senatu, equitibus RomanisRomanis R. ahls: R. P. b: R. populo oux,
urbe, aerario, vectigalibus, cuncta Italia, provinciis omnibus,
exteris nationibus, si his rebus omissis causas ipsas quae
inter se confligunt contendere velimus, ex eo ipso quam
valde illi iaceant intellegere possumus. ex hac enim parte
pudor pugnat, illinc petulantia; hinc pudicitia, illinc stuprum;
hinc fides, illinc fraudatio; hinc pietas, illinc scelus;
hinc constantia, illinc furor; hinc honestas, illinc turpitudo;
hinc continentia, illinc libido; hinc deniquehinc denique hinc g (contra Isidorum Origg. ii. 21. 5) aequitas, temperantia,
fortitudo, prudentia, virtutes omnes certant cum
iniquitate, luxuria, ignavia, temeritate, cum vitiis omnibus;
postremo copiacopia bh et Isidorus: copiae cett. cum egestate, bona ratio cum perdita, mens
sana cum amentia, bona denique spes cum omnium rerum
desperatione confligit. in eius modi certamine ac proelio
nonne, sisi ah: etiam si cett. hominum studia deficiant, di ipsi immortales
cogant ab his praeclarissimis virtutibus tot et tanta vitia
superari?
quae cum ita sint, Quirites, vos, quem ad modum
iam antea dixiantea dixi ante cod. Mureti, vestra tecta vigiliis custodiisquecustodiis vigiliisque g (cf. iii. 29) defendite;
mihi ut urbi sine vestro metumetu mutu C: om. h: motu bx ac sine ullo tumultu
satis esset praesidi consultum atque provisum est. coloni
omnes municipesque vestri certiores a me facti de hac
nocturna excursione Catilinae facile urbis suas finisque defendent;
gladiatores, quam sibi ille manum certissimammanum certissimam ah (cert. man. h): manum fortissimam certissimamque b: fortissimam manum et cert. o: maximam manum et cert. tux fore
putavit, quamquam animo meliore sunt quam pars patriciorum,
potestate tamen nostra continebuntur. Q. Metellus
quem ego hoc prospiciens in agrum Gallicum Picenumque
praemisi aut opprimet hominem aut eius omnisomnis eius oux motus
conatusque prohibebit. reliquis autem de rebus constituendis,
maturandis, agendis iam ad senatum referemus,
quem vocari videtis.
nunc illos qui in urbe remanserunt atque adeo qui
contra urbis salutem omniumque vestrum in urbe a Catilina
relicti sunt, quamquam sunt hostes, tamen, quia natinati om. ab (contra Claud. Sac. K. vi. 445)
sunt cives, monitosmonitos eos hg: monitos esse Claud. Sac. etiam atque etiam volo. mea lenitas
adhuc si cui solutior visa est, hoc exspectavitspectavit C ut id quod
latebat erumperet. quod reliquum est, iam non possum
oblivisci meam hanc esse patriam, me horum esse consulem,
mihi aut cum his vivendum aut pro his esse moriendum.
nullus est portisportae g custos, nullus insidiator viae: si qui
exire volunt, conivereconivere (commovere x) possum tux et Schol., Probus K. iv. 35, Claud. Sac. K. vi. 487: consulere sibi possunt cett. possum; qui vero se in urbe commoverit
cuius ego non modo factum sed velsed vel bs: sed ne (ne quid o) alo: sed hux inceptum ullum
conatumve contra patriam deprehendero, sentiet in hac
urbe esse consules vigilantisconsulem vigilantem h, esse egregios magistratus,
esse fortem senatum, esse arma, esse carcerem quem
vindicem nefariorum ac manifestorum scelerum maiores
nostri esse voluerunt.
atque haec omnia sic agenturagentur ah: agentur, Quirites cett. ut maximae res minimo
motu, pericula summa nullo tumultu, bellum intestinum
ac domesticum post hominum memoriam crudelissimum
et maximum me uno togato duce et imperatore sedetur.
quod ego sic administrabo, Quirites, ut, si ullo modo
fieri poterit, ne improbus quidem quisquam in hac urbe
poenam sui sceleris sufferat. sed si vis manifestae audaciae,
si impendens patriae periculum me necessario de hac
animi lenitate deduxerit, illud profecto perficiam quod in
tanto et tam insidioso bello vix optandum videturvidetur hbux: videretur aot, ut neque
bonus quisquam intereat paucorumque poena vos omnes
salvi esse possitis.
quae quidem ego neque mea prudentia
neque humanis consiliis fretus polliceor vobis, Quirites, sed
multis et non dubiis deorum immortalium significationibus,
quibus ego ducibus in hanc spem sententiamque sum ingressus;
qui iam non procul, ut quondam solebant, ab
externo hoste atque longinquo, sed hic praesentes suo
numine atque auxilio sua templa atque urbis tecta defendunt.
quos vos, Quirites, precari, venerari, implorare
debetis ut, quam urbem pulcherrimam florentissimam
potentissimamqueflorentissimam potentissimamque (-mamque et potent. o) Chg: florentissimamque AVab esse voluerunt, hanc omnibus hostium
copiis terra marique superatis a perditissimorum civium
nefario scelere defendant.
IN L. CATILINAM ORATIO TERTIA
HABITA AD POPVLVM
rem publicam, Quirites, vitamque omnium vestrum,
bona, fortunas, coniuges liberosque vestros atque hoc
domicilium clarissimi imperi, fortunatissimam pulcherrimamque
urbem, hodierno die deorum immortalium summo
erga vos amore, laboribus, consiliis, periculis meis e
flamma atque ferro ac paene ex faucibus fati ereptam et
vobis conservatam ac restitutam videtis.
et si non minus
nobis iucundi atque inlustres sunt ei dies quibus conservamur
quam illi quibus nascimur, quod salutis certa
laetitia est, nascendi incerta condicio et quod sine sensu
nascimur, cum voluptate servamur, profecto, quoniam
illum qui hanc urbem condidit ad deos immortalis benivolentia
famaque sustulimus, esse apud vos posterosque
vestros in honore debebit is qui eandem hanc urbem
conditam amplificatamque servavit. nam toti urbi, templis,
delubris, tectis ac moenibus subiectos prope iam ignis
circumdatosque restinximus, idemque gladios in rem publicam
destrictos rettudimusrettudimus (retu-) ax: retrosimus h: retrudimus bstou mucronesque eorum a iugulis
vestris deiecimus.
quae quoniam in senatu inlustrata,
patefacta, comperta sunt per me, vobis iam exponam breviterbreviter ah: breviter, Quirites, bg
ut et quanta et quam manifestaet quam manifesta om. at et qua ratione investigata
et comprehensa sint vos qui etqui et abu: et qui h: qui cett. ignoratis et exspectatis
scire possitis.
principio, ut Catilina paucis ante diebus erupit ex
urbe, cum sceleris sui socios huiusce nefarii belli acerrimos
duces Romae reliquisset, semper vigilavi et providi,
Quirites, quem ad modum in tantis et tam absconditis
insidiis salvi esse possemus.
nam tum cum ex urbe
Catilinam eiciebam — non enim iam vereor huius verbi invidiam,
cum illa magis sit timenda, quod vivus exierit — ,
sed tum cum illum exterminari volebam, aut reliquam
coniuratorum manum simul exituram aut eos qui restitissentrestitissent remansissent hg
infirmos sine illo ac debilis fore putabam.
atque
ego, utut bsg: om. ahl vidi, quos maximo furore et scelere esse inflammatos
sciebam, eos nobiscum esse et Romae remansisse,
in eo omnis dies noctesque consumpsi ut quid agerent,
quid molirentur sentirem ac viderem, ut, quoniam auribus
vestris propter incredibilem magnitudinem sceleris
minorem fidem faceret oratio mea, rem ita comprehenderem
ut tum demum animis saluti vestrae provideretis
cum oculis maleficium ipsum videretis. itaque ut comperi
legatos Allobrogum belli Transalpini et tumultus
Gallici excitandi causa a P. Lentulo esse sollicitatos, eosque
in Galliam ad suos civis eodemque itinere cum litteris
mandatisquecum litteris mandatisque post civis ponit Nohl ad Catilinam esse missos, comitemque eis
adiunctum esse T.esse T. esse Vhg ad Catilinam ante esse hab. bs, post litteras h: del. Richter Volturcium, atque huic esse ad Catilinam
datas litteras, facultatem mihi oblatam putavi ut,
quod erat difficillimum quodque ego semper optabam ab
dis immortalibus, totatota hx: ut toa cett. (cf. Madvig ad Fin. iii. 43, Ac. ii. 48. 139) res non solum a me sed etiam
a senatu et a vobis manifesto deprenderetur.
itaque
hesterno die L. Flaccum et C. Pomptinum praetores, fortissimos
atque amantissimos rei publicae viros, ad me
vocavi, remrem omnem g exposui, quid fieri placeret ostendi. illi autem,
qui omnia de re publica praeclara atque egregia
sentirent, sine recusatione ac sine ulla mora negotium
susceperunt et, cum advesperasceret, occulte ad pontem
Mulvium pervenerunt atque ibi in proximis villis ita bipertitobipertiti bshg
fuerunt ut Tiberis inter eos et pons interesset.
eodem autem et ipsi sine cuiusquam suspicione multos
fortis viros eduxerant, et ego ex praefectura Reatina
compluris delectos adulescentis quorum opera utor adsidue
in rei publicae praesidiore (r.) p. praesidio AVbho: re publica, praesidio Muretus cum gladiis miseram.
interim
tertia fere vigilia exacta, cum iam pontem Mulvium
magno comitatu legati AllobrogesAllobroges al: Allobrogum cett. ingredi inciperent unaque
Volturcius, fit in eos impetus; ducuntureducuntur hg et ante ab illis sup. lin. hab. l., om. hg et ab illis
gladii et a nostris. res praetoribus erat nota solis, ignorabatur
a ceteris.
tum interventu Pomptini atque Flacci
pugna quae erat commissaquac erat commissa del. Halm cum duobus dett. sedatur. Litterae quaecumque
erant in eo comitatu integris signis praetoribus traduntur;
ipsi comprehensi ad me, cum iam dilucesceret,
deducuntur. atque horum omnium scelerum improbissimum
machinatorem, Cimbrum Gabinium, statim ad me
nihilnihil tum g dum suspicantem vocavi; deinde item arcessitus est
L. Statilius et post eum CethegusC. Cethegus pauci dett.; tardissime autem
LentulusP. Lentulus Eberhard venit, credo quod in litteris dandis praeter consuetudinem
proxima nocte vigilarat.
cum summis et clarissimis
huius civitatis viris qui audita re frequentes ad
me mane convenerant litteras a me prius aperiri quam
ad senatum deferrideferri referrem a: deferrem Halm placeret, ne, si nihil esset inventum,
temere a me tantus tumultus iniectus civitati videretur,
negavi me esse facturum ut de periculo publico non
ad consilium publicum rem integram deferrem. etenim,
Quirites, si ea quae erant ad me delata reperta non
essent, tamen ego non arbitrabar in tantis rei publicae
periculis esse mihi nimiam diligentiam pertimescendam.
senatum frequentem celeriter, ut vidistis, coegi.
atque
interea statim admonitu Allobrogum C. Sulpicium praetorem,
fortem virum, misi qui ex aedibus Cethegi si
quid telorum esset efferret; ex quibus ille maximum sicarum
numerum et gladiorumet gladiorum gladiorum Aab extulit.
introduxi Volturcium
sine Gallis; fidemfidem ei hg publicam iussu senatus dedi; hortatus
sum ut ea quae sciret sine timore indicaret. tum
ille dixit, cum vix se ex magno timore recreasset, a P. Lentulo
se habere ad Catilinam mandata et litteras ut servorum
praesidio uteretur, ut ad urbem quam primum
cum exercitu accederet; id autem eo consilio ut, cum
urbem ex omnibus partibus quem ad modum descriptumdiscriptum Kayser
distributumque erat incendissent caedemque infinitam
civium fecissent, praesto esset ille qui et fugientis exciperet
et se cum his urbanis ducibus coniungeret.
introducti
autem Galli ius iurandum sibi et litteras a P.a P. ab Halm Lentulo,
Cethego, Statilio ad suam gentem datasdatas Vg: data Aal: datam bs esse dixerunt,
atque ita sibi ab his et a L. Cassio esse praescriptum ut
equitatum in Italiam quam primum mitterent; pedestris
sibi copias non defuturas. Lentulum autem sibi confirmasse
ex fatisfatis cod. S. Marci 255 sup. lin.: fastis abht: libris oux Sibyllinis haruspicumque responsis se esse
tertium illum Cornelium ad quem regnum huius urbis
atque imperium pervenire esset necesse: Cinnam ante se
et Sullam fuisse. eundemque dixisse fatalem hunc annumesse annum bstux
esse ad interitum huius urbis atque imperi qui esset
annus decimus post virginum absolutionem, post Capitoli
autem incensionem vicesimus.
hanc autem Cethego
cum ceteris controversiam fuisse dixerunt quod Lentulo
et aliis Saturnalibus caedem fieri atque urbem incendi
placeret, Cethego nimium id longum videreturvideretur tx: videri cett..
ac ne
longum sit, Quirites, tabellas proferri iussimus quae a
quoque dicebantur datae. primoprimum g ostendimus Cethego:
signumCethego: signum Müller (ita AVo): Cethego signum: cett. cognovit. nos linumlinum lignum Vhg incidimus; legimus. erat
scriptum ipsius manu Allobrogum senatui et populo sese
quae eorum legatis confirmasset facturum esse; orare ut
item illi facerent quae sibi eorum legati recepissentrecepissent Muretus: praecepissent codd.. tum
Cethegus, qui paulo ante aliquid tamen de gladiis ac
sicis quae apud ipsum erant deprehensadeprehensae ux respondisset
dixissetque se semper bonorum ferramentorum studiosum
fuisse, recitatis litteris debilitatus atque abiectus
conscientiaconscientia convictus hg repente conticuit. introductusintroductus est g Statilius cognovit
et signum et manum suam. recitatae sunt tabellae
in eandem fere sententiam; confessus est. tum ostendi
tabellas Lentulo et quaesivi cognosceretne signum. adnuit.
'est vero' inquam 'notum quidemquidem om. Votx, ante notum hab. h1 signum, imago
avi tui, clarissimi viri, qui amavit unice patriam et civis
suos; quae quidem te a tanto scelere etiam muta revocare
debuit.'
leguntur eadem ratione ad senatum Allobrogum
populumque litterae. si quid de his rebus dicere
vellet, feci potestatem. atque ille primo quidem negavit;
post autem aliquanto, toto iam indicio exposito atque
edito, surrexit, quaesivit a Gallis quid sibi esset cum eis,
quam ob rem domum suam venissent, itemque aitem a a Volturcio.
qui cum illi breviter constanterque respondissent per quem
ad eum quotiensque venissent, quaesissentque ab eo nihilne
secum esset de fatisfatis x: fastis cett. Sibyllinis locutus, tum ille
subito scelere demens quanta conscientiae vis esset ostendit.
nam, cum id posset infitiari, repente praeter opinionem
omnium confessus est. ita eum non modo ingenium
illud et dicendi exercitatio qua semper valuit sed etiam
propter vim sceleris manifesti atque deprehensi impudentia
qua superabat omnis improbitasque defecit.
Volturcius
vero subito litteras proferri atque aperiri iubet
quas sibi a Lentulo ad Catilinam datas esse dicebat. atque
ibi vehementissime perturbatus Lentulus tamen et
signum et manum suam cognovit. erant autemautem scriptae htux sine nomine,
sed ita: 'quisquis abho: qui cett. sim scies ex eo quem ad te misi.
cura ut vir sis et cogita quem in locum sis progressus.
vide ecquidvide ecquid Halm: vide et quid abo: et vide quid htux tibi iam sit necesse et cura ut omnium
tibi auxilia adiungas, etiam infimorum.' Gabinius deinde
introductus, cum primo impudenter respondere coepisset,
ad extremum nihil ex eis quae Galli insimulabant negavit.
ac mihi quidem,
Quirites, cum illa certissima visa sunt
argumenta atque indicia sceleris, tabellae, signa, manus,
denique unius cuiusque confessio, tum multo certiora illa,
color, oculi, voltus, taciturnitas. sic enim obstupuerant,
sic terram intuebantur, sic furtim non numquam inter sese
aspiciebant ut non iam ab aliis indicariindicare se ipsi ipsi a se tux sed indicare se
ipsi viderentur.
indiciis expositis atque editis, QuiritesQuirites om. ao,
senatum consului de summa re publicare p. rei p. h: rei p. salute g quid fieri placeret.
Dictae sunt a principibus acerrimae ac fortissimae
sententiae, quas senatus sine ulla varietate est secutus.
et quoniam nondum est perscriptum senatus consultum,
ex memoria vobis, Quirites, quid senatus censuerit exponam.
primum mihi gratiae verbis amplissimis aguntur,
quod virtute, consilio, providentia mea res publica maximis
periculis sit liberata. deinde L. Flaccus et C. Pomptinus
praetores, quod eorum opera forti fidelique usus essem,
merito ac iure laudantur. atque etiam viro forti, conlegae
meo, laus impertitur, quod eos qui huius coniurationis
participes fuissent a suis et a rei publicae consiliis removisset.
atque ita censuerunt ut P. Lentulus, cum se
praetura abdicasset, in custodiam traderetur; itemque uti
C. Cethegus, L. Statilius, P. Gabinius quiqui hg: om. ab omnes praesentes
erant in custodiam traderentur; atque idem hoc
decretum est in L. Cassium qui sibi procurationem incendendae
urbis depoposcerat, in M. Ceparium cui ad
sollicitandos pastores Apuliam attributam esse erat indicatum,
in P. Furium qui est ex eis coloniscolonis l: coloniis cett. quosquos Naugerius: quas mei Faesulas
L. Sulla deduxit, in Q. AnniumAnnium Halm (cf. Sall. Cat. 50): Manlium codd.: Magium Sylvius (cp. Fam. iv. 12, 2) Chilonem qui una cum
hoc Furio semper erat in hac Allobrogum sollicitatione
versatus, in P. Umbrenum, libertinum hominem, a quo
primum Gallos ad Gabinium perductos esse constabat.
atque ea lenitate senatus est usus, Quirites, ut ex tanta
coniuratione tantaque hac multitudine domesticorum hostium
novem hominum perditissimorum poena re publica conservata
reliquorum mentis sanari posse arbitraretur.
atque
etiam supplicatio dis immortalibus pro singulari eorum
merito meo nomine decreta est, quod mihi primum post
hanc urbem conditam togato contigit, et his decreta verbis
estest, Quirites, quod tx: 'quod urbem incendiis, caede civis, Italiam bello
liberassem.' quae supplicatio si cum ceteris supplicationibussupplicationibus mei: del. Halm
conferatur, hoc interest, quod ceterae bene gestagestae (-e a) Val1, haec
una conservata re publicarei p. C constituta est. atque illud
quod faciendum primum fuit factum atque transactum
est. nam P. Lentulus, quamquam patefactispatefacta a: patefacta re coni. Halm indiciis, confessionibuset confessionibus hg
suis, iudicio senatus non modo praetoris ius
verum etiam civis amiserat, tamen magistratu se abdicavit,
ut quae religio C. Mario, clarissimo viro, non fuerat quo
minus C.C. tux: om. cett. Glauciam de quo nihil nominatim erat decretum
praetorem occideret, ea nos religione in privato P. Lentulo
puniendo liberaremur.
nunc quoniam, Quirites, consceleratissimi periculosissimique
belli nefarios duces captos iam et comprehensos
tenetis, existimare debetis omnis Catilinae copias, omnis spes
atque opes his depulsis urbis periculis concidisse. quem
quidem ego cum ex urbe pellebam, hoc providebam animo,
Quirites, remoto Catilina non mihi esse P. Lentuli somnumsomnum b1: somnium cett.
nec L.L. g: C. cett. Cassi adipesadipes g: alipes CAmg: aupes V: om. A1hb (in lac. A） nec C. Cethegi furiosam temeritatem
pertimescendam. ille erat unus timendus ex istis omnibus,
sed tam diu dum urbis moenibus continebatur. omnia
norat, omnium aditus tenebat; appellare, temptare, sollicitare
poterat, audebat. erat eiei et als: om. b consilium ad facinus aptum,
consilio autem neque lingua neque manusneque manus neque lingua ah (contra Schol.） deerat. iam ad
certas res conficiendas certos homines delectos ac descriptos
habebat. neque vero, cum aliquid mandarat, confectum
putabat: nihil erat quod non ipse obiret, occurreret, vigilaret,
laboraret; frigus, sitim, famem ferre poterat.
hunc ego
hominem tam acrem, tam audacem, tam paratum, tam
callidum, tam in scelere vigilantem, tam in perditis rebus
diligentem nisi ex domesticis insidiis in castrense latrocinium
compulissem — dicam id quod sentio, Quirites — non facile
hanc tantam molem mali a cervicibus vestrisvestris cervicibus bs depulissem.
non ille nobis Saturnalia constituisset, neque tantotanti htx ante exiti
ac fati diem rei publicae denuntiavisset neque commisisset
ut signum, ut litterae suae testestestes denique tux manifesti sceleris deprehenderentur.
quae nunc illo absente sic gesta sunt ut
nullum in privata domo furtum umquam sit tam palam
inventum quam haec in totain tota ahot: tanta in bux re publica coniuratio manifesto
comprehensacomprehensa Nohl: inventa comprehensa a: inventa atque comprehensa ho: inventa atque deprehensa btux est. quod si Catilina in urbe ad hanc
diem remansisset, quamquam, quoad fuit, omnibus eius
consiliis occurri atque obstiti, tamen, ut levissime dicam,
dimicandum nobis cum illo fuisset, neque nos umquam,
cumcum dum bux ille in urbe hostis esset, tantis periculis rem publicam
tanta pace, tanto otio, tanto silentio liberassemus.
quamquam haec omnia, Quirites, ita sunt a me administrata
ut deorum immortalium nutu atquenutu atque om. a consilio et gesta
et provisa esse videantur. idque cum coniectura consequi
possumus, quod vix videturvidetur hbx: videretur aotu humanihumanis (om. u) consiliis htux tantam molem rerum gubernatio consequi g consili tantarum rerum
gubernatio esse potuisse, tum vero ita praesentes his
temporibus opem et auxilium nobis tulerunt ut eos paene
oculis videre possimuspossemus hg. nam ut illa omittam, visas nocturno
tempore ab occidente faces ardoremque caeli, ut fulminum
iactus, ut terrae motus relinquam, ut omittam ceterarelinquam, ut omittam cetera ceteraque tux quae
tamtam ita bx multa nobis consulibus facta sunt ut haec quae nunc
fiunt canere di immortales viderentur, hoc certe, QuiritesQuirites C1 (qui C) lg: om. cett.,
quod sum dicturus neque praetermittendum neque relinquendum
est.
nam profecto memoria tenetis Cotta et
Torquato consulibus compluris inin tux: inde o: de cett. Capitolio res de caelo
esse percussas, cum etcum et bshtx: et cum Cl: et tum AVao simulacra deorum depulsa sunt et
statuae veterum hominum deiectae et legum aera liquefacta
et tactus etiamet tactus etiam tactus est etiam g et Servius ad Ecl. i. 17 ille qui hanc urbem condidit Romulus,
quem inauratumauratum CAV lactentem Vhtu in Capitolio, parvum atque lactantem,
uberibus lupinis inhiantem fuisse meministis. quo quidem
tempore cum haruspices ex tota Etruria convenissent, caedis
atque incendia et legum interitum et bellum civile ac domesticum
et totius urbis atque imperi occasum appropinquare
dixerunt, nisi di immortales omni ratione placati suo
numine prope fata ipsa flexissent.
itaque illorum responsis
tum et ludi per decem dies facti sunt neque res ulla quae
ad placandos deos pertineret praetermissa est. idemque
iusserunt simulacrum Iovis facere maius et in excelsocelso Aahx conlocare
et contra atque anteaante aoux: om. h fuerat ad orientem convertere;
ac se sperare dixerunt, si illud signum quod videtis solis
ortum et forum curiamquecuriamque curiamAa: et curiam V conspiceret, fore ut ea consilia
quae clam essent inita contra salutem urbis atque imperi
inlustrarenturita inlustrarentur coni. Halm (ita ante collocandum hab. ux） ut a senatu populoque Romano perspici possent.
atque illud signum conlocandumconlocatum a consules illi locaveruntlocaverunt x: collocaverunt abh: statuerunt otu;
sed tanta fuit operis tarditas ut neque superioribus
consulibus neque nobis ante hodiernum diem conlocaretur.
hic quisquis hg: qui ab potest esseesse ah, Priscian. K. iii. 277: esse, Quirites bg tam aversus a vero,
tam praeceps, tam
mente captus qui neget haec omnia quae videmus praecipueque
hanc urbem deorum immortalium nutu ac potestate
administrari? etenim cum esset ita responsum, caedis,
incendia, interitum rei publicae comparari, et ea per civisper civis a perditis civibus g 29 eo bsg: et aho: et eo l,
quae tum propter magnitudinem scelerum non nullis incredibilia
videbantur, ea non modo cogitata a nefariis civibus
verum etiam suscepta esse sensistis. illud vero nonne
ita praesens est ut nutu Iovis optimi maximi factum esse
videatur, ut, cum hodierno die mane per forum meo iussu
et coniurati et eorum indices in aedem Concordiae ducerentur,
eo ipso tempore signum statueretur? quo conlocato
atque ad vos senatumque converso omnia et senatus et voset senatus et vos om. duo dett.
quae erant contra salutemsalutem senatum salutemque (et salutem h) hb omnium cogitatacogitata post erant hab. bs inlustrata et
patefacta vidistis.
quo etiam maiore sunt isti odio supplicioque
digni qui non solum vestris domiciliis atque
tectis sed etiam deorum templis atque delubris sunt funestos
ac nefarios ignis inferre conati. quibus ego si me restitisse
dicam, nimium mihi sumam et non sim ferendus: ille, ille
Iuppiter restitit; ille Capitolium, ille haec templa, ille
cunctam urbem, ille vos omnis salvos esse voluit. dis
ego immortalibus ducibusducibus om. ah mentem, Quirites a hanc mentem voluntatemque
suscepi atque ad haec tanta indicia perveni. iam vero illa
Allobrogum sollicitatio, iam ab Lentulo ceterisque domesticis
hostibus tam dementer tantae res creditae et ignotis
et barbaris commissaeque litterae numquam essent profecto,
nisi ab dis immortalibus huic tantae audaciae consilium
esset ereptum. quid vero? ut homines Galli ex civitate
male pacata, quae gens una restat quae bellum populo
Romano facere posse etet posse hg non nolle videatur, spem imperi ac
rerum maximarummaximarum aho: amplissimarum btux ultro sibi a patriciis hominibus oblatam
neglegerentneglegere Aa: neglegeret V vestramque salutem suis opibus anteponerentanteponere Aa: anteponeret V,
id non divinitus esse factum putatis, praesertim qui nos non
pugnando sed tacendo superare potueruntpotuerint Madvig (sed cf. Zielinski p. 202)?
quam ob rem, Quirites, quoniam ad omnia pulvinaria
supplicatio decreta est, celebratote illos dies cum coniugibus
ac liberis vestris. nam multi saepe honores dis immortalibus
iusti habiti sunt ac debiti, sed profecto iustiores numquam.
erepti enim estis ex crudelissimo ac miserrimo interitu,
ereptierepti aho: et erepti tux: om. b sine caede, sine sanguine, sine exercitu, sine dimicatione;
togati me uno togato duce et imperatore vicistis.
etenim recordamini,
Quirites, omnis civilis dissensiones,
non solum eas quas audistis sed eas quas vosmet ipsi
meministis atque vidistis. L. Sulla P. Sulpicium oppressitoppressit eiecit ex urbe add. abho: ex urbe eiecit add. tux, del. Lambinus:
C. Marium, custodem huius urbis, multosque fortis viros
partim eiecit ex civitate, partim interemit. Cn. Octavius
consul armis expulit ex urbe conlegam: omnis hic locus
acervis corporum et civium sanguine redundavit. superavit
postea Cinna cum Mario: tum vero clarissimis viris interfectis
lumina civitatis exstincta sunt. Vltus est huius
victoriae crudelitatem postea Sulla: ne dici quidem opus
est quanta deminutionedeminutione diminutione (demutatione C1: dimicatione x) codd. civium et quanta calamitate rei
publicae. dissensit M. Lepidus a clarissimo et fortissimoac fortissimo t sol.
viro Q. Catulo: attulit non tam ipsius interitus rei publicae
luctum quam ceterorum.
atque illae tamen omnesatque... omnes seclusi (tamen omnes om. x） dissensiones
erant eius modi quaequae ah: Quirites, quae bg non ad delendam sed ad
commutandam rem publicam pertinerent. non illi nullam
esse rem publicam sed in ea quae esset se esse principes,
neque hanc urbem conflagrare sed se in hac urbe florere
voluerunt. atque illae tamen omnes dissensiones, quarum
nulla exitium rei publicae quaesivit, eius modi fuerunt ut
non reconciliatione concordiae sed internicione civium
diiudicatae sintatque illae... sint del. Bloch. in hoc autem uno post hominum memoriam
maximo crudelissimoque bello, quale bellum nulla
umquam barbariabarbaries hx2 cum sua gente gessit, quo in bello lex
haec fuit a Lentulo, Catilina, Cethego, Cassio constituta
ut omnes qui salva urbe salvi esse possent in hostium
numero ducerentur, ita me gessi, Quirites, ut salvi omnesomnes om. bs, ante salvi hab. tux
conservaremini, et, cum hostes vestri tantum civium superfuturum
putassent quantum infinitae caedi restitisset, tantum
autem urbis quantum flamma obire non potuisset, et urbem
et civis integros incolumisqueintegros incolumisque omnes incolumes, Quirites (q. l) b servavi.
quibus pro tantis
rebus, QuiritesQuirites om. C1, nullum ego a vobis praemium virtutis, nullum
insigne honoris, nullum monumentum laudis postulabopostulo bsx
praeterquam huius diei memoriammemoriam vestram hbx sempiternam. in animis
ego vestris omnis triumphos meos, omnia ornamenta honoris,
monumenta gloriae, laudis insignia condi et conlocari
volo. nihil me mutum potest delectare, nihil tacitum, nihil
denique eius modi quod etiam minus digni adsequi possintpossint bsux: possunt cett..
memoria vestra, Quirites, nostrae resres nostrae bs alentur, sermonibus
crescent, litterarum monumentis inveterascent et conroborabuntur;
eandemque diem intellego, quam spero aeternam
fore, propagatam esse et ad salutem urbis et ad memoriam
consulatus meipropagatam esse... mei mei propagatam g, unoque tempore in hac re publica duos
civis exstitisse quorum alter finis vestri imperi non terrae
sed caeli regionibus terminaret, alter huiushuius eiusdem btux imperi domicilium
sedisque servaret.
sed quoniam earum rerum quas
ego gessi non eadem est fortuna atque condicio quae
illorum qui externa bella gesserunt, quod mihi cum eiseis his abho: illis tux
vivendum est quos vici ac subegi, illi hostis aut interfectos
aut oppressos reliquerunt, vestrum est, Quirites, si ceteris
facta sua recte prosunt, mihi mea ne quando obsint providere.
mentes enim hominum audacissimorum sceleratae
ac nefariae ne vobis nocere possent ego providi, ne mihi
noceant vestrum est providere. quamquam, Quirites, mihi
quidem ipsi nihil ab istis iam noceri potest. Magnum enim
est in bonisbonis lg: nobis absh praesidium quod mihi in perpetuum comparatum
est, magna in re publica dignitas quae me semper
tacita defendet, magna vis conscientiae quam qui neglegunt,
cum me violare volent, sese Aabo: se ipsi cett. indicabunt.
est enimenim etiam tux nobis isis g: om.abh
animus, Quirites, ut non modo nullius audaciae cedamus
sed etiam omnis improbos ultro semper lacessamus. quod
si omnis impetus domesticorum hostium depulsus a vobis
se in me unum converterit, vobis erit videndumprovidendum hg, Quirites,
qua condicione posthac eos esse velitis qui se pro salute
vestra obtulerintobtulerint alu: obtulerunt cett. invidiae periculisque omnibus: mihi quidem
ipsi quid est quod iam ad vitae fructum possit adquiri,
cum praesertim neque in honore vestro neque in gloria
virtutis quicquam videam altius quo mihi libeat ascendere?
illud perficiam profectoprofecto perficiam b,
Quirites, ut ea quae gessi in consulatu
privatus tuear atque ornem, ut, si qua est invidia inin om. b
conservanda re publica suscepta, laedat invidos, mihi valeat
ad gloriam. denique ita me in re publica tractabo ut
meminerim semper quae gesserim, curemque ut ea virtute
non casu gesta esse videantur. vos, Quirites, quoniam
iam est noxnox est bs, venerativeneramini hg Iovem illum custodem huius urbis ac
vestrum in vestra tecta discedite et ea, quamquam iam est
periculum depulsum, tamen aeque ac priore noctenocte fecistis hx custodiis
vigiliisque defendite. id ne vobis diutius faciendum sit
atque ut in perpetua pace esse possitis providebo, QuiritesQuirites om. abso.
IN L. CATILINAM ORATIO QVARTA
HABITA IN SENATV
video, patres conscripti, in me omnium vestrum ora
atque oculos esse conversos, video vos non solum de
vestro ac rei publicae verum etiam, si id depulsum sit,
de meo periculo esse sollicitos. est mihi iucunda in malis
et grata in dolore vestra erga me voluntas, sed eam per
deos immortalis! deponite atque obliti salutis meae de
vobis ac de vestris liberis cogitate. mihi si haec condicio
consulatus data est ut omnis acerbitates, omnis dolores
cruciatusque perferrem, feram non solum fortiter verum
etiam libenter, dum modo meis laboribus vobis populoque
Romano dignitas salusque pariatur.
ego sum ille
consul, patres conscripti, cui non forum in quo omnis
aequitas continetur, non campus consularibus auspiciis
consecratus, non curia, summum auxilium omnium gentium,
non domus, commune perfugium, non lectus ad
quietem datus, non denique haec sedes honorishonoris sella (id est sella t) curulis add. codd.: del. Muretus umquam
vacua mortis periculo atque insidiis fuit. ego multa tacui,
multa pertuli, multa concessi, multa meo quodam dolore in
vestro timore sanavi. nunc si hunc exitum consulatus mei
di immortales esse voluerunt ut vos populumque Romanum
ex caede miserrimamiserrima AVb: miseria cett., coniuges liberosque vestros virginesque
Vestalis ex acerbissima vexatione, templa atque delubra,
hanc pulcherrimam patriam omnium nostrum ex foedissima
flamma, totam Italiam ex bello et vastitate eriperem,
quaecumque mihi uni proponeturproponeretur a fortuna subeatur. etenim
si P. Lentulus suum nomen inductus a vatibus fatale
ad perniciem rei publicae fore putavit, cur ego non laeter
meum consulatum ad salutem populi Romani prope fatalem
exstitisse?
qua re, patres conscripti, consulite vobis, prospicite
patriae, conservate vos, coniuges, liberos fortunasque
vestras, populi Romani nomen salutemque defendite;
mihi parcere ac de me cogitare desinite. nam primum
debeo sperare omnis deos qui huic urbi praesident pro
eo mihi ac mereor relaturos esse gratiam; deinde, si quid
obtigerit, aequo animo paratoque moriar. nam neque
turpisturpis gravis Quintil. vi. 3. 109 mors forti viro potest accidere neque immatura
consulari nec misera sapientimisera sapienti ht: misera aspicienti (-cient au) cett.. nec tamen ego sum ille
ferreus qui fratris carissimi atque amantissimi praesentis
maerore non movear horumque omnium lacrimis a quibus
me circumsessum videtis. neque meam mentem non
domum saepe revocat exanimata uxor et abiecta metu
filia et parvolus filius, quem mihi videtur amplecti res
publica tamquam obsidem consulatus mei, neque ille qui
exspectans huius exitum diei stat in conspectu meo gener.
moveor his rebus omnibus, sed in eam partem utiuti ut Vh: ut ii coni. Halm salvi
sint vobiscum omnes, etiam si me vis aliqua oppresserit,
potius quam etquam et fort. quam ut et illi et nos una rei publicae peste pereamus.
qua re, patres conscripti, incumbite ad salutem rei publicae,
circumspicite omnis procellas quae impendent nisi providetis.
non Ti. Gracchus quod iterum tribunus plebis
fieri voluit, non C. Gracchus quod agrarios concitare conatus
estconatus est h: est conatus V: conatus cett., non L. Saturninus quod C. Memmium occidit, in
discrimen aliquod atque in vestrae severitatis iudicium
adducitur: tenentur ei qui ad urbis incendium, ad vestram
omnium caedem, ad Catilinam accipiendum Romae restiterunt,
tenentur litterae, signa, manus, denique unius
cuiusque confessio: sollicitantur Allobroges, servitia excitantur,
Catilina arcessitur, id estid est l: idẽ abu: item o: om. a: tale h initum consilium ut
interfectis omnibus nemo ne ad deplorandum quidem
populi Romani nomen atque ad lamentandam tanti imperi
calamitatem relinquatur.
haec omnia indices detulerunt,
rei confessi sunt, vos multis iam iudiciis iudicavistis, primum
quod mihi gratias egistis singularibus verbis et mea
virtute atque diligentia perditorum hominum coniurationem
patefactam esse decrevistis, deinde quod P. Lentulum se
abdicareut se abdicaret lt praetura coegistis; tum quod eum et ceteros de
quibus iudicastis in custodiam dandos censuistis, maximeque
quod meo nomine supplicationem decrevistis, qui honos
togato habitus ante me est nemini; postremo hesterno
die praemia legatis Allobrogum Titoque Volturcio dedistis
amplissima. quae sunt omnia eius modi ut eiut ei (i A) Ah: uti (ut o) cett. qui in
custodiam nominatim dati sunt sine ulla dubitatione a vobis
damnati esse videantur.
sed ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam
integrumfort. integrum sit et, et de facto quid iudicetis et de poena
quid censeatis. illa praedicam quae sunt consulis. ego
magnum in re publica versari furorem et nova quaedam
misceri et concitari mala iam pridem videbam, sed hanc
tantam, tam exitiosam haberi coniurationem a civibus numquam
putavi. nunc quicquid est, quocumque vestrae
mentes inclinant atque sententiae, statuendum vobis ante
noctem est. quantum facinus ad vos delatum sit videtis.
huic si paucos putatis adfinis esse, vehementer erratis.
Latius opinione disseminatum est hoc malum; manavit
non solum per Italiam verum etiam transcendit Alpis et
obscure serpens multas iam provincias occupavit. id opprimi
sustentando etet AVbho: aut a: ac ltu prolatando nullo pacto potest; quacumque
ratione placet celeriter vobis vindicandum est.
video duas adhuc esse sententias, unam D.
Silani qui
censet eos qui haec delere conati sunt morte esse multandos,
alteram C. Caesaris qui mortis poenam removet,
ceterorum suppliciorum omnis acerbitates amplectitur.
Vterque et pro suasui ltu dignitate et pro rerum magnitudine in
summa severitate versatur. alter eos qui nos omnis,
qui populum Romanum vita privare conati sunt, quiqui populum Romanum del. Bloch delere
imperium, qui populi Romani nomen exstinguere, punctum
temporis frui vita et hoc communi spiritu non putat
oportere atque hoc genus poenae saepe in improbos civis
in hac re publica esse usurpatum recordatur. alter intellegit
mortem aa mei: ab Schol. Ambr. edd. recc. dis immortalibus non esse supplici causa
constitutam, sed aut necessitatem naturae aut laborum
ac miseriarum quietemquietem esse t sol.. itaque eam sapientes numquam
inviti, fortes saepe etiam libenter oppetiveruntoppetiverunt Aab: optinuerunt V: appetiverunt cett.. vincula
vero et ea sempiterna certe ad singularem poenam nefarii
sceleris inventa sunt. municipiis dispertiri iubet. habere
videtur ista res iniquitatem, si imperare velis, difficultatem, si
rogare.
decernatur tamen, si placet. ego enim suscipiam
et, ut spero, reperiam qui id quod salutis omnium causa
statueritis non putentputent Ernesti: putet codd. esse suae dignitatis recusare. adiungit
gravem poenam municipiismunicipibus t, si quis eorum vincula
ruperit; horribilis custodias circumdat et dignasdignas i, Lambinus: digna cett. scelere
hominum perditorum; sancit ne quis eorum poenam quos
condemnat aut per senatum aut per populum levare possitpossit levare b, Zielinski;
eripit etiam spem quae sola hominem in miseriis consolari
solet. bona praeterea publicari iubet; vitam solam relinquit
nefariis hominibus: quam si eripuisset, multas uno dolore
animi atque corporis miseriasmiserias supplevi: aerumnas Halm: om. codd. (animi atque corporis multos uno dolore h: multos una dolores animi atque corporis Kayser: multos uno dolore dolores etc. Graevius） et omnis scelerum poenas
ademisset. itaque ut aliqua in vita formido improbis
esset propositaproposita Müller: posita codd., apud inferos eius modi quaedam illi
antiqui supplicia impiis constituta esse voluerunt, quod
videlicet intellegebant his remotis non esse mortem ipsam
pertimescendam.
nunc, patres conscripti, ego mea video quid intersit.
si eritis secuti sententiam C. Caesaris, quoniam hanc is
in re publicain re p. bho: in rem p. cett. (etiam C） viam quae popularis habetur secutus est,
fortasse minus erunt hoc auctore et cognitore huiusce
sententiae mihi populares impetus pertimescendi; sin illam
alteram, nescio an amplius mihi negoti contrahatur. sed
tamen meorum periculorum rationes utilitas rei publicae
vincatvincat Schol. Gron.: vindicat codd.. habemus enim a Caesare, sicut ipsius dignitas
et maiorum eius amplitudo postulabat, sententiam tamquam
obsidem perpetuae in rem publicam voluntatis. intellectum
est quid interesset inter levitatem contionatorum
et animum vere popularem saluti populi consulentem.
video de istis qui se popularis haberi volunt abesse non
neminem, ne de capite videlicet civium Romanorum
sententiam ferat. is etis et set a: at is et Kayser nudius tertius in custodiam civis
Romanos dedit et supplicationem mihi decrevit et indices
hesterno die maximis praemiis adfecit. iam hoc nemini
dubium est qui reo custodiam, quaesitoriquaesitori ahu: quaestori bot gratulationem,
indici praemium decreritdecrerit Ca: decreverit AV: decrevit cett., quid de tota re et causa iudicarit.
at vero C. Caesar intellegit legem Semproniam esse de
civibus Romanis constitutam; qui autem rei publicae sit
hostis eum civem esse nullo modo posse: denique ipsum
latorem Semproniae legis iussuiniussu Bucherius populi poenas rei publicae
dependisse. idem ipsum LentulumLentulum fort. Lentulum, illum, largitorem et prodigum,
non putat, cum de pernicie populi Romani, exitio
huius urbis tam acerbe, tam crudeliter cogitarit, etiam
appellari posse popularem. itaque homo mitissimus atque
lenissimus non dubitat P. Lentulum aeternis tenebris vinculisque
mandare et sancit in posterum ne quis huius supplicio
levando sese hltu: a se abo iactare et in pernicie populi Romani
posthac popularis esse possit. adiungit etiam publicationem
bonorum, ut omnis animi cruciatus et corporis etiam
egestas ac mendicitas consequatur.
quam ob rem, sive hoc statueritis, dederitis mihi comitem
ad contionem populo carum atque iucundum, sive
Silani sententiam sequi malueritis, facile me atque vosvos b: vos a cett.
crudelitatis vituperatione populus Romanuspopulus Romanus populo Romano a, Müller: om. lg liberabitliberabit scripsi (cf. Har. Resp. 49): om. a: exsolvitis bh: defendetis lg: eripiam i: purgabo Müller, atque
obtinebo eam multo leniorem fuisse. quamquam, patres
conscripti, quae potest esse in tanti sceleris immanitate
punienda crudelitas? ego enim de meo sensu iudico.
nam ita mihi salva re publica vobiscum perfrui liceat ut
ego, quod in hac causa vehementior sum, non atrocitate
animi moveormoveor AVb（l2): movear ahl1g — quis enim est me mitior? — sed singulari
quadam humanitate et misericordia. videor enim
mihi videre hanc urbem, lucem orbis terrarum atque
arcem omnium gentium, subito uno incendio concidentem.
cerno animo sepulta in patriasepulta in patria Aah: sepultam patriam cett. miseros atque insepultos
acervos civium, versatur mihi ante oculos aspectus Cethegi
et furor in vestra caede bacchantis.
cum vero mihi proposui
regnantem Lentulum, sicut ipse sese om. ah, post fatis hab.b ex fatis sperasse
confessus est, purpuratum esse huichuic CAab1: hunc cett. Gabinium, cum exercitu
venisse Catilinam, tum lamentationem matrum familias,
tum fugam virginum atque puerorum ac vexationemvexationem CV: vexantium Aahls: vexantiam bu virginum
Vestalium perhorresco, et, quia mihi vehementer
haec videntur misera atque miseranda, idcirco in eos
qui ea perficere voluerunt me severum vehementemque
praebebopraebeo b (contra Arusian. K. vii. 486). etenim quaero, si quis pater familias, liberis
suis a servo interfectis, uxore occisa, incensa domo, supplicium
de servisservis servo cod. Paris. 6602, Lactantius, de ira Dei 1. 17 non quamnon quam Lambinus: numquam Lactantius: quam codd. acerbissimum sumpserit, utrum
is clemens ac misericors an inhumanissimus et crudelissimus
esse videatur? mihi vero importunus ac ferreus
qui non doloredolore ac (et edd.) cruciatu nocentis suum b2shl2: dolore nocentis suum o: om. cett. et cruciatu nocentis suum dolorem cruciatumquecruciatumque (om. que V) ahlo: ac cruciatum b2s: cruciatu tu
lenierit. sic nos in his hominibus qui nos, qui
coniuges, qui liberos nostros trucidare voluerunt, qui singulas
unius cuiusque nostrum domos et hoc universum rei
publicae domicilium delere conati sunt, qui id egerunt
ut gentem Allobrogum in vestigiis huius urbis atque in
cinere deflagrati imperi conlocarent, si vehementissimi
fuerimus, misericordes habebimur; sin remissiores esse
voluerimus, summaesummae l1g: summa cett. nobis crudelitatis in patriae civiumque
pernicie fama subeunda est.
Nisi vero cuipiam L. Caesar,
vir fortissimus et amantissimus rei publicae, crudelior
nudius tertius visus est, cum sororis suae, feminae lectissimaelectissimae C2: electissimae C1 cett.,
virum praesentem et audientem vita privandum
esse dixit, cum avum suumsuum bl2 et Schol.: om. cett. iussu consulis interfectum
filiumque eius impuberem legatum a patre missum in carcere
necatumnecatum fort. e re p. necatos excidit esse dixit. quorum quod simile factum, quod
initum delendae rei publicae consilium? largitionis voluntas
tum in re publica versata est et partium quaedam
contentio. atque illoillo eo b tempore huius avus Lentuli, vir
clarissimusviri clarissimi CAV, armatus Gracchum est persecutus. ille etiam
grave tum volnus accepit, ne quid de summa rei publicaesumma rei p. summa rei p. dignitate a: summa dignitate rei p. bhx: summa re p. pauci dett.
minuereturminueretur diminueretur bh (minueretur... rei p. om. CAV）; hic ad evertenda fundamenta rei publicaerei p. fundamenta a
Gallos arcessit, servitia concitat, Catilinam vocat, attribuit
nos trucidandos Cethego et ceteros civis interficiendos
Gabinio, urbem inflammandam CassioCassio ox: om. cett., totam Italiam vastandam
diripiendamque Catilinae. vereamini minusminus hic inserui, nimis ante aliquid habent codd. censeo
ne in hoc scelere tam immani ac nefando aliquid severiusseverius severe bx
statuisse videamini: multo magis est verendum ne remissione
poenae crudeles in patriam quam ne severitate
animadversionis nimis vehementes in acerbissimos hostis
fuisse videamur.
sed ea quae exaudio, patres conscripti, dissimulare
non possum. iaciuntur enim voces quae perveniunt ad
auris meas eorum qui vereri videntur utut ut non hl2: ne non b habeam satis
praesidi ad ea quae vos statueritis hodierno die transigenda.
omnia et provisa et parata et constituta suntsunt bl2x: om. cett.,
patres conscripti, cum mea summa cura atque diligentia
tum multo etiam maiore populi Romani ad summum imperium
retinendum et ad communis fortunas conservandas
voluntate. omnes adsunt omnium ordinum homines,
omnium generumomnium generum Putsche: om. codd., omnium deniquedenique om. A aetatum; plenum est
forum, plena templa circum forum, pleni omnes aditus
huius templi ac lociloci ac templi bx. causa est enim post urbem conditam
haec inventa sola in qua omnes sentirentsentirent lox: sentire atu: sentiunt b: sentire videmus Nohl (cf. § 19) unum atque
idem praeter eos qui, cum sibi viderent esse pereundum,
cum omnibus potius quam soli perire voluerunt.
hosce
ego homines excipio et secerno libenter, neque in improborum
civium sed in acerbissimorum hostium numero
habendos puto. ceteri vero, di immortales! qua frequentia,
quo studio, qua virtute ad communem salutem
dignitatemque consentiunt! quid ego hic equites Romanos
commemorem? qui vobis ita summam ordinis consilique
concedunt ut vobiscum de amore rei publicae
certent; quos ex multorum annorum dissensione huius
ordinis ad societatem concordiamque revocatos hodiernus
dies vobiscum atque haec causa coniungit. quam si coniunctionem
in consulatu confirmatam meo perpetuam in re
publica tenuerimus, confirmo vobis nullum posthac malum
civile ac domesticum ad ullam rei publicae partem esse
venturum. Pari studio defendendae rei publicae convenisse
video tribunos aerarios, fortissimos viros; scribas item
universos quos, cum casu hic dies ad aerarium frequentasset,
video ab exspectatione sortis ad salutem communem
esse conversos.
omnis ingenuorum adest multitudo, etiam
tenuissimorum. quis est enim cui non haec templa,
aspectus urbis, possessio libertatis, lux denique haec ipsa
etet et hoc bl2x commune patriae solum cumcum ox: non h (om. non post cui): om. cett. sit carum tum vero dulce
atque iucundum?
operae pretium est, patres conscripti,
libertinorum hominum studia cognoscere qui, sua virtute
fortunam huius civitatis consecuti, verevere verum AV: om. b: hanc suam patriam
esseesse om. b, post suam hab. a, post iudicant t iudicant quam quidamquidam bhl: qui (quã V) cett. hic nati, et summo nati locoloco nati bo, non
patriam suam sed urbem hostium esse iudicaverunt. sed
quid ego hosce ordines atque homineshosce ordines atque homines V: huiusce ordinisque homines A: huiusce ordinis hominesque a: huiusce ordinis homines (om. homines u) lg: hosce homines ordinesque bh: hosce ordines hominesque i commemoro quos
privatae fortunae, quos communis res publica, quos denique
libertas ea quae dulcissima est ad salutem patriae defendendam
excitavit? servus est nemo, qui modomodo nunc modo AV: non modo ah tolerabili
condicione sit servitutis, qui non audaciam civium perhorrescat,
qui non haec stare cupiat, qui non quantumtantum quantum bho audetaudeat ab
et quantumquantum bl1x: in quantum cett. potest conferat ad salutemcommunem post salutem add. bh, ante salutem x voluntatis.
qua re
si quem vestrum forte commovet hoc quod auditum est,
lenonem quendam Lentuli concursare circum tabernas,
pretio sperare sollicitari posse animos egentium atque imperitorum,
est id quidem coeptum atque temptatum, sed nulli
sunt inventi tam aut fortuna miseri aut voluntate perditi qui
non illum ipsum sellae atque operis et quaestus cotidiani
locum, qui non cubile ac lectulum suumillum suum bl2x, qui denique non
cursum hunc otiosum vitae suae salvum esse velint. multo
vero maxima pars eorum qui in tabernis sunt, immoimmo cod. Oxon. Dorvill. 79 sup. lin., et unus cod. Halmii: nisi cett. vero
— id enim potius est dicendum — genus hoc universum
amantissimum est oti. etenim omne instrumentum, omnis
opera atque quaestus frequentia civium sustentatur, alitur
otio; quorum si quaestus occlusis tabernis minui solet, quid
tandem incensis futurum fuit?
quae cum ita sint, patres
conscripti, vobis populi Romani praesidia non desunt: vos
ne populo Romano deesse videamini providete.
habetis
consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex media
morte non ad vitam suam sed ad salutem vestram reservatum.
omnes ordines ad conservandam rem publicam
mente, voluntatevoluntate voluntate studio virtute bx, voce consentiunt. obsessa facibus et
telis impiae coniurationis vobis supplex manus tendit patria
communis, vobis se, vobis vitam omnium civium, vobis
arcem et Capitolium, vobis aras Penatium, vobis illum
ignem Vestae sempiternum, vobis omnium deorum templa
atque delubra, vobis muros atque urbis tecta commendat.
praeterea de vestra vita, de coniugum vestrarum atque liberorum
anima, de fortunis omniumomnibus x, de sedibus, de focis
vestris hodierno die vobis iudicandum est.
habetis ducem
memorem vestri, oblitum sui, quae non semper facultas
datur; habetis omnis ordines, omnis homines, universum
populum Romanum, id quod in civili causa hodierno die
primum videmus, unum atque idem sentientem. cogitate
quantis laboribus fundatum imperium, quanta virtute stabilitam
libertatem, quanta deorum benignitate auctas exaggeratasque
fortunas una nox paenequam paene h delerit. id ne umquam
posthac non modo nonmodo non modo ltux confici sed ne cogitari quidem
possit a civibus hodierno die providendum estest Abhox: om. cett.. atque
haec, non ut vos qui mihi studio paene praecurritis excitarem,
locutus sum, sed ut mea vox quae debet esse in re
publica princeps officio functa consulari videretur.
nunc ante quam ad sententiam redeo, de me pauca
dicam. ego, quanta manus est coniuratorum, quam videtis
esse permagnam, tantam me inimicorum multitudinem
suscepisse video; sed eam turpem iudicoturpem iudico scripsi: esse turpem iudico At: iudico esse turpem b: esse iudico turpem cett. et infirmamet infirmam et contemptam add. bhx et
abiectam. quod si aliquando alicuius furore et scelere
concitata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae
dignitas, me tamen meorum factorum atque consiliorum
numquam, patres conscripti, paenitebit. etenim mors,
quam illiilli illi mihi bh: mihi illi x fortasse minitantur, omnibus est parata: vitae
tantam laudem quanta vos me vestris decretis honestastis
nemo est adsecutus; ceteris enim semper bene gestagestae AVb, mihi
uni conservata re publicaconservatae rei p. Vb gratulationem decrevistis.
sit
Scipio clarus ille cuius consilio atque virtute Hannibal in
Africam redire atque Italiaex Italia b decedere coactus est, ornetur
alter eximia laude Africanus qui duas urbis huic imperio
infestissimas Karthaginem Numantiamque delevit, habeatur
vir egregius Paulus ille cuius currum rex potentissimus
quondam et nobilissimus Perses honestavit, sit aeterna
gloria Marius qui bis Italiam obsidione et metu servitutis
liberavit, anteponatur omnibus Pompeius cuius res gestae
atque virtutes isdem quibus solis cursus regionibus ac terminis
continentur: erit profecto inter horum laudes aliquid
loci nostrae gloriae, nisi forte maius est patefacere nobis
provincias quo exire possimus quam curare ut etiam illi
qui absunt habeant quo victores revertantur.
quamquam
est uno loco condicio melior externae victoriae quam domesticae,
quod hostes alienigenae aut oppressi serviunt aut
receptirecepti recepto h: recepti in amicitiam b beneficio se obligatos putant, qui autem ex numero
civium dementia aliqua depravati hostes patriae semel esse
coeperunt, eos, cum a pernicie rei publicae reppuleris, nec
vi coercere nec beneficio placare possis. qua re mihi cum
perditis civibus aeternum bellum susceptum esse video.
id ego vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque
tantorum periculorum, quae non modo in hoc populo qui
servatus est sed inin x cod. S. Marci 255 sup. lin.: om. cett. omnium gentium sermonibus ac mentibus
semper haerebit, a me atque a meis facile propulsari
posse confido. neque ulla profecto tanta vis reperietur
quae coniunctionemconiunctionem bx: conductionem cett. vestram equitumque Romanorum et
tantam conspirationem bonorum omnium confringere et
labefactare possit.
quae cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro provincia
quam neglexi, pro triumpho ceterisque laudis insignibus
quae sunt a me propter urbis vestraeque salutis
custodiam repudiata, pro clientelis hospitiisquehospitiisque hospitesque AV: hospitibusque h provincialibus
quae tamen urbanis opibus non minore labore tueor
quam comparo, pro his igitur omnibus rebus, pro meis in
vos singularibus studiis proque hac quam perspicitisprospicitis abt: conspicitis h ad
conservandam rem publicam diligentia nihil a vobis nisi
huius temporis totiusque mei consulatus memoriam postulo:
quae dum erit in vestris fixa mentibus, tutissimo me muro
saeptum esse arbitrabor. quod si meam spem vis improborum
fefellerit atque superaverit, commendo vobis parvum
meum filium, cui profecto satis erit praesidi non solum ad
salutem verum etiam ad dignitatem, si eius qui haec omnia
suo soliussolius lx: solus cett. periculo conservarit illum filium esseesse filium Zielinski memineritis.
quapropter de summa salute vestra populique Romani,
de
vestris coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis atque
templis, de totius urbis tectis ac sedibus, de imperio ac
libertate, de salute Italiae, de universa re publica decernite
diligenter, ut instituistis, ac fortiter. habetis eum consulem
qui et parere vestris decretisdecretis om. A in lac. non dubitet et ea quae
statueritis, quoad vivet, defendere et per se ipsum praestare
possitquoad possit h.
PRO L. MVRENA ORATIO
quae precatusquae precatus Naugerius: quae deprecatus codd. (cf. Quintil. ix. 4. 107, Creticus et initiis optimus. Quod precatus a dis immortalibus sum): quod precatus Halm (2) cum Quintil. aa S1xy: ab S2BAp dis immortalibus sum, iudices, more
institutoque maiorum illo die quo auspicato comitiis centuriatis
L. Murenam consulem renuntiavi, ut ea res mihi fideifidei Lambinus: fides SAp, om. Bxy
magistratuique meo, populo plebique Romanae bene atque
feliciter eveniret, eademeadem idem Boot precor ab isdem dis immortalibus
ob eiusdem hominis consulatum una cum salute obtinendum,
et ut vestrae mentes atque sententiae cum populi Romani
voluntatibus suffragiisque consentiant, eaque res vobis populoque
Romano pacem, tranquillitatem, otium concordiamque
adferat. quod si illa sollemnis comitiorum precatio
consularibus auspiciis consecrata tantam habet in se vim
et religionem quantam rei publicae dignitas postulat, idem
ego sum precatus ut eis quoque hominibus quibus hic
consulatus me rogante datus esset ea res fauste feliciter
prospereque eveniret.
quae cum ita sint, iudices, et cum
omnis deorum immortalium potestas aut translatatralata Sp sit ad
vos aut certe communicata vobiscum, idem consulemconsulem Boot: consul ei (eum w) codd.
vestrae fidei commendat qui antea dis immortalibus commendavit,
ut eiusdem hominis voce et declaratus consul
et defensus beneficium populi Romani cum vestra atque
omnium civium salute tueatur.
et quoniam in hoc officio studium meae defensionis ab
accusatoribus atque etiam ipsa susceptio causae reprensa
est, ante quam pro L. Murena dicere instituo, pro me ipso
pauca dicam, non quo mihi potior hoc quidemquidem Lag. 9: quidem in cett. tempore
sit offici mei quam huiusce salutis defensio, sed ut meo
facto vobis probato maiore auctoritate ab huius honore
fama fortunisque omnibus inimicorum impetus propulsare
possim.
et primum M. Catoni vitam ad certam rationis normam
derigentiderigenti SApf: dirigenti xyw et diligentissime perpendenti momenta officiorum
omnium de officio meo respondebo. negat fuisse rectum
Cato me et consulem et legis ambitus latorem et tam severe
gesto consulatu causam L. Murenae attingere. cuius
reprehensio me vehementer movet, non solum ut vobis,
iudices, quibus maxime debeo, verum etiam ut ipsi Catoni,
gravissimo atque integerrimo viro, rationem facti mei probem.
A quo tandem, M. Cato, est aequius consulem
defendi quam a consule? quis mihi in re publica potest
aut debet esse coniunctior quam is cui res publica a me
iama me iam Klotz: ame/77/a S (m. 2 in lac.): a me una cett.: a me uno Lambinus: a me in manum Müller: fort. a me universa (universa a me Landgraf） traditur sustinenda magnis meis laboribus et periculis
sustentata? quod si in eisiis (is) f1: his cett. rebus repetendis quae mancipi
sunt is periculum iudiciiudici om. A praestare debet qui se nexu
obligavit, profecto etiam rectius in iudicio consulis designati
is potissimum consulconsul del. Madvig qui consulem declaravit auctor benefici
populi Romani defensorque periculi esse debebit.
ac
si, ut non nullis in civitatibus fieri solet, patronus huic
causae publice constitueretur, is potissimum summopotissimum summo Madvig: potissimo (-e y2) codd. honore
adfecto defensor daretur qui eodem honore praeditus non
minus adferret ad dicendum auctoritatis quam facultatis.
quod si e portue portu Quintil. v. 11. 23: portu By: portus cett. solventibus ei quiei qui qui Quintil. iam in portum ex alto
invehuntur praecipere summo studio solent etsolent et y2: solent ei SApfw: solent eis xy1 tempestatum
rationem et praedonum et locorum, quod natura adfertadfert fert Victorius (contra Quintil.）
ut eis faveamus qui eadem pericula quibus nos perfuncti
sumus ingredianturingrediantur pfw, Quintil.: ingrediuntur SAxy, quo tandem me esse animoanimo esse Quintil. oportet
prope iam ex magna iactatione terram videntem in hunc
cui video maximas rei publicaerei p. om. Quintil. tempestates esse subeundas?
qua re si est boni consulis non solum videre quid agatur
verum etiam providere quid futurum sit, ostendam alio
loco quantum salutis communis intersit duos consules in
re publica Kalendis Ianuariis esse.
quod si ita est, non
tam me officium debuit ad hominis amici fortunas quam
res publica consulem ad communem salutem defendendam
vocare.
nam quod legem de ambitu tuli, certe ita tuli ut
eam quam mihimet ipsi iam pridem tulerimtuleram Bake de civium
periculis defendendis non abrogaremabrogarim Wesenberg. etenim si largitionem
factam esse confiterer idque recte factum esse
defenderem, facerem improbe, etiam si alius legem tulisset;
cum vero nihil commissum contra legem esse defendam,
quid est quod meam defensionem latio legis impediat?
negatnegat negas Kayser (Cato ante Catilinam add. Hotoman） esse eiusdem severitatis Catilinam exitium rei
publicae intra moenia molientem verbis et paene imperio
exex x: et cett. urbe expulisse et nunc pro L. Murena dicere. ego
autem has partispartis Sylvius: artis codd. lenitatis et misericordiae quas me natura
ipsa docuit semper egi libenter, illam vero gravitatis severitatisque
personam non appetivi, sed ab re publica mihi
impositam sustinui, sicut huius imperi dignitas in summo
periculo civium postulabat. quod si tum, cum res publica
vim et severitatem desiderabat, vici naturam et tam vehemens
fui quam cogebar, non quam volebam, nunc cum
omnes me causae ad misericordiam atque adatque ad atque Ap humanitatem
vocent, quanto tandem studio debeo naturae meae consuetudinique
servire? ac de officio defensionis meae ac de
ratione accusationis tuae fortasse etiam alia in parte
orationis dicendum nobis erit.
sed me, iudices, non minus hominis sapientissimi atque
ornatissimi, Ser. Sulpici, conquestio quam Catonis accusatio
commovebataccusatio commovebat cattio acommovebat S: captio commovebat A qui gravissime et acerbissime se ferrese ferre Lambinus: ferme codd. dixit me
familiaritatis necessitudinisque oblitum causam L. Murenae
contra se defendere. huic ego, iudices, satis facere cupio
vosque adhibere arbitros. nam cum grave est vere accusari
in amicitia, tum, etiam si falso accuseris, non est neglegendum.
ego, Ser. Sulpici, me in petitione tua tibi omnia
studia atque officia pro nostra necessitudine et debuisse
confiteor et praestitisse arbitror. nihil tibi consulatum
petenti a me defuit quod esset aut ab amico aut a gratioso
aut a consule postulandum. abiitabiit xyw: abit cett. illud tempus; mutata
ratio est. sic existimo, sic mihi persuadeo, me tibi contra
honorem MurenaeL. Murenae Lambinus quantum tu a me postulare ausus sis,
tantum debuisse, contra salutem nihil debere.
neque
enim, si tibi tum cum peteres consulatum studui, nuncconsulatum studui nunc scripsi (ex Quintil. xi. 1. 68 se studuisse petitioni Sulpicii contra honorem Murenae, non idem debere actioni contra caput): consulatum adfui nunc y2: om. cett. cum
Murenam ipsum petas, adiutor eodem pacto esse debeo.
atque hoc non modo nonnon modo non non modo Müller laudari sed ne concedi quidem
potest ut amicis nostris accusantibus non etiam alienissimos
defendamus.
mihi autem cum Murena, iudices, et magna
et vetus amicitia est, quae in capitis dimicatione a Ser.
Sulpicio non idcirco obruetur quod ab eodemab eodem (eod SB) mei: ab eo w, Halm in honoris
contentione superata est. quae si causa non esset, tamen
vel dignitas hominis vel honoris eius quem adeptus est
amplitudo summamsummae Bake infamiam Gulielmius: famam codd. mihi superbiae crudelitatisque infamiam
inussisset, si hominis et suis et populi Romani ornamentis
amplissimi causam tanti periculi repudiassem. neque enim
iam mihi licet neque est integrum ut meum laborem hominum
periculis sublevandis non impertiam. nam cum
praemia mihi tanta pro hac industria sint data quanta antea
nemini, sic existimo, labores quos in petitione exceperissic existimo, labores quos in petitione exceperis scripsi: si (sic pw) exiceperis (excep. f, excip. w) Spfw: sic et si ceperis Axy: sic existimo si ceperis Lag. 9: sic censeo quos labores adipiscendi spe susceperis Madvig: labores per quos ea ceperis Angelius, eos,
cum adeptus sis, deponere, esseesse Sfw: esse et A: esset pxy hominis et astuti et ingrati.
quod si licet desinere,
si te auctore possum, si nulla inertiae
infamiainfamia Wesenberg: om. codd., nulla superbiae turpitudoturpitudo del. Bake, nulla inhumanitatis culpa
suscipitur, ego vero libenter desinodesinon S: desinam Bake. sin autem fuga laboris
desidiam, repudiatio supplicum superbiam, amicorum neglectio
improbitatem coarguit, nimirum haec causacausa Apy2: arum S: causarum xy1 est eius
modi quam nec industrius quisquamquisquam Gulielmius: quam codd nec misericors nec
officiosus deserere possitpossit ed. R: posset mei. atque huiusce rei coniecturam
de tuo ipsius studio, Servi, facillime ceperis. nam si tibi
necesse putas etiam adversariis amicorum tuorum de iure
consulentibus respondere, et si turpe existimas te advocato
illum ipsum quem contra veneris causacausa y2: causae cett. cadere, noli tam
esse iniustus ut, cum tui fontes vel inimicis tuis pateant,
nostros etiam amicis putes clausos esse oportere.
etenim
si me tua familiaritas ab hac causa removisset, et si hoc
idem Q. Hortensio, M. Crasso, clarissimis viris, si item
ceteris a quibus intellego tuam gratiam magni aestimari
accidisset, in ea civitate consul designatus defensorem non
haberet in qua nemini umquam infimo maiores nostri
patronum deesse voluerunt. ego vero, iudices, ipse me
existimarem nefarium si amico, crudelem si misero, superbum
si consuli defuissem. qua re quod dandum est
amicitiae, large dabitur a me, ut tecum agam, Servi, non
secus ac si meus essetesset SApfw: esses xy frater, qui mihi est carissimus, isto
in loco; quod tribuendum est officio, fidei, religioni, id ita
moderabor ut meminerim me contra amici studium pro
amici periculo dicere.
intellego, iudices, tris totius accusationis partis fuisse, et
earum unam in reprehensionereprehensione y2: reprehensionem cett. vitae, alteram in contentione
dignitatis, tertiam in criminibus ambitus esse versatam.
atque harum trium partium prima illa quae gravissima
debebat esse ita fuit infirma et levis ut illosillos om. w, del. Halm lex magis
quaedam accusatoria quam vera male dicendi facultas de
vita L. Murenae dicere aliquid coegerit. obiecta est enim
Asia; quae ab hoc non ad voluptatem et luxuriam expetita
est sedsed y: sed et (etiam f) cett. in militari labore peragrata. qui si adulescens
patre suo imperatore non meruisset, aut hostemhostis w, Halm aut patris
imperium timuisse aut a parente repudiatus videretur. anan Naugerius (2): aut mei
cum sedere in equis triumphantium praetextati potissimum
filii soleant, huic donis militaribus patris triumphum decorare
fugiendum fuit, utut ne By2: ne ut xy1 rebus communiter gestis paene simul
cum patre triumpharettriumphares SAp2y1?
hic vero, iudices, et fuit in Asia
et viro fortissimo, parenti suo, magno adiumento in periculis,
solacio in laboribus, gratulationi in victoria fuit. et si
habet Asia suspicionem luxuriae quandam, non Asiam numquam
vidisse sed in Asia continenter vixisse laudandum
est. quam ob rem non Asiae nomen obiciendumabiciendum SAy1 Murenae
fuit ex qua laus familiae, memoria generi, honos et gloria
nomini constituta est, sed aliquod aut in Asia susceptum
aut ex Asia deportatum flagitium ac dedecus. meruisse
vero stipendia in eo bello quod tum populus Romanus non
modo maximum sed etiametiam om. w, del. Halm solum gerebat virtutis, patre
imperatore libentissime meruisse pietatis, finem stipendiorum
patris victoriam ac triumphum fuisse felicitatis fuit. maledicto
quidem idcirco nihil in hisce rebus loci est quod
omnia laus occupavit.
saltatorem appellat L.L. y2w: fl. (falso y1) cett. Murenam Cato. maledictum est,
si vere obicitur, vehementis accusatoris, sin falso, maledici
conviciatoris. qua re cum ista sis auctoritate, non debes,
M. Cato, adripereM. (Marce) Cato arripere By2: marre anni ripere SA: Marce, arripere cett. maledictum ex trivio aut exaut ex aut Ap scurrarum
aliquo convicioconvivio convivio Lambinus neque temere consulem populi Romani
saltatorem vocare, sed circumspicerecircumspicere x2, Gulielmius: cumspicere Sx1: conspicere cett. quibus praeterea vitiis
adfectum esse necesse sit eum cui vere istud obici possit.
nemo enim fere saltat sobrius, nisi forte insanit, neque in
solitudine neque in convivio moderato atque honesto.
tempestiviintempestivi xy convivi, amoeni loci, multarum deliciarum
comes est extrema saltatio. tu mihi adripis hochoc id y1 quod
necesse est omnium vitiorum esse postremum, relinquis
illa quibus remotis hoc vitium omnino esse non potest?
nullum turpe convivium, non amoramors (-s add. m. 2) S (cf. § 26 aios, conspicios), non comissatio, non
libido, non sumptus ostenditur, et, cum ea non reperiantur
quae voluptatis nomen habent quamquam vitiosa sunt,
in quo ipsam luxuriam reperire non potes, in eo te
umbram luxuriae reperturum putas?
nihil igitur in vitam
L. Murenae dici potest, nihil, inquam, omnino, iudicesiudices Naugerius: iudicio codd..
sic a me consul designatus defenditur ut eius nulla fraus,
nulla avaritia, nulla perfidia, nulla crudelitas, nullum petulans
dictum in vitain vita del. Ernesti (in eius vita nulla... dictum prof. w） proferatur. bene habet; iacta sunt
fundamenta defensionis. nondum enim nostris laudibus,
quibus utar postea, sed prope inimicorum confessione virum
bonum atque integrum hominem defendimus. quo constituto
facilior est mihi aditus ad contentionem dignitatis, quae
pars altera fuit accusationis.
summam video esse in te, Ser. Sulpici, dignitatem generis,
integritatis, industriae ceterorumque ornamentorum omnium
quibus fretum ad consulatus petitionem adgredi par est.
Paria cognosco esse ista in L. Murena, atque ita paria ut
neque ipse dignitate vinci a tevinci a te scripsi: vince... S: vinci cett.: a te vinci Campe potuerit neque te dignitate
superarit. contempsisti L. Murenae genus, extulisti tuum.
quo loco si tibi hoc sumis, nisi qui patricius sit, neminem
bono esse genere natum, facis ut rursus plebesplebes Sx: plebs cett. in Aventinum
sevocanda esse videatur. sin autem sunt amplae et honestae
familiae plebeiae, et proavus L. Murenae et avus praetor
fuit, et pateret pater sequuntur in codd. vv. etenim mihi § 17 ad multis profutura § 19: rectum ordinem restituit Naugerius, cum amplissime atque honestissime ex praetura
triumphasset, hoc faciliorem huic gradum consulatus adipiscendi
reliquit quod is iam patri debitus a filio petebatur.
tua vero nobilitas, Ser.
Sulpici, tametsi summa est, tamen
hominibus litteratis et historicis est notior, populo vero
et suffragatoribus obscurior. pater enim fuit equestri loco,
avus nulla inlustri laude celebratus. itaque non ex sermone
hominum recenti sed ex annalium vetustate eruenda memoria
est nobilitatis tuae. qua re ego te semper in nostrum
numerum adgregare soleo, quod virtute industriaque perfecisti
ut, cum equitis Romani esses filius, summa tamen
amplitudine dignus putarere. nec mihi umquam minus
in Q. Pompeio, novo homine et fortissimo viro, virtutis esse
visum est quam in homine nobilissimo, M. Aemilio. etenim
eiusdem animi atque ingeni est posteris suis, quod Pompeius
fecit, amplitudinem nominis quam non acceperit tradere et,
ut Scaurus, memoriam prope intermortuam generis suasua Halm: sui codd.
virtute renovare.
quamquam ego iam putabam, iudices,
multis viris fortibus ne ignobilitas generis obiceretur meo
labore esse perfectum, qui non modo Curiis, Catonibus,
Pompeiis, antiquis illis fortissimis viris, novis hominibusnovis hominibus del. Boot,
sed his recentibus, Mariis et Didiis et Caeliis, commemorandis
id agebamid agebam Badham: iacebant S: iacebam y2: iacebant cett.. cum vero ego tanto intervallo claustra
ista nobilitatis refregissem, ut aditus ad consulatum posthac,
sicut apud maiores nostros fuit, non magis nobilitati quam
virtuti pateret, non arbitrabar, cum ex familia vetere et
inlustri consul designatus ab equitis Romani filio consule
defenderetur, de generis novitate accusatores esse dicturos.
etenim mihi ipsi accidit ut cum duobus patriciis, altero
improbissimo atque audacissimoatque audacissimo om. Quintil. v. 11. 11, altero modestissimo atque
optimo viro, peterem; superavi tamen dignitate Catilinam,
gratia Galbam. quod si id crimencrimini coni. Müller homini novo esse
deberet, profecto mihi neque inimici neque invidi defuissent.
omittamus igitur de genere dicere cuius est magna in
utroque dignitas; videamus cetera.
'quaesturam una petiit et sum ego factus prior.' non
est respondendum ad omnia. neque enim vestrum quemquamvestrum quemquam Sfx: quemquam vestrum cett.
fugit, cum multi parespares w: pare Spxw: pari Afy dignitate fiant, unus autem
primumprimum locum Mommsen solus possitpossit ed. R: posset mei obtinere, non eundem esse ordinem
dignitatis et renuntiationis, propterea quod renuntiatio
gradus habeathabet... est Bake, dignitas autem sit persaepe eadem omnium.
sed quaestura utriusque prope modum pari momentomomentu SAp2 sortis
fuit. habuit hic lege Titia provinciam tacitam et quietam,
tu illam cui, cum quaestores sortiuntur, etiam adclamari
solet, Ostiensem, non tam gratiosam et inlustrem quam
negotiosam et molestam. consedit utriusque nomen in
quaestura. nullum enim vobis sors campum dedit in quo
excurrereexcurrere excuti y2 virtus cognoscique posset.
reliqui temporis spatiumspatium quo in y2
in contentionem vocatur. ab utroque dissimillima
ratione tractatum est.
Servius hic nobiscum hanc urbanam
militiam respondendi, scribendi, cavendi plenam sollicitudinis
ac stomachi secutus est; ius civile didicit, multum
vigilavit, laboravit, praesto multis fuit, multorum stultitiam
perpessus est, adrogantiam pertulit, difficultatem exsorbuit;
vixit ad aliorum arbitrium, non ad suum. Magna laus et
grata hominibushominibus omnibus Richter unum hominem elaborare in ea scientia
quae sit multis profutura.
quid Murena interea? fortissimo
et sapientissimo viro, summo imperatori legatus,
L. Lucullo, fuit; qua in legatione duxit exercitum, signa
contulit, manum conseruit, magnas copias hostium fuditfundit Sp,
urbis partim vi, partim obsidione cepit, Asiam istam refertamrefertam x2y: repertam (repara- w) cett.
et eandem delicatam sic obiitobiit xy: obit cett. ut in ea neque avaritiae
neque luxuriae vestigium reliquerit, maximo in bello sic est
versatus ut hic multas res et magnas sine imperatore gesserit,
nullam sine hoc imperator. atque haec quamquam
praesente L. Lucullo loquorloquor s, Ernesti: loquar mei, tamen ne ab ipso propter
periculum nostrum concessam videamur habere licentiam
fingendi, publicis litteris testata sunt omnia, quibus L. Lucullus
tantum laudistantum huic laudis Halm impertiitimpertiit Lambinus: impertit codd. quantum neque ambitiosus
imperator neque invidus tribuere alteri in communicanda
gloria debuit.
summa in utroque est honestas, summa
dignitas; quam ego, si mihi per Servium liceat, paripari parem Bake atque
eadem ineadem in Lambinus: in eadem codd. laude ponam. sed non licet; agitat rem
militarem, insectatur totam hanc legationem, adsiduitatis
et operarum harum cotidianarum putat esse consulatum.
'apud exercitum mihi fueris' inquit; 'tot annos forumtot annos, forum Halm: tot annis Quintil v. 13. 27 non
attigeris; afueris tam diu etet Quintil.: ut codd., cum longocum tam longo Quintil. intervallo veneris,
cum his qui in foro habitarinthabitarint Spy1w: habitarunt Axy2, Quintil. de dignitate contendas?'
primum ista nostra adsiduitas, Servi, nescis quantum interdum
adferat hominibus fastidi, quantum satietatis. mihi
quidem vehementer expediitexpediit Lambinus: expedit codd. positam in oculis esse gratiam;
sed tamen ego mei satietatem magno meo labore superavi
et tu itemitem Orelli: idem codd. fortasse; verum tamen utrique nostrum desiderium
nihil obfuisset.
sed ut hoc omisso ad studiorum atque
artium contentionem revertamur, qui potest dubitaripotest dubitari Beroaldus: potest dubitare codd: potes dubitare Zumpt quin
ad consulatum adipiscendum multo plus adferat dignitatis
rei militaris quam iuris civilis gloria? vigilas tu de nocte
ut tuis consultoribus respondeas, ille ut eo quoille vero ut quo B contendit Quintil. ix. 2. 100 (idem intendit ix. 3. 32) intendit
mature cum exercitu perveniat; te gallorum, illum bucinarum
cantus exsuscitat; tu actionem instituis, ille aciem
instruit; tu caves ne tui consultoresconsultores tui Quintil. ix. 3. 32, ille ne urbes aut
castra capiantur; ille tenet et scit ut hostium copiae, tu
ut aquae pluviae arceantur; ille exercitatus est inexercitatur in Quintil. propagandis
finibus, tuque intuque in (quin S) mei: tu in w, ed. R cum Quintil. regendis.
ac nimirum — dicendum
est enim quod sentio — rei militaris virtus praestat
ceteris omnibus. haec nomen populo Romano, haec huic
urbi aeternam gloriam peperit, haec orbem terrarum parere
huic imperio coegit; omnes urbanae res, omnia haec
nostra praeclara studia et haec forensis laus et industria
latetlatet scripsi: latent codd. in tutela ac praesidio bellicae virtutis. simul atque
increpuit suspicio tumultus, artes ilico nostrae conticiscuntconticiscunt Spx: conticescunt cett..
et quoniam mihi videris istam scientiam iuris tamquam
filiolam osculari tuam, non patiar te in tanto errore versari
ut istud nescio quid quod tanto opere didicistididicisti dilexisti Campe praeclarum
aliquid esse arbitrere. Aliis ego te virtutibus, continentiae,
gravitatis, iustitiae, fidei, ceteris omnibus, consulatu et omni
honore semper dignissimum iudicavi; quod quidem ius
civile didicisti, non dicam operam perdidisti, sed illud dicam,
nullam esse in istaista Halm: illa codd. disciplina munitam ad consulatum viam.
omnes enim artes, quae nobis populi Romani studia concilientconcilient Ernesti: conciliant codd.,
et admirabilem dignitatem et pergratam utilitatem
debent habere.
summa dignitas est in eisiis ed. R: his mei qui militari
laude antecellunt; omnia enim quae sunt in imperio et in
statu civitatis ab his defendi et firmari putantur; summa
etiam utilitas, si quidem eorum consilio et periculo cum re
publica tum etiam nostris rebus perfrui possumus. gravis
etiam illa est et plena dignitatis dicendi facultas quae saepe
valuit in consule deligendo, posse consilio atque oratione
et senatus et populi et eorum qui res iudicant mentis permovere.
quaeritur consul qui dicendo non numquam
comprimat tribunicios furores, qui concitatum populum
flectat, qui largitionilargitioni y2: largitione cett. resistat. non mirum, si ob hanc
facultatem homines saepe etiam non nobiles consulatum
consecuti sunt, praesertim cum haec eadem res plurimas
gratias, firmissimas amicitias, maxima studia pariat. quorum
in isto vestro artificio, Sulpici, nihil est.
primum
dignitas in tam tenui scientia non potest esse; res enim
sunt parvae, prope in singulis litteris atque interpunctionibus
verborum occupatae. deinde, etiam si quid apud maiores
nostros fuit in isto studioin isto studio y2: in istros (iis tres y1) duo cett. admirationisadmirationis y2: admiserationis (miser- y1) cett. id enuntiatis] i (et x) denuntiatis Sx, id enuntiatis vestris
mysteriis totum est contemptum et abiectum. posset agi
lege necne pauci quondam sciebant; fastos enim volgo non
habebant. erant in magna potentia qui consulebantur;
a quibus etiam dies tamquam a Chaldaeis petebaturpetebantur y: petebant w. inventus
est scriba quidam, Cn. Flavius, qui cornicum oculos confixerit
et singulis diebus ediscendisediscendis w: discendis w: eliscendis (eli- p2 in ras.) cett. fastos populo proposuerit
et ab ipsis hishis scripsi: om. codd. cautiscautis Beroaldus. causis mei: capsis cod. Sambuci, Madvig, catis Manutius consultis eorum]consultorum Madvig iuris consultis eorum sapientiam compilarit.
itaque irati illi, quod sunt veriti ne dierum ratione
pervolgatapromulgata fw et cognita sine sua opera lege agilege agi ed. Guar.: lege codd. possetposset edd. VR: possit mei, verba
quaedamverba quaedam Niebuhr: vero (vere x1) acaedam (attedam y2) codd. composuerunt ut omnibus in rebus ipsi interessent.
cum hoc fieri bellissime posset: 'fundus Sabinus
meus est.' 'immo meus,' deinde iudicium, noluerunt.
'Fvndvs' inquit 'qui est in agro qui sabinus vocatur.
'
satis verbose; cedo quidquid... quid S: fort. ecquid postea? 'eum ego ex iure Quiritiumiure Quiritium Lambinus (cf. Gaium iv. 16): iureque codd. meum esse aioaios SA.
' quid tum? 'inde ibiibi om. Ap ego te ex iure manummanum Gellius xx. 10: manu codd. consertum voco.
' quid huic tam loquaciter
litigioso responderet ille unde petebatur non habebat.
transit idem iuris consultus tibicinis Latini modo. 'Vnde tu me
' inquit 'ex iure manum consertum vocasti, inde ibi ego te revoco.
' praetorpraetor py2: praeter cett. interea ne pulchrum
se ac beatum putaret atque aliquid ipse sua sponte loqueretur,
ei quoque carmen compositum est cum ceteris rebus
absurdum tum vero in illo: 'Suisin illo suis nullo usui y2 utrisque superstitibus praesentibus istam viam dico; iteite Arusianus (s. v. it illam viam): inite codd. viam.
' praesto aderat
sapiens ille qui inire viam doceret. 'redite viam.
' eodem
duce redibant. haec iam tum apud illos barbatosbarbatos y2: barbaros cett.
ridicula, credo, videbanturvidebantur rudebantur S: ridebantur A, homines, cum recte atque in
loco constitissent, iuberi abire ut, unde abissent, eodem
statim redirent. isdem ineptiis fucatafucata ed. R: fugata codd. sunt illa omnia:
'Quando te in iure conspicioconspicios SA
' et haecet haec Naugerius (2): et haec sed codd.: 'anne tu dicastu dicas Halm: tudiciis Sp: tu dicus Afw: tu dicis xy: dicas Gaius qua exqua ex Gaius: qui codd. causa vindicaveris?
' quae dum erant occulta,
necessario ab eis qui ea tenebant petebantur; postea vero
pervolgata atque in manibus iactata et excussa, inanissima
prudentiae reperta sunt, fraudis autem et stultitiae plenissima.
nam, cum permulta praeclare legibus essent constituta,
ea iure consultorum ingeniis pleraque corrupta
ac depravata sunt. mulieres omnis propter infirmitatem
consili maiores in tutorum potestate esse voluerunt; hi
invenerunt genera tutorum quae potestate mulierum continerentur.
sacra interire illi noluerunt; horum ingenio senes
ad coemptiones faciendas interimendorum sacrorum causa
reperti sunt. in omni denique iure civili aequitatem reliquerunt,
verba ipsa tenuerunt, ut, quiaquia p1y2w: cuia cett. in alicuius libris
exempli causa id nomen invenerant, putaruntputarunt ed. R: putarent codd. omnis mulieres
quae coemptionem facerent 'Gaias' vocari. iam illud mihi
quidem mirum videri solet, tot homines, tam ingeniosos,
postpost Pluygers: per codd. tot annos etiam nunc statuere non potuisse utrum
'diem tertium' an 'perendinum,' 'iudicem' an 'arbitrum,'
'rem' an 'litem' dici oporteret.
itaque, ut dixi, dignitas
in ista scientia consularis numquam fuit, quae tota ex rebus
fictis commenticiisque constaret, gratiae vero multo etiam
minusminus Angelius: minores codd.: inanior est Zumpt. quod enim omnibus patet et aeque promptum est
mihi et adversario meo, id esse gratum nullo pacto potest.
itaque non modo benefici conlocandicollocandi Ay2w: collocandis cett. spem sed etiam illud
quod aliquamdiualiquando x1 fuit 'licet consulere?
' iam perdidistis.
sapiens existimari nemo potest in ea prudentia quae neque
extra Romam usquam neque Romae rebus prolatis quicquam
valet. peritus ideo haberi nemo potest quod in eo quod
sciunt omnesomnes Naugerius: homines codd. nullo modo possunt inter se discrepare. difficilis
autem res ideo non putatur quod et perpaucis et
minime obscuris litteris continetur. itaque si mihi, homini
vehementer occupato, stomachum moveritis, triduo meme esse iuris cons. w, Halm
iuris consultum esseesse del. Ernesti (cf. Tusc. ii. 12) profitebor. etenim quae de scripto
aguntur, scripta sunt omnia, neque tamentamen om. w quicquam tam
anguste scriptum est quo ego non possim 'Qua de re
agitur
' addere; quae consuluntur autem, minimo periculo
respondentur. si id quod oportet responderis, idem videarevideare iudicare Ay1w
respondisse quod Servius; sin aliter, etiam controversumcontroversum xy: contraversum cett.
ius nosse et tractare videare.
quapropter non solum illa
gloria militaris vestris formulis atque actionibus anteponenda
est verum etiam dicendi consuetudo longe et multum isti
vestrae exercitationi ad honorem antecellitantecellit B, Lambinus: antecellet cett.. itaque mihi
videntur plerique initio multo hoc maluisse, post, cum id
adsequi non potuissent, istuc potissimum sunt delapsi.
Vt aiunt in Graecis artificibus eos auloedos esse qui citharoedi
fieri non potuerint, sic nosnos Quintil.: nonnullos codd. videmus, qui oratores
evadere non potuerintpotuerunt... potuerunt xy (variant codd. Quintil. viii. 3. 79), eos ad iuris studium devenire.
Magnus dicendi labor, magna res, magna dignitas, summa
autem gratia. etenim a vobis salubritas quaedam, ab eis
qui dicunt salus ipsa petitur. deinde vestra responsa atque
decreta et evertuntur saepe dicendo et sine defensione
orationisorationis scripsi: oratoris codd. qua] qua re Naugerius: quo Zumpt firma esse non possunt. in qua si satis profecissem,
parcius de eius laude dicerem; nunc nihil de me dico,
sed de eis qui in dicendo magni sunt aut fuerunt.
duae sint artes igitursint artes igitur scripsi: sint artes (ante lac. 4 litt. S) SA: sunt artes cett. quae possintpossint SAp: possunt cett. locare homines in amplissimo
gradu dignitatis, una imperatoris, altera oratoris
boni. ab hoc enim pacis ornamenta retinentur, ab illo
belli pericula repelluntur. ceterae tamen virtutes ipsae
per se multum valent, iustitia, fides, pudor, temperantia;
quibus te, Servi, excellere omnes intellegunt. sed nuncnunc non nunc S: non y2 de
studiis ad honoremad honorem x: ab honorem S: ab honore cett. appositis Lambinus: depositis (deposs. S) codd.: potissimis Kayser appositis, non de insita cuiusque virtute
disputo. omnia ista nobis studia de manibus excutiuntur,
simul atque aliqui motus novusnovus y2: novos cett. bellicum canere coepit.
etenim, ut ait ingeniosus poeta et auctor valde bonus,
'proeliis promulgatis pelliturpellitur y2, Gellius xx. 10: bellitur S: tollitur cett. e medio' non solum ista vestra
verbosa simulatio prudentiae sed etiam ipsa illa domina
rerum, 'sapientia; vi geritur res, sperniturvi geritur res, spernitur Gellius: videtur (videre w) respernitur SApy1w: videtur et spernitur f: videtur resperni x: videtur respui spernitur y2 orator' non
solum odiosus in dicendo ac loquax verum etiam 'bonus;
horridus miles amatur,' vestrum vero studium totum iacet.
'non ex iure manummanum Spf: manu cett. consertum, sed magemage Ascens. (3) ex Gellio: om. codd. ferro' inquit
'rem repetunt.' quod si ita est, cedat, opinor, SulpiciSulpici om. w, del. Halm,
forum castris, otium militiae, stilus gladio, umbra soli; sit
denique in civitate ea prima res propter quam ipsa est civitas
omnium princeps.
verum haec Cato nimium nosnos y2: vos cett. nostris verbis magna
facere demonstrat et oblitos esse bellum illud omne Mithridaticum
cum mulierculis esse gestum. quod ego longe
secus existimo, iudices; deque eo pauca disseram; neque
enim causa in hoc continetur. nam si omnia bella quae
cum Graecis gessimus contemnenda sunt, derideatur de
rege Pyrrho triumphus M'. Curi, de Philippo T. FlamininiFlaminini Manutius: Flamini codd.,
de Aetolis M. Fulvi, de rege Perse L. Pauli, de Pseudophilippo
Q. Metelli, de Corinthiis L. Mummi. sinsin s: si mei haec
bella gravissima victoriaeque eorum bellorum gratissimaegratissimae Lag. 13: gravissimae mei
fuerunt, cur Asiaticae nationes atque ille a te hostis contemnitur?
atqui ex veterum rerum monumentis vel maximum
bellum populum Romanum cum Antiochocum rege Antiocho Priscian. (K. iii. p. 74) gessisse
video; cuius belli victor L. Scipio aequa partaaequa parta Kayser: si qua parta (partha S) codd.: aequiparata Madvig cum P.
fratre gloria, quam laudem ille Africa oppressa cognomine
ipso prae se ferebat, eandem hic sibi ex Asiae nomine
adsumpsit.
quo quidem in bello virtus enituit egregia
M. Catonis, proavi tui; quo ille, cum esset, ut ego mihiego mihi fort. egomet
statuostatuo s, Angelius: statuam mei, talis qualem te esse video, numquam cum Scipionecum Scipione cum Glabrione Klotz (cf. Liv. xxxvii. 57): del. Ernesti
esset profectus, si cum mulierculis bellandum arbitraretur.
neque vero cum P. Africano senatus egisset ut legatus
fratri proficisceretur, cum ipse paulo ante Hannibale ex
Italia expulso, ex Africa eiecto, Carthagine oppressa maximis
periculis rem publicam liberasset, nisi illud grave bellum
et vehemens putaretur. atqui si diligenter quid Mithridates
potuerit et quid effecerit et qui vir fuerit consideraris,
omnibus quibuscumomnibus quibuscum scripsi: omnibus quibus regibus cum S: omnibus quibuscum regibus Axy: omnibus regibus quibuscum pfw populus Romanus bellum gessit hunc
regemregem om. w nimirum antepones. quem L. Sulla maximo et fortissimo
exercitu, pugnax et acer etpugnax et acer et Niebuhr: pugna exetaceret (exaceraret xy2) Sxy2: pugna excitaret cett. (om. w） non rudis imperator, ut
aliud nihil dicam, cum bellobello Naugerius (2): bellum mei invectum totam in Asiam cum
pace dimisit; quem L. Murena, pater huiusce, vehementissime
vigilantissimeque vexatum repressum magna ex parte,
non oppressum reliquit; quiqui s, ed. R: quid mei rex sibi aliquot annis sumptis
ad confirmandas rationes et copias belli tantum spespe Klotz: ipse codd. conatuque
valuit ut se Oceanum cum Ponto, Sertori copias cum
suis coniuncturum putaret.
ad quod bellum duobus consulibus
ita missis ut alter MithridatemMithridatem s, Ascens. (1): Mithrydate non S: Mithridatem non cett. persequeretur, alter
Bithyniam tueretur, alterius res et terra et mari calamitosae
vehementer et opes regis et nomen auxerunt; L. Luculli
vero res tantae exstiterunt ut neque maius bellum commemorari
possit neque maiore consilio et virtute gestum.
nam cum totius impetus belli ad Cyzicenorum moenia
constitissetconstitisset Angelius: exstitisset codd. eamque urbem sibi Mithridates Asiae ianuam
fore putasset qua effracta et revolsa tota pateret provincia,
perfecta a Lucullo haec sunt omnia utut et Halm urbs fidelissimorum
sociorum defenderetur etet cod. Graevii: ut mei omnes copiae regis diuturnitate
obsessionis consumerentur. quid? illam pugnam navalem
ad Tenedumad Tenedum ed. R: attenedum pxw: attened. SAf: attenedo y, cum contento cursu acerrimis ducibus hostium
classis Italiam spe atque animis inflata peteret, mediocri
certamine et parva dimicatione commissam arbitraris?
Mitto proelia, praetereo oppugnationes oppidorum; expulsus
regno tandem aliquando tantum tamen consilio atque auctoritate
valuit ut se rege Armeniorum adiuncto novis opibus
copiisque renovaritrenovaret cod. Graevii.
ac si mihi nunc de rebus gestis esset
nostri exercitus imperatorisque dicendum, plurima et maxima
proelia commemorare possem; sed non id agimus.
hoc dico:
si bellum hoc, si hic hostis, si ille rex contemnendus
fuisset, neque tanta cura senatus et populus Romanus
suscipiendum putasset neque tot annos gessissetgessisset ed. R: cessisset codd. neque
tanta gloria L. LucullusL. Lucullus Angelius: Luculli y2: L. (ante lac. x) cett., neque vero eius belli conficiendum
exitumconficiendum exitum mei: conficiendi exitum s: conficiendi negotium Boot tanto studio populus Romanus ad Cn. Pompeium
detulisset. cuius ex omnibus pugnis, quae sunt innumerabiles,
velvel valde S acerrima mihi videtur illa quae cum rege commissa
est et summa contentione pugnata. qua ex pugna cum se
ille eripuisset et Bosphorum confugisset quo exercitus adire
non posset, etiam in extrema fortuna et fuga nomen tamen
retinuit regium. itaque ipseipse w, Angelius: ipso cett. Pompeius regno possesso ex
omnibus oris ac notis sedibus hoste pulso tamen tantum in
unius anima posuit ut, cum ipseipse scripsi: ille codd.: illa Zumpt (omnia quae ille Manutius） omnia quae tenuerat, adierat,
sperarat, victoria possideret, tamen non ante quam illum
vita expulitexpulisset Ernesti bellum confectum iudicarit. hunc tu hostem,
Cato, contemnis quocum per tot annos tot proeliis tot imperatores
bella gesserunt, cuius expulsi et eiecti vita tanti aestimataaestimata Ascens. (1): existimata codd.
est ut morte eius nuntiata denique bellum confectum
arbitrarenturarbitrarentur Zumpt: arbitraretur codd.: arbitraremur Manutius? hoc igitur in bello L. Murenam legatum
fortissimi animi, summi consili, maximi laboris cognitum
esse defendimus, et hanc eius operam non minus ad consulatum
adipiscendum quam hanc nostram forensem industriam
dignitatis habuisse.
at enim in praeturae petitione prior renuntiatus est
Servius. pergitisne vos tamquam ex syngrapha agere cum
populo ut, quem locum semel honoris cuipiam dederit,
eundem in reliquisin reliquis Ernesti: reliquis codd.: reliquis in ed. V honoribus debeat? quod enim fretum,
quemquem Quintil. viii. 6. 49: quod codd. Euripum tot motus, tantas, tam varias habere putatisputatis creditis Quintil.
agitationes commutationesque fluctuumagitationes commutationesque fluctuum Kayser: agitationes commutationes fluctus Quintil.: agitationes quos fluctus y2: agitationesque (om. que pfw) fluctuum cett., quantas perturbationes
et quantos aestus habet ratio comitiorum? dies
intermissus autaut unus aut Quintil. saepe et Quintil. nox interposita saepe perturbat omnia, et
totam opinionem parva non numquam commutat aura
rumoriscommutat aura rumoris Quintil.: commutata aura rumores (comm. vestrarum mores S) codd.. saepe etiam sine ulla aperta causa fitfit y: sit cett. aliud atque
existimaris, ut non numquam ita factum esse etiam populus
admiretur, quasi vero non ipse feceritquasi... fecerit del. y2.
nihil est incertius
volgo, nihil obscurius voluntate hominum, nihil fallacius
ratione tota comitiorum. quis L. Philippum summo
ingenio, operaopera opibus Hotoman, gratia, nobilitate a M. Herennio superari
posse arbitratus est? quis Q. Catulum humanitate, sapientia,
integritate antecellentem a Cn. Mallio? quis M. Scaurum,
hominem gravissimum, civem egregium, fortissimum senatorem,
a Q. Maximo? non modo horum nihil ita fore
putatum est sed, ne cum esset factum quidem, qua re ita
factum esset intellegi potuit. nam, ut tempestates saepe
certo aliquo caeli signo commoventur, saepe improviso
nulla ex certa ratione obscura aliqua ex causa concitanturexcitantur xy1,
sic in hac comitiorum tempestate populari saepe intellegas
quo signo commota sit, saepe ita obscura causa estcausa est scripsi (fort. vis est): in est S: est cett.: est causa Lambinus ut casucasu sine causa Quintil. viii. 3. 80
excitata esseesse om. Quintil. videatur.
sed tamen si est reddenda ratio,
duae res vehementer in praetura desideratae sunt quae
ambae in consulatu multumconsulatu multum Orelli: consulatum ut tum S: consulatu tum cett. Murenae profuerunt, una exspectatio
muneris quae etquae et quae ex Afw rumore non nullo et studiis sermonibusque
competitorum creverat, alteraaltera y: om. cett. quod ei quos in
provincia ac legatione omniomni S: omnis cett. et liberalitatis et virtutis suae
testis habuerat nondum decesserantdecesserant exercitum Luculli significat add. codd. (y1): del. y2. Horum utrumque ei
fortuna ad consulatus petitionem reservavit. nam et L.
Luculli exercitus qui ad triumphum convenerat idem
comitiiscomitiis Hotoman: comes codd. L. Murenae praesto fuit, et munus amplissimum
quod petitio praeturae desideraratdesiderarat Ernesti: desiderabat codd. praetura restituit.
num
tibi haec parva videntur adiumenta et subsidia consulatus,
voluntas militum, quaequequaeque scripsi: quae codd.: et illa quae Reid cum per se valet multitudine,
cum apud suos gratia, tum vero in consule declarando
multum etiam apud universum populum Romanum auctoritatis
habet, suffragatio militaris? imperatores enim comitiis
consularibus, non verborum interpretes deligunturdeliguntur xy: diliguntur cett.. qua re
gravis est illa oratio: 'me saucium recreavit, me praeda
donavit; hoc duce castra cepimus, signa contulimus; numquam
iste plus militi laboris imposuit quam sibi sumpsit,
ipse cumsumpsit ipse, cum Gulielmius fortisfortis est Nohl tum etiam felix.' hoc quanti putas esse ad
famam hominum ac voluntatem? etenim, si tanta illis
comitiis religio est ut adhuc semper omen valuerit praerogativumpraerogativae Zumpt,
quid mirum est in hoc felicitatis famam sermonemque
valuisse?
sed si haec leviora ducis quae sunt gravissima et hanc
urbanam suffragationem militari anteponis, noli ludorum
huius elegantiam et scaenae magnificentiam tammagnificentiam tam Wrampelmeyer: magnificentiam a S: magnificentiam cett. valde
contemnere; quae huic admodum profuerunt. nam
quid ego dicam populum ac volgus imperitorumimperitum Ernesti ludis
magno opere delectari? minus est mirandum. quamquam
huic causae id satis est; sunt enim populi ac multitudinis
comitia. qua re, si populo ludorum magnificentia voluptati
est, non est mirandum eam L. Murenae apud populum
profuisse.
sed si nosmet ipsi qui et ab delectationeoblectatione A communicommuni Benecke: omni codd.
negotiis impedimur et in ipsa occupatione delectationes
alias multas habere possumus, ludis tamen oblectamur et
ducimur, quid tu admirereadmirere Ay: admirare cett. de multitudine indocta?
L. OthoOtho xy: Otito cett.,
vir fortis, meus necessarius, equestri ordini restituit non
solum dignitatem sed etiam voluptatem. itaque lex haec
quae ad ludos pertinet est omnium gratissima, quod honestissimo
ordini cum splendore fructus quoque iucunditatis est
restitutus. qua re delectant homines, mihi crede, ludi,
etiam illos qui dissimulant, non solum eos qui fatentur;
quod ego in mea petitione sensi. nam nos quoque habuimus
scaenam competitricem. quod si ego qui trinos ludos
aedilis feceram tamen Antoni ludis commovebar, tibi qui
casu nullos feceras nihil huius istam ipsam quam inrides
argenteam scaenam adversatam putas?
sed haec sane sint paria omnia, sit par forensis opera
militarimilitari Halm: om. codd., militaris suffragatio urbanaeurbanae S: urbana cett., sit idem magnificentissimos
et nullos umquam fecisse ludos; quid? in ipsa
praetura nihilne existimas inter tuam et huius sortem
interfuisse?
huius sors ea fuit quam omnes tui necessarii
tibi optabamus, iuris dicundi; in qua gloriam conciliatconciliat ed. R: conciliatam codd.
magnitudo negoti, gratiam aequitatis largitio; qua in sorte
sapiens praetor qualis hic fuit offensionem vitat aequabilitateoffensionem vitat aequab. Naugerius: offensionem vitata equab. S: offensione vitata aequab. cett.
decernendi, benivolentiam adiungit lenitate audiendi.
egregia et ad consulatum apta provincia in qua laus aequitatis,
integritatis, facilitatis ad extremum ludorum voluptate
concluditur.
quid tua sors? tristis, atrox, quaestio
peculatus ex altera parte lacrimarum et squaloris, ex altera
plena accusatorumaccusatorum Novák (coni. eandem ipse feci): catenarum codd.: calumniarum Richter (cf. § 7 cattio, captio = accusatio et § 43) atque indicum; cogendi iudices inviti,
retinendi contra voluntatem; scriba damnatus, ordo totus
alienusalienatus Halm; Sullana gratificatio reprehensa, multi viri fortes
et prope pars civitatis offensa estest del. Lambinus; lites severe aestimatae;
cui placet obliviscitur, cui dolet meminit. postremo tu in
provinciam ire noluistivoluisti Sy1. non possum id in te reprehendere
quod in me ipso et praetore et consuleet praetore et consule Gruter: et ps et consule x: et praes. (om. et praes. w) consule (consulto y2) cett. probavi. sed tamen
L. Murenae provincia multas bonas gratias cum optima
existimatione attulit. habuit proficiscens dilectumdelectum y2 in
Umbria; dedit ei facultatem res publica liberalitatis, qua
usus multas sibi tribus quae municipiis Umbriae conficiuntur
adiunxit. ipseipsa Ernesti autem in Gallia ut nostri homines desperatas
iam pecunias exigerent aequitate diligentiaque perfecit. tu
interea Romae scilicetRomae scilicet del. Halm (2) amicis praesto fuisti; fateor; sed
tamen illud cogita non nullorum amicorum studia minui
solere in eos a quibus provincias contemni intelleguntintellegant y1.
et quoniam ostendi, iudices, parem dignitatem ad consulatus
petitionem, disparem fortunam provincialium negotiorum
in Murena atque in Sulpicio fuisse, dicam iam apertius
in quo meus necessarius fuerit inferior, Servius, et ea dicam
vobis audientibus amisso iam tempore quae ipsi soli re
integra saepe dixi. petere consulatum nescire te, Servi,
persaepe tibi dixi; et in eis rebus ipsis quas te magno et
forti animo et agere et dicere videbam tibi solitus sum
dicere magis te fortem accusatoremaccusatorem Campe: senatorem codd. (cf. § § 7, 42) mihi videri quam
sapientem candidatum. primum accusandi terrores et
minae quibus tu cotidie uti solebas sunt fortis viri, sed et
populi opinionem a spea spe aspem.. S: fort. a spe mag istratum adipiscendi avertunt et amicorum
studia debilitant. nescio quo pacto semper hoc fit — neque
in uno aut altero animadversum est sed iam in pluribus —
simul atque candidatus accusationem meditari visus est,
ut honorem desperasse videatur.
quid ergo? acceptam
iniuriam persequi non placet? immo vehementer placet;
sed aliud tempus est petendi, aliud persequendi. petitorem
ego, praesertim consulatus, magna spe, magno animo,
magnis copiis et in forum et in campum deduci volo. non
placet mihi inquisitio candidati, praenuntiapraenuntia ed. R: pronuntia (provincia S mg.) mei repulsae, non
testium potius quam suffragatorum comparatio, non minae
magis quam blanditiae, non denuntiatiodenuntiatio Bake: decalmatio codd. potius quam persalutatio,
praesertim cum iam hoc novo more omnes fere
domos omnium concursent et exet ex ut ex y1 voltu candidatorum coniecturam
faciant quantum quisque animi et facultatis habere
videatur.
'videsne tu illum tristem, demissum? iacet,
diffiditdiffidet Sp, abiecit hastas.' serpit hic rumor. 'scis tu illum
accusationem cogitare, inquirere in competitores, testis
quaerere? Alium fac iamfac iam w (ut ipse conieceram): faci iam cett.: faciam edd. VR, quoniam sibi hic ipse desperat.'
eius modi rumoribusrumoribus supplevi: om. codd. candidatorumcandidatorum de candidato rumore Jeep amici intimi debilitantur,
studiastudium y2 deponunt; aut certamcertam y2, ed. R: testam (textam x) cett.: statim Müller: totam Lambinus: desertam coni. Halm rem abiciunt aut suam operam
et gratiam iudicio et accusationi reservant.
accedit eodem
ut etiam ipse candidatus totum animum atque omnem
curam operam diligentiamque suam in petitione non possit
ponere. adiungitur enim accusationis cogitatio, non parva
res sed nimirum omnium maxima. Magnum est enim te
comparare ea quibus possis hominem e civitate, praesertim
non inopem neque infirmum, exturbare, qui et per se et per
suos et vero etiam per alienos defendatur. omnes enim
ad pericula propulsanda concurrimus et qui non aperte
inimici sumus etiam alienissimis in capitis periculis amicissimorum
officia et studia praestamus.
qua re ego expertus
et petendi et defendendi et accusandi molestiam sic intellexi
in petendo studium esse acerrimum, in defendendo officium,
in accusando laborem. itaque sic statuo fieri nullo modo
posse ut idem accusationem et petitionem consulatus diligenter
adornet atque instruat. Vnum sustinere pauci
possunt, utrumque nemo. tu cum te de curriculo petitionis
deflexisses animumque ad accusandum transtulisses,
existimastisi existimasti Wunder te utrique negotio satis facere posseposse sed Boot. vehementer
errasti. quis enim dies fuit, postea quam in istam
accusandi denuntiationem ingressus es, quem tu non totum
in ista ratione consumpseris?
legem ambitus flagitasti,
quae tibi non deerat; erat enim severissime scripta Calpurnia.
gestus est mos et voluntati et dignitati tuae. sed tota illa
lex accusationem tuam, si haberes nocentem reum, fortasse
armasset; petitioni vero refragata est.
Poena gravior in
plebem tua voce efflagitata est; commoti animi tenuiorum.
exsilium in nostrum ordinem; concessit senatus postulationi
tuae, sed non libenter duriorem fortunae communi condicionem
te auctore constituit. morbi excusationi poena
addita est; voluntas offensa multorum quibus aut contra
valetudinis commodum laborandum est aut incommodo
morbi etiam ceteri vitae fructus relinquendi. quid ergo?
haechaec om.w, del. Halm quis tulit? is qui auctoritati senatus, voluntati tuae
paruit, denique is tulit cuicui Ay2: cum cett. minime proderant. illa quidemquidem quae scripsi: quae codd.: autem quae Nohl (Quid ? illa quae v. l. apud Lambinum）
quae mea summa voluntate senatus frequens repudiavit
mediocriter adversata tibi esse existimas? confusionem
suffragiorum flagitasti, †praerogationumpraerogationum codd. (y1): prorogationem y2, edd. VR: perrogationem Mommsen (Locus videtur a Scholiasta nescio quo corruptus Maniliae legis mentionem inferciente: in corruptela praerogativae nomen subesse puto. Ad sententiam similis est locus Ps. Sall. ii. 7 ut ex confusis quinque classibus sorte centuriae vocarentur. Ita coaequatur dignitate pecunia etc.） legis Maniliae†,
aequationem gratiae, dignitatis, suffragiorum. graviter
homines honesti atque in suis vicinitatibusvicinitatibus S: civitatibus cett. (cf. Pet. Cons. 24) et municipiis
gratiosi tulerunt a tali viro esse pugnatum ut omnes et
dignitatis et gratiae gradus tollerentur. idem editicios
iudices esse voluisti, ut odia occultaocculta om. w, del. Bake civium quae tacitis
nunc discordiis continentur in fortunas optimi cuiusquecuiusque Sxy: cuius p: civis Af
erumperent.
haec omnia tibi accusandi viam muniebant,
adipiscendi obsaepiebant.
atque ex omnibus illa plaga est iniecta petitioni tuae non
tacente me maxima, de qua ab homine ingeniosissimo et
copiosissimo, Q.Q. Klotz: om. codd. Hortensio, multa gravissime dicta sunt.
quo etiam mihi durior locus est dicendi datus ut, cum ante
me et ille dixisset et vir summa dignitate et diligentia et
facultate dicendi, M. Crassus, ego in extremo non partem
aliquam agerem causae sed de tota re dicerem quod mihi
videretur. itaque in isdem rebus fere versor et quoadquoad y2: quod cett.
possum, iudices, occurro vestrae satietatisatietati w, Hotoman: sapietati S: sapientiae cett..
sed tamen,
Servi, quam te securim putas iniecisse petitioni tuae, cum
populum Romanum in eum metum adduxisti ut pertimesceret
ne consul Catilina fieret, dum tu accusationem comparares
deposita atque abiecta petitione?
etenim te inquirere
videbant, tristem ipsum, maestos amicos; observationes,
testificationes, seductiones testium, secessionessecessiones Campe: secessionem codd. subscriptorum
animadvertebant, quibus rebus certe ipsicerte ipsi certe spes Boot: cretae ipsae Madvig candidatorum
voltusvoltus ed. V: om. codd. (cf. infra l. 26) obscurioresobscuriores pfy2: obscurior ei SAxy1 solet xy videri solent; Catilinam interea
alacrem atque laetum, stipatum choro iuventutis, vallatum
indicibus atque sicariis, inflatum cum spe militum tummilitum tum y2: militum cett.
conlegae mei, quem ad modum dicebat ipse, promissis,
circumfluentem colonorum Arretinorum et Faesulanorum
exercitu; quam turbam dissimillimo ex genere distinguebant
homines perculsiperculsi Lambinus, pauci dett.: percussi S: percussi cett. Sullani temporis calamitate. voltus erat
ipsiusipsius erat x, ed. V plenus furoris, oculi sceleris, sermo adrogantiae, sic ut
ei iam exploratus et domi conditus consulatus videretur.
Murenam contemnebat, Sulpicium accusatorem suum numerabat
non competitorem; ei vim denuntiabat, rei publicae
minabatur.
quibus rebus qui timor bonis omnibus iniectus
sit quantaque desperatio rei publicae, si ille factus esset,
nolite a me commoneri velle; vosmet ipsi vobiscum recordamini.
meministis enim, cum illius nefarii gladiatoris voces
percrebruissentpercrebruissent S: percrebuissent cett. quas habuisse in contione domestica dicebatur,
cum miserorum fidelem defensorem negasset inveniri
posse nisi eum qui ipse miser esset; integrorum et fortunatorum
promissis saucios et miseros credere non oportere;
qua re qui consumpta replere, erepta reciperare vellent,
spectarent quid ipse deberet, quid possideret, quid auderet;
minime timidum et valde calamitosum esse oportere eum
qui esset futurus dux et signifer calamitosorum.
tum igitur,
his rebus auditis, meministis fieri senatus consultum referente
me ne postero die comitia haberentur, ut de his rebus in
senatu agere possemus. itaque postridie frequenti senatu
Catilinam excitavi atque eum de his rebus iussi, si quid
vellet, quae ad me adlatae essent dicere. atque ille, ut
semper fuit apertissimus, non se purgavit sed indicavit
atque induit. tum enim dixit duo corpora esseesse duo corpora A rei publicae,
unum debile infirmo capite, alterum firmum sine capite;
huic, sisi cum y2 ita de se meritum esset, caput se vivo non defuturum.
congemuit senatus frequens neque tamen satis severe pro
rei indignitate decrevit; nam partim ideo fortes in decernendo
non erant, quia nihil timebant, partim, quia omniaomnia scripsi: timebant codd.: timebant nimium Müller.
erupitante erupit add. cue Sx1 (al. que vel cur S mg.), cum Apfw, qui x2, cur y1, tum y2: atque Mommsen (in archetypo videtur juisse que (=quaere) aliquid amissum esse significans） e senatu triumphans gaudio quem omnino vivum
illinc exire non oportuerat, praesertim cum idem ille in
eodem ordine paucis diebus ante Catoni, fortissimo viro,
iudicium minitanti ac denuntianti respondisset, sisi y: etsi cett. quod
essetesset esse SAf in suas fortunas incendium excitatum, id se non aqua
sed ruina restincturumextincturum A.
his tum rebus commotus et quod
homines iam tum coniuratos cum gladiis in campum deduci
a Catilina sciebam, descendi in campum cum firmissimo
praesidio fortissimorum virorum et cum illa lata insignique
lorica, non quae me tegeret — etenim sciebam Catilinam non
latus aut ventrem sed caput et collum solere petere — verum
ut omnes boni animadverterent et, cum in metu et periculo
consulem viderent, id quod est factumfactum est w, Halm, ad opem praesidiumque
concurrerent. itaque cum te, Servi, remissiorem
in petendo putarent, Catilinam et spe et cupiditate inflammatum
viderent, omnes qui illam ab re publica pestem
depellere cupiebant ad Murenam se statim contulerunt.
Magna est autem comitiis consularibus repentina voluntatum
inclinatio, praesertim cum incubuit ad virum bonum et
multis aliis adiumentis petitionis ornatum. qui cum
honestissimo patre atque maioribus, modestissima adulescentia,
clarissima legatione, praetura probata in iure, grata
in munere, ornata in provincia petisset diligenter, et ita
petisset ut neque minanti cederet neque cuiquam minaretur,
huic mirandum est magno adiumento Catilinae subitam
spem consulatus adipiscendi fuisse?
nunc mihi tertius ille locus est relictuslocus est relictus est S: locus reliquus est Halm orationis, de
ambitus criminibus, perpurgatus ab eiseis his f, codd. Halmii qui ante me dixerunt,
a me, quoniam ita Murena voluit, retractandus; quo in loco
C.C. Zumpt: P. Halm: om. codd. Postumo, familiari meo, ornatissimo viro, de divisorum
indiciis et deet de et S1Af deprehensis pecuniis, adulescenti ingenioso et
bono, Ser. Sulpicio, de equitum centuriis, M. Catoni, homini
in omni virtute excellenti, de ipsius accusatione, de senatus
consulto, de re publica respondebo.
sed pauca quae meum
animum repente moverunt prius de L. Murenae fortuna
conquerar. nam cum saepe antea, iudices, et exet ex ex S1Af aliorum
miseriis et ex meis curis laboribusque cotidianis fortunatos
eos homines iudicarem qui remoti a studiis ambitionis
otium ac tranquillitatem vitae secuti sunt, tum vero in his
L. Murenae tantis tamque improvisis periculis ita sum
animo adfectus ut non queam satis neque communem
omnium nostrum condicionem neque huius eventum fortunamque
miserari. qui primum, dum ex honoribus continuis
familiae maiorumque suorum unumunum in hunc Müller: summum Pluygers ascendere gradum dignitatis
conatus est, venit in periculum ne et ea quae eiei Halm: om. codd.: fort. ab eis relicta,
et haec quae ab ipso partaparta Naugerius (2): parata codd. sunt amittat, deinde propter
studium novae laudis etiam in veteris fortunae discrimen
adducitur.
quae cum suntsint f, Ernesti gravia, iudices, tum illud
acerbissimum est quod habet eos accusatores, non qui
odio inimicitiarum ad accusandum, sed qui studio accusandi
ad inimicitias descenderintdescenderint Lambinus: descenderent codd.. nam ut omittam Servium
Sulpicium quem intellego non iniuria L. Murenae sed
honoris contentione permotum, accusat paternus amicus,
C. PostumusC. Zumpt: tum codd. (T. et hic et § 54 coni. Nohl）, vetus, ut ait ipse, vicinus ac necessarius, qui
necessitudinis causas compluris protulit, simultatis nullam
commemorare potuit. accusat Ser. Sulpicius, sodalis
filiusfilius Zumpt: fil. x, om. S, filii cett., cuius ingenio paterni omnes necessarii munitiores
esse debebant. accusat M. Cato qui cum a Murena nulla
re umquam alienus fuit, tumcum... tum Kayser: quamquam... tamen codd. ea condicione nobisnobis ed. V, Ox. Canon. 304 m. 2: nobilis cett., del. Mommsen erat in
hac civitate natus ut eius opes, ut ingeniumut ingen. et ingen. ed. Guar.: atque ingen. ed. V praesidio multis
etiam alienis, exitioalienis exitio y2, Lambinus: alienis ex7770 S: alienissimis y1: alienissimo cett. vix cuiquam inimicoinimico y2: inimico || S (cf. § § 13, 26): inimico y1: inimicus cett. esse deberetdeberent Sy1.
respondebo igitur Postumo primum qui nescio quo pacto
mihi videtur praetorius candidatus in consularem quasi
desultorius in quadrigarum curriculum incurrere. cuius
competitores si nihil deliquerunt, dignitati eorum concessit,
cum petere destitit; sin autem eorum aliquis largitus est,
expetendus amicus estest ei est Heine qui alienam potius iniuriam quam
suam persequatur.
de Postumi criminibus, de Servi adulescentisDE... ADVLESCENTIS om. Ax1y (in lac. x1): in mg. p est 'hic non est textus'.
venio nunc ad M. Catonem, quod est fundamentumfundamentum S: firmamentum cett. acac et Ax
robur totius accusationis; qui tamen ita gravis est accusator
et vehemens ut multo magis eius auctoritatem quam criminationem
pertimescam. in quo ego accusatore, iudices,
primum illudillud om. w, del. Halm deprecabordeprecor f ne quid L. Murenae dignitas illius,
ne quid exspectatio tribunatus, ne quid totius vitae splendor
et gravitas noceat, denique ne ea soli huic obsint bona
M. Catonis quae ille adeptus est ut multis prodesse possitprodesse possit prodesset xy: prodesse posset ed. R.
Bis consul fuerat P. Africanus et duos terrores huius imperi,
Carthaginem Numantiamque, deleverat cum accusavit L.
Cottam. erat in eoin eo xy: in cett.: fort. ei summa eloquentia, summa fides, summa
integritas, auctoritas tanta quanta in imperio populi Romani
quod illius opera tenebatur. saepe hoc maiores natu dicere
audivi, hanc accusatoris eximiam vim etvim et pauci dett.: vim mei: om. ed. R dignitatem plurimumplurimum xy: plurimam cett.
L. Cottae profuisse. noluerunt sapientissimi homines qui
tum rem illam iudicabant ita quemquam cadere in iudicio
ut nimiisnimiis edd. VR: nimis codd. (unius y2） adversarii viribus abiectus videretur.
quid?
Ser. Galbam — nam traditum memoriaememoriae xy: iniuriae cett. estest y: om. cett. — nonne proavo
tuo, fortissimo atque florentissimo viro, M. Catoni, incumbenti
ad eius perniciem populus Romanus eripuit? semper in
hac civitate nimis magnis accusatorum opibus et populus
universus et sapientes ac multum in posterum prospicientes
iudices restiterunt. nolo accusator in iudicium potentiam
adferat, non vim maiorem aliquam, non auctoritatem
excellentem, non nimiam gratiam. valeant haec omnia ad
salutem innocentium, ad opem impotentium, ad auxilium
calamitosorum, in periculo vero et in pernicie civium repudientur.
nam si quis hoc forte dicet, Catonem descensurum
ad accusandum non fuisse, nisi prius de causa iudicasset,
iniquam legem, iudices, et miseram condicionem instituet
periculis hominum, si existimabit iudicium accusatoris in
reum pro aliquo praeiudicio valere oportere.
ego tuum consilium, Cato, propter singulare animi mei
de tua virtute iudicium vituperare non possumnon possum y2: non audeo Lag. 24: om. cett. nolo Boot; non nulla
forsitanforsitan in re y2 conformare et leviter emendare possim. 'non
multa peccas,' inquit ille fortissimo viro senior magister,
'sedsed sed si y, ed. R peccas; te regere possum.' at ego non tenon te del. Halm; verissime
dixerim peccare te nihil neque ulla in re te essete esse esse w, Halm huius modi
ut corrigendus potius quam leviter inflectendus esse videare.
finxit enim te ipsa natura ad honestatem, gravitatem,
temperantiam, magnitudinem animi, iustitiam, ad omnis
denique virtutes magnum hominem et excelsum. accessit
istucaccessit istuc Ernesti: accessitis tot S: accessit his (iis px) tot cett.: accessit his dotibus coni. Ernesti doctrina non moderata nec mitis sed, ut mihi videtur,
paulo asperior et durior quam aut veritas aut natura patiturpatiatur fy.
et quoniam non est nobis haec oratio habenda aut in
imperita multitudine aut in aliquo conventu agrestium,
audacius paulo de studiis humanitatis quae et mihi et vobis
nota et iucundaiucunda ed. V, Lambinus: iudicanda codd. (etiam B） sunt disputabo. in M. Catone, iudices,
haec bona quae videmus divina et egregia ipsius scitote
esse propria; quae non numquam requirimus, ea sunt
omnia non a natura verumverum sed y1 a magistro. fuit enim quidam
summo ingenio vir, Zeno, cuius inventorum aemuli Stoici
nominantur. huius sententiae sunt et praecepta eius modihuiusmodi w, Halm.
sapientem gratia numquam moveri, numquam cuiusquam
delicto ignoscere; neminem misericordem esse nisi stultum
et levem; viri non esse neque exorari neque placari;
solos sapientes esse, si distortissimi sint, formosos, si
mendicissimi, divites, si servitutem serviant, reges; nos
autem qui sapientes non sumussimus Wesenberg fugitivos, exsules,
hostis, insanos denique esse dicunt; omnia peccata esse
paria; omne delictum scelus esse nefarium, nec minus
delinquere eum qui gallum gallinaceum, cum opus non
fuerit, quam eum qui patrem suffocaverit; sapientem nihil
opinari, nullius rei paenitere, nulla in re falli, sententiam
mutare numquam.
hochoc haec fw, ed. V homo ingeniosissimus, M. Cato,
auctoribus eruditissimis inductusinductus iter (inter y) inductus xy adripuit, neque disputandi
causa, ut magna pars, sed ita vivendi. petunt aliquid
publicani; cave necave ne scripsi: cave.. S: cave cett. quicquam habeat momenti gratia.
supplices aliqui veniunt miseri et calamitosi; sceleratus
et nefarius fueris, si quicquam misericordia adductus feceris.
fatetur aliquis se peccasse et suisui Halm: cui S: eius (eiusdem f) cett. delicti veniam petit;
'nefarium est facinus ignoscere.' at leve delictum est.
'omnia peccata sunt paria.' dixisti quippiamquippiam Manutius: quippe iam codd.: 'fixum et
statutum est.' non re ductus es sed opinione; 'sapiens
nihil opinatur.' errasti aliqua in re; male dici putat. hac
ex disciplina nobis illa sunt: 'dixi in senatu me nomen
consularis candidati delaturum.' iratus dixisti. 'numquam'
inquit 'sapiens irascitur.' at temporis causa. 'improbi'
inquit 'hominis estest y, ed. R: om. cett mendacio fallere; mutare sententiam
turpe est,
exorari scelus, misereri flagitium.' nostri autem
illiautem illi, fatebor enim ed. V: enim illi fatebor (fatebor illi S) enim codd. — fatebor enim, Cato, me quoque in adulescentia diffisum
ingenio meo quaesisse adiumenta doctrinae — nostri, inquam,
illi a Platone et Aristotele, moderati homines et temperati,
aiunt apud sapientem valere aliquando gratiam; viri boni
esse misereri; distincta genera esseesse genera w, Halm delictorum et disparis
poenas; esse apud hominem constantem ignoscendi locum;
ipsum sapientem saepe aliquid opinari quodquod quid SA nesciat, irasci
non numquam, exorari eundem et placari, quod dixerit
interdum, si ita rectius sit, mutare, de sententia decedere
aliquando; omnis virtutes mediocritate quadam esse moderatasmoderandas ed. V.
hos ad magistros si qua te fortuna, Cato, cum ista
natura detulisset, non tu quidem vir melior esses nec fortior
nec temperantiortemperatior y nec iustior — neque enim esse potes — sed
paulo ad lenitatem propensior. non accusares nullis
adductus inimicitiis, nulla lacessitus iniuria, pudentissimum
hominem summa dignitate atque honestate praeditum;
putares, cum inin om. Sp1 eiusdem anni custodiacustodia custodiam S: custodem y2 te atque L. Murenam
fortuna posuisset, aliquo te cum hoc rei publicae vinculo
esse coniunctum; quod atrociter in senatu dixisti, aut non
dixisses aut, si potuissesaut si potuisses Hotoman: aut seposuisses (se pos, S) aut codd.: aut si posuisses Halm (2): aut si dixisses Campe, mitiorem in partem interpretarere.
ac te ipsum,
quantum ego opinione auguror, nunc et animi
quodam impetu concitatum et vi naturae atque ingeni
elatum et recentibus praeceptorum studiis flagrantem iam
usus flectet, dies leniet, aetas mitigabit. etenim isti ipsi
mihimihi isti ipsi x videntur vestri praeceptores et virtutis magistri finis
officiorum paulo longius quam natura vellet protulisse ut,
cum ad ultimum animo contendissemus, ibi tamen ubi
oporteret consisteremusnon consistermus Lambinus. 'nihil ignoveris.' immo aliquid,
non omnia. 'nihilnihil Angelius: nihil omnino Lag. 9: immo mei gratiae causacausa feceris Naugerius: confeceris mei: concesseris Lag. 9 feceris.' immo resistito
gratiae, cum officium et fides postulabit. 'misericordia
commotus ne sis.' etiam, in dissolvenda severitate; sed
tamen estsed tamen est ante etiam transp. Hotoman laus aliqua humanitatis. 'in sententia permaneto.'
verovero enimvero ed. Mediol.: Permaneto vero ed. V aliqua xy, nisi sententiam sententia alia vicerit melior.
huiusce
modi Scipio ille fuit quem non paenitebat facere idem quod
tu, habere eruditissimum hominem PanaetiumPanaetium Lag. 9: et pane S: et pene (pae-A) cett. domi; cuius
oratione et praeceptis, quamquam erant eadem ista quae te
delectant, tamen asperior non est factus sed, ut accepi
a senibus, lenissimus. quis vero C. Laelio comior fuitfuit supplevi: om S in lac., sine lac, cett.,
quis iucundior eodem ex studio isto, quis illo gravior,
sapientior? possum de L. PhiloPhilo Manutius: Philippo codd., de C. GalloGalo Müller (e Fast. Capitol. a. 511, 588) dicere haec
eadem, sed te domum iam deducam tuam. quemquamne
existimas Catone, proavo tuo, commodiorem, communiorem,
moderatiorem fuisse ad omnem rationem humanitatis? de
cuius praestanti virtute cum vere graviterque diceres,
domesticum te habere dixisti exemplum ad imitandum.
est illud quidem exemplum tibi propositum domi, sed
tamen naturae similitudo illius ad te magis quiqui quam w: quoniam Halm ab illo ortus
eses yxw: est cett. quam ad unum quemque nostrum pervenire potuit, ad
imitandum vero tam mihi propositum exemplar illud est
quam tibi. sed si illius comitatem et facilitatem tuae
gravitati severitatique asperseris, non ista quidem erunt
meliora, quae nunc sunt optima, sed certe condita iucundius.
qua re, ut ad id quod institui revertar, tolle mihi e causa
nomen Catonis, remove vimvim scripsi (cf. § § 58, 59): in S: ac s: om. cett., praetermittepraetermitte del. Halm (2) auctoritatem quae
in iudiciis aut nihil valere aut ad salutem debet valere, congredere
mecum criminibus ipsis. quid accusas, Cato, quid
adfers ad iudicium, quid arguis? ambitum accusas; non
defendo. me reprehendis, quod idem defendam quod
lege punierimpoenierim S. punivipoenivi S ambitum, nonnon ambitum vero S innocentiam; ambitum
vero ipsum vel tecum accusabo, si voles. dixisti
senatus consultum me referente esse factum, si mercedemercede conducti add. Sxy: corrupti add. cett.: del. Garatoni
obviam candidatis issent, si conducti sectarentur, si gladiatoribus
volgo locus tributim et item prandia si volgo essent
data, contra legem Calpurniam factum videri. ergo ita
senatussenatus xy: senatum S: senatus si cett. mei: senatus nisi Lag. 9 iudicat, contra legem facta haec videri, si facta sint;
decernit quod nihil opus est, dum candidatiscandidato A morem gerit.
nam factum sit necne vehementer quaeritur; sinsin w: in S: nam p: si cett. factum
sit, quin contra legem sit dubitare nemo potest.
est igitur
ridiculum, quod est dubium, id relinquere incertum, quod
nemini dubium potest esse, id iudicareindicare Boot. atque id decernitur
omnibus postulantibus candidatis, ut ex senatus
consulto neque cuius intersit, neque contra quem sit
intellegi possit. qua re doce abdoce ab Halm: doceat S: doce a cett. L. Murena illa esse
commissa; tum egomet tibi contra legem commissa esse
concedam.
'multi obviam prodierunt de provincia decedenti.' consulatum
petenti soletpetenti. Solet edd. ante Müller fieri; eccuieccui Ascens. (1): et cui codd. autem non proditur revertenti?
'quae fuit ista multitudo?' primum, si tibi istam
rationem non possimpossum fx reddere, quid habet admirationis tali
viro advenienti, candidato consulari, obviam prodisse multos?
quod nisi esset factum, magis mirandum videreturvideretur xfww: videtur cett..
quid?
si etiam illud addam quod a consuetudine non abhorret,
rogatos esse multos, num aut criminosum sitsit est Halm aut
mirandum, qua in civitate rogatirogati y2: roganti cett. infimorum hominum filios
prope de nocte ex ultima saepe urbe deductum venire soleamus,
in ea non esse gravatos homines prodire hora tertia
in campum Martium, praesertim talis viri nomine rogatos?
quid? si omnes societates venerunt quarum ex numero
multi sedentsedent hic sedent ed. V, Halm iudices; quid? si multi homines nostri ordinis
honestissimi; quid? si illa officiosissima quae neminem
patitur nonnon nisi A honeste in urbem introire tota natio candidatorum,
si denique ipse accusator noster Postumus obviam
cum bene magna caterva sua venit, quid habet ista multitudo
admirationis? omitto clientis, vicinos, tribulis, exercitum
totumtotum xy: motum cett. Luculli qui ad triumphum per eos dies venerat;
hoc dico, frequentiam in isto officio gratuitam non modo
dignitati nulliusnullius Zumpt: ullius codd. umquam sed ne voluntati quidem defuisse.
at sectabantursectabuntur SA multi.
doce mercede; concedamcontendam A esse
crimen. hoc quidem remoto quid reprendis? 'quid
opus est' inquit 'sectatoribus?' A me tu id quaeris, quid
opus sit eo quo semper usi sumus? homines tenues unum
habent in nostrum ordinem aut promerendi aut referendireferendi ed. V, Lambinus: proferendi codd.
benefici locum, hanc in nostris petitionibus operam atque
adsectationem. neque enim fieri potest neque postulandum
est a nobis aut ab equitibus Romanis ut suos necessarios
candidatos adsectenturadsectentur Klotz: aut (non y2) sectentur codd. totos dies; a quibus si domus
nostra celebratur, si interdum ad forum deducimur, si uno
basilicae spatio honestamur, diligenter observari videmur
et coli; tenuiorum amicorum et non occupatorum est ista
adsiduitas, quorum copia bonis viris et beneficis deesse non
solet.
noli igitur eripere hunc inferiori generi hominum
fructum offici, Cato; sine eos qui omnia a nobis sperant
habere ipsos quoque aliquid quod nobis tribuere possint.
si nihil erit praeter ipsorumipsorum eorum w, Halm suffragium, tenues, etsitenues, etsi scripsi: tenue est si ut S: tenue est si (sed w) ut cett.: fort. tenues, si cui (leve est, ut suffragentur Reid） suffragantur,
nil valent gratia. ipsi denique, ut solent loqui, non
dicere pro nobis, non spondere, non vocare domum suam
possuntpossunt Angelius: possint (-it S) codd.. atque haec a nobis petunt omnia neque ulla
re alia quae a nobis consequuntur nisi opera sua compensari
putant posse. itaque et legi Fabiae quae est de numero
sectatorum, et senatus consulto quod est L. Caesareest a L. Lag. 9 consule
factum restiterunt. nulla est enim poena quae possit
observantiam tenuiorum ab hoc vetere instituto officiorum
excludere.
at spectacula sunt tributim data et ad prandium
volgo vocati. etsi hoc factum a Murena omnino,
iudices, non est, ab eius amicis autem more et modo factum
est, tamen admonitus re ipsa recordor quantum hae conquestiones
in senatu habitae punctorum nobis, Servi, detraxerint.
quod enim tempus fuit aut nostra aut patrum
nostrorumnostrum Sp memoria quo haec sive ambitio est sive liberalitas
non fuerit ut locus et in circo et in foro daretur
amicis et tribulibus? haec homines tenuiores praemia
commodaquepraemia commodaque Halm: primum nondum qui codd. (om. S in 15 litt. lac.） a suisa suis Halm: ea suis codd. tribulibus vetere instituto adsequebanturadsequebantur adsequi... S: sequitur lac. in codd. (I vers. in S, I vers. et 14 litt. in A, variant cett.）
* * *
praefectumpraefectum fectum S fabrum semel locum tribulibus suis dedisse,
quid statuent in viros primarios qui in circo totas tabernas
tribulium causa compararunt? haec omnia sectatorum,
spectaculorum, prandiorum item crimina a multitudinecrimina multitudine invita tua nimia diligentia, Servi, collecta Madvig in
tuam nimiam diligentiam, Servi, coniecta sunt, in quibus
tamen Murena abab (a f) codd., del. Ernesti senatus auctoritate defenditur. quid
enim? senatus num obviam prodire crimen putat? non,
sed mercede. convinceconvince mercede convince Hotoman. num sectarisectari ed. Guar.: sectare codd. multos? non, sed
conductos. docedoce conductos doce Hotoman. num locum ad spectandum dare aut
adaut ad xy: aut cett. prandium invitare? minime, sed volgo, passimpassim om. Lag. 9, del. Beck (sed cf. Pet. Cons. 44 in conviviis... et passim et tributim). quid
est volgo? Vniversos. non igitur, si L. Natta, summo
loco adulescens, qui et quo animo iamiam om. w, del. Halm sit et qualis vir
futurus sit videmus, in equitum centuriis voluit esse et ad
hoc officium necessitudinis et ad reliquum tempus gratiosus,
id erit eius vitricovitricos SA fraudi aut crimini, nec, si virgo Vestalis,
huius propinqua et necessaria, locum suumsuum sane Ax gladiatoriumgladiatoribus Lambinus
concessit huic, non et illa pie fecit et hic a culpa est remotus.
omnia haec sunt officia necessariorum, commoda
tenuiorum, munia candidatorum.
at enim agit mecum austere et Stoice Cato, negat verum
esse adlici benivolentiam cibo, negat iudicium hominum inin om. Ap
magistratibus mandandis corrumpi voluptatibus oportere.
ergo, ad cenam petitionis causa si quis vocat, condemnetur?
'quippe' inquit 'tu mihi summum imperium, tu summamtu summam Lambinus: summam codd.
auctoritatem, tu gubernacula rei publicae petas fovendis
hominum sensibus et deleniendisdeleniendis Spw: deliniendis Afxy animis et adhibendis
voluptatibus? Vtrum lenocinium' inquit 'a grege delicatae
iuventutis, an orbis terrarum imperium a populo
Romano petebas?' horribilis oratio; sed eam usus, vita,
mores, civitas ipsa respuit. neque tamen Lacedaemonii,
auctores istius vitae atque orationis, qui cotidianis epulis in
robore accumbunt, neque vero Cretes quorum nemo gustavit
umquam cubans, melius quam Romani homines qui
tempora voluptatis laborisque dispertiunt res publicas suas
retinuerunt; quorum alteri uno adventu nostri exercitus
deleti sunt, alteri nostri imperi praesidio disciplinam suam
legesque conservant.
qua re noli, Cato, maiorum instituta
quae res ipsa, quae diuturnitas imperi comprobat nimium
severa oratione reprehendere. fuit eodem ex studio vir
eruditus apud patres nostros et honestus homo et nobilis,
Q. Tubero. is, cum epulum Q. Maximus P. Africani,
patrui sui, nomine populo Romano daret, rogatus est a
maximo ut triclinium sterneret, cum esset Tubero eiusdem
Africani sororis filius. atque ille, homo eruditissimus ac
Stoicus, stravit pelliculis haedinis lectulos Punicanos et
exposuit vasa Samia, quasi vero esset Diogenes Cynicus
mortuus et non divini hominis Africani mors honestaretur;
quem cum supremo eius die maximus laudaret, gratias egit
dis immortalibus quod ille vir in hac re publica potissimum
natus esset; necesse enim fuisse ibi esse terrarum
imperium ubi ille esset. huius in morte celebranda graviter
tulit populus Romanus hanc perversam sapientiam
Tuberonis,
itaque homo integerrimus, civis optimus, cum
esset L. Pauli nepos, P. Africani, ut dixi, sororis filius, his
haedinis pelliculis praetura deiectus est. odit populus
Romanus privatam luxuriam, publicam magnificentiam diligit;
non amat profusas epulas, sordis et inhumanitatem
multo minus; distinguit rationemratione Klotz officiorum ac temporum,
vicissitudinem laboris ac voluptatis. nam quod ais nulla
re adlici hominum mentis oportere ad magistratum mandandum
nisi dignitate, hoc tu ipse in quo summa est dignitas
non servas. cur enim quemquam ut studeat tibi, ut te
adiuvet rogas? rogas tu me ut mihi praesis, ut committam
ego me tibi. quid tandem? istucistuc ed. Mediol.: istunc (ais an y2) mei me rogari oportet
abs te, an te potius a me ut pro mea salute laborem periculumque
suscipias?
quid quod habes nomenclatorem? in
eo quidem fallis et decipis. nam, si nomine appellari abs
te civis tuos honestum est, turpe est eos notiores esse servo
tuo quam tibi. sin iamiam scripst: etiam codd.: etiam si Lambinus noris, tamennetamenne scripsi: tamen codd. per monitorem
appellandi sunt cumcum scripst: curam (cur ante y2, Naugerius) codd. petis, quasiquasi Zumpt: quam codd. incertus sisincertus sis scripsi: incertum sit Lag. 9: inceravit (narravit y2) mei: insusurravit Naugerius）? quid quod,
cumquid quod cum Priscian (K. ii. 592): aquid quod S: a (ad y2) quid cum xy2: quid quom Ap: a quid quom y: quid quomodo w admoneris, tamen, quasi tute noris, ita salutas? quidquid quidem (quid enim y2) xy: quod Lag. 9,
postea quam es designatus, multo salutas neglegentius? haec
omnia ad rationem civitatis si derigas, recta sunt; sin perpendere
ad disciplinae praecepta velis, reperiantur pravissima.
qua re nec plebi Romanae eripiendi fructus isti sunt ludorum,
gladiatorum, conviviorum, quae omnia maiores nostri comparaverunt,
nec candidatis ista benignitas adimenda est
quae liberalitatem magis significat quam largitionem.
at enim te ad accusandum res publica adduxit. credo,
Cato, te isto animo atque eaea om. Apf opinioneopinioni SAx venisse; sed tu imprudentia
laberis. ego quod facio, iudices, cum amicitiae
dignitatisque L. Murenae gratia facio, tum me pacis, oti,
concordiae, libertatis, salutis, vitae denique omnium nostrum
causa facere clamo atque testor. audite, audite consulem,
iudices, nihil dicam adrogantius, tantum dicam totos dies
atque noctes de re publica cogitantem! nonnon S, Lambinus: om. cett. usque eo
L. Catilina rem publicam despexit atque contempsit ut ea
copia quam secum eduxit se hanc civitatem oppressurum
arbitraretur. Latius patetpatet... S: fort. patet iam illius sceleris contagio quam quisquam
putat, ad pluris pertinetpertinet... S fort. pertinet. Iam. intus, intus, inquam, est
equus Troianus; a quo numquam me consule dormientes
opprimemini.
quaeris a me ecquida me ecquid Bake: a me (auiae S mg.) quid codd. ego Catilinam metuam.
nihil, et curavi ne quis metueret, sed copias illius quas hic
video dico esse metuendas; nec tam timendus est nunc
exercitus L. Catilinae quam isti qui illum exercitum deseruisse
dicuntur. non enim deseruerunt sed ab illo in
speculisspeculis seculis S: speluncis x2y2 atque insidiisin insidiis Halm relicti in capite atque in cervicibus
nostris restiterunt. hi et integrum consulem et bonum
imperatorem et natura et fortuna cum rei publicae salute
coniunctum deici de urbis praesidio et de custodia civitatis
vestris sententiis deturbari volunt. quorum ego ferrum
et audaciam reieci in campo, debilitavi in foro, compressi
etiam domi meae saepe, iudices, his vos si alterum consulem
tradideritis, plus multo erunt vestris sententiis quam
suis gladiis consecuti. Magni interest, iudices, id quod ego
multis repugnantibus egi atque perfeci, esse Kalendis
Ianuariis in re publica duoduo S: duos cett. consules.
nolite arbitrari,
mediocribus consiliis aut usitatis viisviis ed. Guar.: vitis SAx: vitiis cett. eos utieos uti scripsi: aut codd.: lacunam statuit Ernesti. non lex
improba, non perniciosa largitio, nonlargitio non w: largitionum mei auditum aliquando
aliquod malum rei publicae quaeritur. inita sunt in hac
civitate consilia, iudices, urbis delendae, civium trucidandorum,
nominis Romani exstinguendi. atque haec cives,
civescives, cives y2, ed. R: quae siue (in mg. quaesiue) S: quae cives Apw: quae si cives xy1: cives f, Quintil. ix. 2, 18, inquam, si eos hoc nomine appellari fas est, de patria
sua et cogitant et cogitaverunt. Horum ego cotidie consiliis
occurro, audaciam debilito, sceleri resisto. sed moneo,
iudices. in exitu iam est meus consulatus; nolite mihi
subtrahere vicarium meae diligentiae, nolite adimere eum cui
rem publicam cupio tradere incolumem ab his tantis periculis
defendendam.
atque ad haec mala, iudices, quidquid quod Kayser accedat aliud non
videtis? te, te appello, Cato; nonne prospicis tempestatem
anni tui? iam enim inin Halm: om. codd. hesterna contione intonuit
vox perniciosa designati tribuni, conlegae tui; contra quem
multum tua mens, multum omnes boni providerunt qui te
ad tribunatus petitionem vocaverunt. omnia quae per hoc
triennium agitata sunt, iam ab eo tempore quo a L. Catilina
et Cn. Pisone initum consilium senatus interficiendi
scitis esse, in hos dies, in hos mensis, in hoc tempus erumpunt.
qui locus est, iudices, quod tempus, qui dies, quae
nox cum ego non ex istorum insidiis ac mucronibus non
solum meo sed multo etiam magis divino consilio eripiar
atque evolem? neque isti me meo nomine interficiinterficere Richter sed
vigilantem consulem de rei publicae praesidio demoveridemoveri Lambinus: demovere (remov. x) mei: dimoveri Lag. 9
volunt. nec minus vellent, Cato, te quoque aliqua ratione,
si possent, tollere; id quod, mihi crede, et agunt et moliuntur.
vident quantum in te sit animi, quantum ingeni,
quantum auctoritatis, quantum rei publicae praesidi; sed,
cum consulari auctoritate et auxilio spoliatam vim tribuniciam
viderint, tum se facilius inermem et debilitatum te
oppressuros arbitrantur. nam neñam ne S sufficiatur consul non
timent. vident in tuorum potestate conlegarum fore; sperant
sibi D.D. Hirschfelder: om. codd. Silanum, clarum virum, sine conlega, te sine
consule, rem publicam sine praesidio obici posse.
his
tantis in rebus tantisque in periculis est tuum, M. Cato, qui
mihimihi non mihi y2 non tibi, sed patriae natus esseesse esset S: es p viderisvideris Klotz: om. codd., videre quid
agatur, retinere adiutorem, defensorem, socium in re publica,
consulem non cupidum, consulem, quod maxime
tempus hoc postulat, fortuna constitutum ad amplexandum
otium, scientia ad bellum gerendum, animo et usu ad quod
velis negotium sustinendumsustinendum Völkel: om. codd. (cf. Zielinski p. 204).
quamquam huiusce rei potestas omnis in vobis sita est,
iudices; totam rem publicam vos in hac causa tenetis, vos
gubernatis. si L. Catilina cum suo consilio nefariorum
hominum quos secum eduxit hac de re posset iudicare,
condemnaret L. Murenam, si interficere posset, occideret.
petunt enim rationes illius ut orbetur auxilio res publica,
ut minuatur contra suumsuum summum w, Halm furorem imperatorum copia, ut
maior facultas tribunis plebis detur depulso adversario
seditionis ac discordiae concitandae. idemne igitur
delecti ex amplissimis ordinibus honestissimi atque
sapientissimi viri iudicabunt quod ille importunissimus
gladiator, hostis rei publicae iudicaretiudicaret y2, ed. R: iudicarit cett.?
mihi credite,
iudices, in hac causa non solum de L. Murenae verum
etiam de vestra salute sententiam feretis. in discrimen
extremum venimus; nihil est iam unde nos reficiamus aut
ubi lapsi resistamus. non solum minuenda non sunt
auxilia quae habemus sed etiam nova, si fieri possit, comparanda.
Hostis est enim non apud Anienem, quod bello
Punico gravissimum visum est, sed in urbe, in foro — di
immortales! sine gemitu hoc dici non potest — non nemo
etiam in illo sacrario rei publicae, in ipsa, inquam, curia
non nemo hostis est. di faxint ut meus conlega, vir fortissimus,
hoc Catilinae nefarium latrocinium armatus opprimat!
ego togatus vobis bonisque omnibus adiutoribus hoc quod
conceptum res publica periculumpericulum peric. S (cf. Rosc. Am. 9) parturit consilio discutiam
et comprimam.
sed quid tandem fiet, si haec elapsa de
manibus nostris in eum annum qui consequitur redundarint?
Vnus erit consul, et is non in administrando bello sed in
sufficiendo conlega occupatus. hunc iam qui impedituri
sintsint sequitur lacuna in codd. (2 vers. et 5 litt. in S, 2 vers. in A, variant cett.） * * * illa pestis immanispestis immanis (immanis et A) Apfyw: om. Sx prorumpet Afw: perrumpet Spy: perrumperet x importuna Catilinae prorumpet,
qua poqua po... Sx: qua p. r. Apy1: qua populo Romano f: qua poterit et iam y22 advolabit edd. VR: advolavit mei * * * minatur; in agros suburbanos repente advolabit;
versabitur in urbein urbe Halm:...... Sx: L. Catilinae A: in castris (om. versabitur y1) pfyw: in rostris Lag. 24 furor, in curia timor, in foro coniuratio,
in campo exercitus, in agris vastitas; omni autem in sede
ac loco ferrum flammamque metuemus. quae iam diu
comparantur, eadem ista omnia, si ornata suis praesidiis
erit res publica, facile et magistratuum consiliis et privatorum
diligentia comprimenturcomprimentur Lag. 24. Lambinus: confirmentur (-matur f) mei.
quae cum ita sint, iudices, primum rei publicae causa,
qua nulla res cuiquam potior debet esse, vos pro mea
summa et vobis cognita in re publica diligentia moneo,
pro auctoritate consulari hortor, pro magnitudine periculi
obtestor, ut otio, ut paci, ut saluti, ut vitaeut vitae vitae S: om. A vestrae et
ceterorum civium consulatis; deinde ego idem etidem et scripsi: fidem vel Sx: fide in vos (fidem vestram y2) cett.: idem vos Madvig defensoris
et amici officio adductus oro atque obsecro, iudices, ut ne
hominis miseri et cum corporis morbo tum animi dolore
confecti, L. Murenae, recentem gratulationem nova lamentatione
obruatisobruatis x2y: observatis Spx1: obstruatis cett.. modo maximo beneficio populi Romani
ornatus fortunatus videbatur, quod primus in familiam
veterem, primus in municipium antiquissimum consulatum
attulisset; nunc idem inin supplevi: om. codd. squalore et sordibussordibus Axy2: sordidus cett., confectus
morbomorbo Apfw: idem y2: om. Sxy1 (S lac. hab. inter vv. confectus et perditus, et in mg. lacrimis ac memore perditus), lacrimis ac maerore perditus vester est supplex,
iudices, vestram fidem obtestatur, vestramvestram Halm: om. codd. misericordiam
implorat, vestram potestatem ac vestras opes intueturintuetur xy: intuetur S: tuetur cett. (etiam B）.
nolite, per deos immortalis!
iudices, hac eum cumeum cum Garatoni: cum B: eum cett. re qua
se honestiorem fore putavit etiam ceteris ante partis
honestatibus atque omni dignitate fortunaque privare.
atque ita vos L. MurenaL. Lag. 24: si (sic xy) mei, iudices, orat atque obsecrat,
si iniusteiniuste om. S in lac. neminem laesit, si nullius auris voluntatemve
violavit, si nemini, ut levissime dicam, odio
nec domi nec militiae fuit, sit apud vos modestiae
locus, sit demissisdemisso animo Bake hominibus perfugium, sit auxilium
pudori. misericordiam spoliatio consulatus magnam habere
debet, iudices; una enim eripiuntur cum consulatu
omnia; invidiam vero his temporibus habere
consulatus ipse nullam potest; obicitur enim contionibus
seditiosorum, insidiis coniuratorum, telis Catilinae, ad
omne denique periculum atque ad omnem iniuriaminiuriam Halbertsma: invidiam codd. solus
opponitur.
qua re quidquid w: qui cett. invidendum Murenae aut cuiquam
nostrum sit in hoc praeclaro consulatu non video, iudices;
quae vero miseranda sunt, ea et mihi ante oculos versantur
et vos videre et perspicere potestis.
si, quod Iuppiter omen
avertat! hunc vestris sententiis adflixeritis, quo se miser
vertet? domumne? ut eam imaginem clarissimi viri,
parentis sui, quam paucis ante diebus laureatam in sua
gratulatione conspexit, eandem deformatam ignominia
lugentemque videat? an ad matrem quae misera modo
consulem osculata filium suum nunc cruciatur et sollicita
est ne eundem paulo post spoliatum omni dignitate
conspiciat?
sed quid eius matremeius matrem Zumpt: ego matrem codd.: ego matrem eius Halm aut domum appello
quem nova poena legis et domo et parente et omnium
suorum consuetudine conspectuque privat? ibit igitur in
exsilium miser? quo? ad Orientisne partis in quibus
annos multos legatus fuit, exercitusexercitus Lag. 9: et exercitus mei duxit, res maximas
gessit? at habet magnum dolorem, unde cum honore
decesseris, eodem cum ignominia reverti. an se in contrariam
partem terrarum abdet, ut Gallia Transalpina, quem
nuper summo cum imperio libentissime viderit, eundem
lugentem, maerentem, exsulem videat? in ea porro
provincia quo animo C. Murenam fratrem suum aspiciet?
qui huius dolor, qui illius maeror erit, quae utriusque
lamentatio, quanta autem perturbatio fortunae atque
sermonis, cumcum Richter: quod codd., quibus in locis paucis ante diebus factum
esse consulem Murenam nuntii litteraeque celebrassentcelebrassent celebrarint Richter: celebrarant Boot et
unde hospites atque amici gratulatum Romam concurrerentconcurrerent x2: concurrerint cett.: concurrerant Lag. 9, Boot,
repente exstiteritexstiterit scripsi: exciderit y2: excidet cett.: existet Gulielmius ipse nuntius suae calamitatis!
quae si acerba, si misera, si luctuosa sunt, si alienissima
aa Bx: om. cett. mansuetudine et misericordia vestra, iudices,
conservate populi Romani beneficium, reddite rei publicae
consulem, date hoc ipsius pudori, date patri mortuo,
date generi et familiae, date etiam LanuvioLanuvino y, ed. R, municipio
honestissimo, quod in hac tota causacausa Ay2w: om. cett. (etiam B） frequens maestumque
vidistis. nolite a sacris patriis Iunonis Sospitae,
cui omnis consules facere necesse est, domesticum et
suum consulem potissimumpotissimum om. A avellere. quem ego vobis,
si quid habet aut momenti commendatio aut auctoritatis
confirmatio mea, consul consulem, iudices, ita commendo
ut cupidissimum otiut cupidissimum otii y2, ed. R: cupidissimum osci S: cupidissimum hosti py1w: ut cupidissimi hostes f: cupidissimum Bx: cupidissime A, studiosissimum bonorum, acerrimum
contra seditionem, fortissimum in bello, inimicissimum huic
coniurationi quae nunc rem publicam labefactat futurum
esse promittam et spondeam.
PRO M. CAELIO ORATIO
si quis, iudices, forte nunc adsit ignarus legum iudiciorum
consuetudinisqueconsuetudinisque SB: consuetudinis cett. nostrae, miretur profecto quae sit
tanta atrocitas huiusce causae, quodquod quia SB diebus festis ludisque
publicis, omnibus forensibus negotiis intermissis, unum hoc
iudicium exerceatur, nec dubitet quin tanti facinoris reus
arguaturarguatur accusatus SB ut eo neglecto civitas stare non possit. idem cum
audiat esse legem quae de seditiosis consceleratisque civibus
qui armati senatum obsederint, magistratibusmagistratibus SBpd: om. P vim attulerint,
rem publicam oppugnarint cotidie quaeri iubeat: legem non
improbet, crimen quod versetur in iudicio requirat; cum
audiat nullum facinus, nullam audaciam, nullam vim in
iudicium vocari, sed adulescentemadulescentem nobilem SB inlustri ingenio, industria,
gratia accusari ab eius filio quem ipse in iudicium et vocet et
vocarit, oppugnari autem opibus meretriciis: Atratini ipsiusAtratini ipsius scripsi: Atratini illius BPpd: illius Muretus
pietatem non reprehendat, libidinem muliebremlibidinem muliebrem SB: muliebrem Jibidinem cett. comprimendam
putet, vos laboriosos existimet quibus otiosis ne in
communi quidem otio liceat esse.
etenim si attendere
diligenter atqueatque S: om. Ppd: et Angelius existimare vere de omni hac causa volueritis,
sic constituetis, iudices, nec descensurum quemquam
ad hanc accusationem fuisse cui utrum vellet liceret nec,
cum descendisset, quicquam habiturum spei fuisse, nisi
alicuius intolerabili libidine et nimis acerbo odio niteretur.
sed ego Atratino, humanissimo atque optimo adulescenti,
meo necessario, ignosco, qui habet excusationem vel pietatis
vel necessitatis vel aetatis. si voluit accusare, pietati
tribuo, si iussus est, necessitati, si speravit aliquid, pueritiae.
ceteris non modo nihilnihil om. S ignoscendum sed etiam acriter est
resistendum.
ac mihi quidem videtur, iudices, hic introitus defensionis
adulescentiae M. Caeli maxime convenire, ut ad ea quae
accusatores deformandi huius causa etcausa et Bake: causae S: causa Ppd detrahendae spoliandaeque
dignitatis gratia dixerunt primum respondeam.
obiectus est pater varie, quod aut parum splendidus ipse
aut parum pie tractatus a filio diceretur. de dignitate
M. CaeliusM. S, Lambinus: om. Ppd notis ac maioribus natu etiam sine mea oratione
tacitusetiam sine...tacitus ed. R: et sine...tacitus S: et sine...et tacitus Ppd facile ipse respondetrespondit Sb2y; quibus autem propter senectutem,
quod iam diu minus in foro nobiscumque versatur,
non aeque est cognitus, hi sic habeant, quaecumque in
equite Romano dignitas esse possit, quae certe potest esse
maxima, eam semper in M. Caelio habitam esse summam
hodiequesummam hodieque SP1y2: summamque hodie P2pd haberi non solum a suis sed etiam ab omnibus
quibus potuerit aliqua de causa esse notus.
equitis autem
Romaniautem Romani Quintil. xi. I. 28: Romani autem Ppd esse filium criminis lococriminessloco P1: criminis in loco coni. Halm (contra Quintil.） poni ab accusatoribus
neque his iudicantibus oportuit neque defendentibus nobis.
nam quod de pietate dixistis, est ista quidemista quidem S, Lambinus: quidem ista Ppd nostravestra b, Halm existimatio
sed iudicium certe parentis. quid nos opinemur
audietis ex iuratis; quid parentes sentiant lacrimae matris
incredibilisque maeror, squalor patris et haec praesens
maestitia quam cernitis luctusque declarat.
nam quod est
obiectum municipibus esse adulescentem non probatum
suis, nemini umquam praesenti †Praestutiani†Praestutiani S: praetoriani (-tori-P2 in ras.) Ppd: Praetutiani Gruter (cf. Plin. N. H. iii. 13-14): Puteolani Beroaldus (cf. Val. Max. ix. 3. 8): Tusculani Baiter (cf. C. I. L. xiv. 2622) maiores
honores habuerunt, iudicesiudices S: om. Ppd, quamquam per S absenti M. Caelio; quem
et absentem in amplissimum ordinem cooptarunt et ea non
petenti detulerunt quae multis petentibus denegarunt.
idemque nunc lectissimos viros et nostri ordinis et equites
Romanos cum legatione ad hoc iudicium et cum gravissima
atque ornatissima laudatione miserunt. videor mihi iecisseiecisse ex legisse P: egisse Halm
fundamenta defensionis meae, quae firmissima sunt si nituntur
iudicio suorum. neque enim vobis satis commendata
huius aetas esse posset, si non modo parenti, tali viro,
verum etiam municipio tam inlustri ac tam gravi displiceret.
equidem,
ut ad me revertar, ab his fontibus profluxi ad
hominum famam, et meus hic forensis labor vitaeque ratio
demanavitdemanavit SB: dimanavit Ppd (a(/pac leg.） ad existimationem hominum paulo latius commendatione
ac iudicio meorum.
nam quod obiectum est de pudicitia quodque omnium
accusatorum non criminibus sed vocibus maledictisque
celebratum est, id numquam tam acerbe feret M. Caelius
ut eum paeniteat non deformem esse natum. sunt enim
ista maledicta pervolgata inin per S omnis quorum in adulescentia
forma et speciesfuit forma et species S fuit liberalis. sed aliud est male dicere,
aliud accusare. accusatio crimen desiderat, rem ut definiat,
hominemhominem SB: hominem ut Ppd: nomine ut Manutius notet, argumento probet, teste confirmet; maledictio
autem nihil habet propositi praeter contumeliam;
quae si petulantius iactaturiaciatur Muretus, convicium, si facetius, urbanitas
nominatur.
quam quidem partem accusationis admiratus
sum et moleste tuli potissimum esse Atratino datam. neque
enim decebat neque aetas illa postulabat neque, id quod
animum advertereanimum advertere S (cf. Clu. § 1): animadvertere Ppd poteratis, pudor patiebatur optimi adulescentis
in tali illum oratione versari. vellem aliquisaliquis Spd: aliqui P ex
vobis robustioribus hunc male dicendi locum suscepisset;
aliquanto liberius et fortius et magis more nostro refutaremus
istam male dicendi licentiam. tecum, Atratine,
agam leniuslenius agam SB, quod et pudor tuustuus om. SB moderatur orationi meae
et meummeum om. SB erga te parentemque tuum beneficium tueri debeodebet S.
illud tamen te esse admonitum volo,
primum utut S, Lambinus: om. Ppd qualis es
talem te omnes essete omnes esse (se) S: te Ppd: te esse omnes Klotz existiment, ut quantum a rerum turpitudine
abes tantum te a verborum libertate seiungas;
deinde ut ea in alterum ne dicas quae, cum tibi falso
responsa sint, erubescas. quis est enim cui via ista non
pateat, quis estquis est S: om. Ppd qui huic aetati atque istihuic aetati atque isti (huic Agroetius) dignitati S, Agroetius (K. vii. 118): isti aetati Pbh: isti aetati atque etiam isti dignitati cett. dignitati non
possit quam velit petulanter, etiam si sine ulla suspicione, at
non sinenon sine ullo S argumento male dicere? sed istarum partium
culpa est eorum qui te agere voluerunt; laus pudoris tui,
quod ea te invitum dicere videbamus, ingeni, quod ornate
politeque dixisti.
verum ad istam omnemomnem om. S orationem
brevis est defensio. nam quoad aetas M. Caeli dare potuit
istipotuit isti S, Naugerius: potuisti Pe: potuit cett. suspicioni locum, fuit primum ipsius pudore, deinde
etiam patris diligentia disciplinaque munita. qui ut huic
togam virilemtogam virilem S: virilem togam Ppd dedit — nihil dicam hoc loco de me; tantum
sit quantum vos existimatisexistimetis Ernesti; hoc dicam, hunc a patre continuo
ad me esse deductum — nemo hunc M. Caelium in
illo aetatis flore vidit nisi aut cum patre aut mecum aut in
M. Crassi castissima domo cum artibus honestissimis
erudiretur.
nam quod Catilinae familiaritas obiecta Caelio est, longe
ab ista suspicione abhorrere debet. hoc enim adulescente
scitis consulatum mecum petisse Catilinam. ad quem si
accessit aut si asi a si S me discessit umquam — quamquam multi
boni adulescentes illi homini nequam atque improbo studuerunt — tumtum S, Angelius: tamen Ppd
existimetur Caelius Catilinae nimium familiaris
fuisse. at enim postea scimus et vidimus esse hunc
in illius etiametiam S: om. Ppd amicis. quis negatneget S? sed ego illud tempus
aetatis quod ipsum sua sponte infirmum, aliorum autemautem SB: om. Ppd
libidinelibidini S, Ascens. 3 in mg. infestum est, id hoc loco defendo. fuit adsiduus
mecum praetore me; non noverat Catilinam; Africam tum
praetor ille obtinebat. secutus est tum annustum annus S: annus Ppd: annus cum Garatoni, causam de
pecuniis repetundis Catilina dixit. mecum erat hic; illi
ne advocatus quidem venit umquam. deinceps fuit annus
quo ego consulatum petivi; petebat Catilina mecum. numquam
ad illum accessit, a me numquam recessit.
tot igitur
annos versatus in foro sine suspicione, sine infamia, studuit
Catilinae iterum petenti. quem ergo ad finem putas custodiendam
illam aetatem fuisse? nobis quidem olim annus
erat unus ad cohibendum bracchium toga constitutus, et ut
exercitatione ludoque campestri tunicati uteremur, eademque
erat, si statim mereremerere SB: mereri Ppd stipendia coeperamus, castrensis ratio ac
militaris. qua in aetate nisi qui se ipse sua gravitate et castimonia
et cum disciplina domestica tum etiam naturali
quodam bono defenderetdefenderet (-rit h) pd: defenderat P, quoquo modo a suis custoditus
esset, tamen infamiam veram effugere non poterat. sed qui
prima illailla prima S initia aetatis integra atque inviolata praestitisset, de
eius fama acac et S pudicitia, cum iam seseiam sese S: is iam se Ppd: iam se Vollgraf conroboravisset ac vir
inter viros esset, nemo loquebatur.
atat Francken: ac S: om. Ppd studuit Catilinae, cum
iam aliquot annos esset in foro, Caelius. et multi hoc
idem ex omni ordineordine omni S atque ex omni aetate fecerunt. habuit
enim ille, sicuti meminisse vos arbitror, permulta maximarum
non expressa signa sed adumbrata virtutum. Vtebatur
hominibus improbis multis; et quidem optimis se
viris deditum esse simulabatsimulaverat S. erant apud illum inlecebrae
libidinum multae; erant etiam industriae quidam stimuli
ac laboris. flagrabant vitia libidinis apud illumillum eum S; vigebant
etiam studia rei militaris. neque ego umquam fuisse tale
monstrum in terris ullum puto, tam ex contrariis diversisque
atqueatque Lambinus: om. Ppd: et unus det. inter se pugnantibus naturae studiis cupiditatibusque
conflatum.
quis clarioribus viris quodam temporequodam tempore quondam S (contra Frontonem, ad Anton. ii. 6) iucundior,
quis turpioribusturpioribus viris S coniunctior? quis civis meliorum
partium aliquando, quis taetrior hostis huic civitati? quis
in voluptatibus inquinatior, quis in laboribus patientior?
quis in rapacitate avarior, quis in largitione effusior? illa
vero, iudices, in illo homine admirabiliaadmirabilia S: mirabilia Ppd fuerunt, comprehendere
multos amicitia, tueri obsequio, cum omnibus communicare
quod habebat, servire temporibus suorum omnium
pecunia, gratia, labore corporiscorporibus S esset et Sb2y2: esset (ante ras. P) cett., scelere etiam, si opus esset,
et audacia, versare suam naturam et regere ad tempus atque
huc et illuc torquere acac et S flectere, cum tristibus severe, cum
remissis iucunde, cum senibus graviter, cum iuventute
comiter, cum facinerosis audaciteraudaciter SBeg: audacter Ph, cum libidinosis luxuriose
vivere.
hac ille tam varia multiplicique natura cum
omnis omnibus exex omnibus S terris homines improbos audacisque
conlegerat, tum etiam multos fortis viros et bonos specie
quadam virtutis adsimulataequadam rei p. adsimulatam S tenebat. nequeneque ne S umquam ex
illo delendi huius imperi tam consceleratus impetus exstitisset,
nisi tot vitiorum tanta immanitas quibusdam facilitatisfacultatis Madvig
et patientiae radicibus niteretur. qua re ista condicio,
iudices, respuatur, nec Catilinae familiaritatis crimen haereat.
est enim commune cum multis et cum quibusdamquibusdam S: quibusdam etiam Ppd (cf. Zielinski p. 77) bonis.
me ipsum, me, inquam, quondam paene ille decepit, cum
et civis mihi bonus et optimi cuiusque cupidus et firmus
amicus ac fidelis videretur; cuius ego facinora oculis prius
quam opinione, manibus ante quam suspicione deprendi.
cuius in magnis catervis amicorum si fuit etiam Caelius,
magis est ut ipse moleste ferat errasse se, sicuti non numquam
in eodem homine me quoque erroris mei paenitet,
quam ut istiusipsius S amicitiae crimen reformidet.
itaque a maledictis impudicitiaeimpudicitiae S, Garatoni ex Quintil. iv. 2. 27: pudicitiae Ppd ad coniurationis invidiam
oratio est vestra delapsaoratio delapsa est S. posuistis enim, atque id tamen
titubanter et strictim, coniurationis hunc propter amicitiampropter amicitiam hunc S
Catilinae participem fuisse; in quo non modo crimen non
haerebat sed vix diserti adulescentis cohaerebat oratio.
qui enim tantus furor in Caelio, quod tantum aut in moribus
naturaque volnus aut in re atque fortuna? ubi denique est
in ista suspicione Caeli nomen auditum? nimium multa
de re minime dubia loquor; hoc tamentamen Ppd: tantum Lambinus dico. non modo
si socius coniurationis, sed nisi inimicissimus istius sceleris
fuisset, numquam coniurationis accusatione adulescentiam
suam potissimum commendare voluisset.
quod haud scio
an de ambitu et de criminibus istis sodalium ac sequestriumsequestrum B,
quoniam huc incidi, similiter respondendum putem. numquam
enim tam Caelius amens fuisset ut, si sesesi sese scripsi: ses se S: si se Ppd isto
infinito ambitu commaculasset, ambitus alterum accusaret,
neque eius facti in altero suspicionem quaereret cuius ipse
sibi perpetuam licentiam optaret, nec, si sibi semel periculum
ambitus subeundum putaret, ipse alterum iterum ambitus
crimine arcesseret. quod quamquam nec sapienter et me
invito facit, tamen est eius modi cupiditascupiditas b2y2: cupiditatis S: cupidus (-idinis g) cett.: del. Lambinus ut magis insectari
alterius innocentiam quam de se timide cogitare videatur.
nam quod aes alienum obiectum est, sumptus reprehensi,
tabulae flagitatae, videte quam pauca respondeam. tabulas
qui in patris potestate estest sit S nullas conficitconfecit ed. R. versuram numquam
omnino fecit ullam. sumptus unius generis obiectus
est, habitationis; triginta milibus dixistisdixistis eum add. Ppd, ego delevi (clausulae gratia） habitare. nunc
demumdemum || || || P: demum, iudices Halm intellego P. Clodi insulam esse venalem, cuius
hic in aediculis habitat decem, ut opinor, milibus. vos
autem dum illi placere voltis, ad tempus eiuseius eris S: num eri? mendacium
vestrumvestrum sequuntur in Peg verba renuerit qui unguenta § 27 usque ad inanes metus § 36 accommodavistis.
reprehendistis a patre quod semigrarit. quod quidem
in hacin hac S, Lambinus: iam in hac Ppd aetate minime reprendendum est. qui cum et ex
publica causaex publica causa Sb2y2, Francken: et (om. et p) ex rei p. causa Ppd iam esset mihi quidem molestam, sibi tamen
gloriosam victoriam consecutus et per aetatem magistratus
petere posset, non modo permittente patre sed etiam
suadente ab eo semigravit et, cum domus patris a foro
longe abessetet cum...abesset cum...abesset, et Schwartz, quo facilius et nostras domus obire et ipse
a suis coli possetposset SP2bg2y: possit cett., conduxit in Palatio non magno domum.
quo loco possum dicere id quod vir clarissimus, M. Crassus,
cum de adventu regis Ptolemaei quereretur, paulo ante
dixit:
Vtinam ne in nemore Pelio —
ac longius mihimihi quidem S: quidem mihi Ppd quidem contexere hoc carmen liceret:
nam numquam era errans
hanc molestiam nobis exhiberet
Medea animo aegro, amore saevo saucia.
sic enim, iudices, reperietis quod, cum ad id loci venero,
ostendam, hanc Palatinam Medeam migrationemquemigrationemque hanc scripsi: migrationemque huic Ppd: eamque migrationem huic Kayser hanc
adulescenti causam sive malorum omnium sive potius
sermonum fuisse.
quam ob rem illa quae ex accusatorum oratione praemuniri
iam et fingi intellegebam, fretus vestra prudentia,
iudices, non pertimesco. aiebantaiebant || aiebant (-i- m. 2 in ras.) P: iaciebant S enim fore testem senatorem
qui se pontificiis comitiis pulsatum a Caelio diceret.
A quo quaeram, si prodierit, primum cur statim nihil egerit,
deinde, si id queri quam agere maluerit, cur productus
a vobis potius quam ipse per se, cur tanto post potius quam
continuo queri maluerit. si mihi ad haec acute arguteque
responderit, tum quaeram denique ex quo istequo iste b2y: quote P1eg: quoto P2bh: quo g2 fonte senator
emanet. nam si ipse orietur et nascetur ex sese, fortasse,
ut soleo, commovebor; sin autem est rivolus arcessitusarcessitus S: accersitus cett.
et ductus ab ipso capite accusationis vestrae, laetabor, cum
tanta gratia tantisque opibus accusatio vestra nitatur, unum
senatorem esse solumesse solum S: solum esse Ppd qui vobis gratificari vellet inventum.
de teste FufioDE TESTE FVFIO S, om. Ppd (cf. Mur. 57).
nec tamentamen tantum y1 illud genus alterum nocturnorum testium perhorrescoperhorresco S: pertimesco Ppd.
est enim dictum ab illis fore qui dicerent uxoressuas uxores S (contra Severian., Rhet. M. p. 369)
suas a cena redeuntis attrectatas esse a Caelio. graves erunt
homines qui hoc iurati dicere audebuntaudeant by2, cum sit eis confitendum
numquam se ne congressu quidem et constituto
coepissecoepisse Segd: caedisse Ph de tantis iniuriis experiri.
sed totum genus
oppugnationis huius, iudices, et iam prospicitis animis et,
cum inferetur, propulsare debebitisdebebitis propulsare S. non enim ab isdem
accusatur M. Caelius a quibus oppugnatur; palam in eum
tela iaciuntur, clam subministranturadministrantur S.
neque ego idego id S: id ego Ppd: eo id Schütz dico
ut invidiosum sit in eos quibus gloriosum etiam hoc esseesse hoc S
debet. funguntur officio, defendunt suos, faciunt quod
viri fortissimi solent; laesi dolent, irati efferuntur, pugnant
lacessiti. sed vestrae sapientiae tamen est, iudices, non, si
causa iusta est viris fortibus oppugnandi M. Caelium, ideo
vobis quoquevobis quoque S, Garatoni: vobis quoque vos Ppd: vos quoque ed. R causam putare esse iustam alieno dolori
potius quam vestrae fidei consulendi. iamconsulendi. Iam scripsi: consulendum S: consulendi (-i add. m. 2)...P: consulendi pd quae sit multitudo
in foro, quae genera, quae studia, quae varietas
hominum videtisvidistis S. ex hac copia quam multos esse arbitramini
qui hominibus potentibus, gratiosis, disertis, cum
aliquid eos velle arbitrentur, ultro se offerre soleant, operam
navare, testimonium polliceri?
hoc ex genere si qui se in
hoc iudicium forte proiecerint, excluditote eorum cupiditatem,
iudices, sapientia vestra, ut eodem tempore et huius saluti
et religioni vestrae et contra periculosas hominum potentias
condicioni omnium civium providisse videamini. equidem
vos abducam a testibus neque huius iudici veritatem quae
mutari nullo modo potest in voluntate testium conlocari
sinam quae facillime fingifingi gy1: effingi Pehby2, nullo negotio flecti ac detorqueri
potest. argumentis agemus, signis luce omni clarioribus
crimina refellemus; res cum re, causa cum causa, ratio cum
ratione pugnabit.
itaque illam partem causae facile patior graviter et ornate
a M. Crasso peroratam de seditionibus Neapolitanis, de
Alexandrinorum pulsatione Puteolana, de bonis pallaePaliae S.
vellemvellem vellem S dictum esset ab eodem etiam de Dione. de quo
ipso tamen quid est quod exspectetis? quod is qui fecit
aut non timet aut etiam fatetur; est enim rex; qui autem
dictus est adiutor fuisse et conscius, P. Asicius, iudicio est
liberatus. quod igitur est eius modi crimen ut qui commisit
non neget, qui negavit absolutus sit, id hic pertimescat qui
non modo a factifacti Naugerius: facto Ppd verum etiam a conscientiae suspicione
afuit? et, si Asicio causacausa Ppd: in causa Müller: fort. ea plus profuit quam nocuit invidia,
huic oberit maledictum tuummaledictum tuum S: tuum maledictum Ppd qui istius facti non modo
suspicione sed ne infamia quidem est aspersus?
at praevaricatione
estest sit S Asicius liberatus. perfacile est isti loco
respondere, mihi praesertim a quo illa causa defensa est.
sed Caelius optimam causam Asici esse arbitratur; cuicuimodicuicuimodi Ant. Augustinus: cuiusmodi Ppd
autem sit, a sua putat esseesse S, edd. VR: eius esse Ppd seiunctam. neque solum
Caelius sed etiam adulescentes humanissimi et doctissimi,
rectissimis studiis atque optimis artibus praediti, Titus
Gaiusque Coponii qui ex omnibus maxime Dionis mortem
dolueruntCoponii doluerunt Sb2y2 (de Coponiis cf. Balb. § 53): om. P in lac., sine lac. pd, qui cum doctrinae studioqui cum doctrinae studio Sb2y2: omni cum (om. cum eg) doctrina P2pd atque humanitatis tum
etiam hospitio Dionis tenebantur. habitabat apud Titumapud Titum S: is apud L. Lucceium P2pd,
ut audistis, DioDio erat S: fuerat ei P2pd, eratqui cum erat om. P1 in lac. ei cognitus Alexandriae. quid aut
hic aut summo splendore praeditus frater eius de M. Caelio
existimet ex ipsis, si producti erunt, audietis.
ergo haec
removeanturremoveantur S, ed. Mediol. removentur Ppd, ut aliquando, in quibus causa nititur, ad ea
veniamus.
animadverti enim, iudices, audiri a vobis meum familiarem,
L. Herennium, perattente. in quo etsi magna ex parte
ingenio eius et dicendi genere quodam tenebamini, tamen
non numquam verebar ne illa subtiliter adsubtilis et ad B criminandum
inducta oratio ad animos vestros sensim ac leniter accederetad animos accederet] animos accenderet h.
dixit enim multa de luxurie, multa de libidine, multa de
vitiis iuventutis, multa de moribus et, quiet qui Sg2: ut qui cett. in reliqua vita
mitis esset et in hac suavitate humanitatis qua prope iam
delectantur omnes versari periucunde soleret, fuit in hac
causa pertristis quidamquidam om. S patruus, censor, magister; obiurgavit
M. Caelium, sicut neminem umquam parens; multa de
incontinentia intemperantiaque disseruit. quid quaeritis,
iudices? ignoscebam vobis attente audientibus, propterea
quod egomet tam triste illud, tamillud tam S: illud et tam Ppd asperum genus orationis
horrebam.
ac prima pars fuit illa quae me minus movebat,
fuisse meo necessario Bestiae Caelium familiarem, cenasse
apud eum, ventitasse domum, studuisse praeturae. non
me haec movent quae perspicue falsa sunt; etenim eos
una cenasse dixit qui aut absunt aut quibus necesse est
idem dicereidem dicere P2pd: idem d P1. neque vero illud me commovet quod sibi in
Lupercis sodalem esseesse sodalem S Caelium dixit. fera quaedam
sodalitas et plane pastoriciapastoricia BP2pd: pa P1: pastoralis coni. Halm atque agrestis germanorum
Lupercorum, quorum coitio illa silvestris ante est instituta
quam humanitas atque leges, si quidem non modo nomina
deferunt inter se sodales sed etiam commemorant sodalitatem
in accusando, ut ne quisne quis P1: ne quis si S: ne si quis P2pd id forte nesciat timere
videanturvideantur Abram: videatur Ppd!
sed haec omittoomitto S: omittam Ppd; ad illa quae me magis
moverunt respondeorespondebo b2y.
deliciarum obiurgatio fuit longa, etiametiam scripsi: et ea Ppd: et eo Kayser lenioralienior S (fort. et a causa alienior), plusque
disputationis habuit quam atrocitatis, quo etiam audita est
attentius. nam P. Clodius, amicus meus, cum se gravissime
vehementissimeque iactaret et omnia inflammatusinflammatus fort. inflatius ageret
tristissimis verbis, voce maxima, tametsi probabamprobem S eius
eloquentiam, tamen non pertimescebam; aliquot enim in
causis eum videram frustra litigantem. tibi autem, Balbe,
respondeorespondebo Donatus ad Ter. Hecyram iv. I. 30 primum precario, si licet, si fas est defendi a me
eum qui nullum convivium renueritrenuerit hd: reminierit P: inierit Seg, qui in hortis fueritqui fuerit Donatus: om. Ppd, qui
unguenta sumpserit, qui Baias viderit.
equidem multos et
vidi in hac civitate et audivi, non modo qui primoribus labris
gustassent genus hoc vitae et extremis, ut dicitur, digitis
attigissent sed qui totam adulescentiam voluptatibus dedidissentdedidissent Ascens. (3) mg.: dedissent Ppd,
emersisse aliquando et se ad frugem bonam, ut
dicitur, recepisse gravisque homines atque inlustris fuisse.
datur enim concessu omnium huic aliqui ludus aetati, et
ipsa natura profundit adulescentiae cupiditates. quae si
ita erumpunt ut nullius vitam labefactent, nullius domum
evertant, faciles et tolerabiles haberi solent.
sed tu mihi
videbare ex communi infamia iuventutis aliquam invidiam
Caelio velle conflare. itaque omne illud silentium quod est
orationi tributum tuae fuit ob eam causam quod uno reo
proposito de multorum vitiis cogitabamus. facile est
accusare luxuriem. dies iam me deficiatdeficiat P, Ernesti: deficiet pd, si quae dici in
eam sententiam possuntpossint Ernesti conerconer -er add. P2 in ras. expromere; de corruptelis,
de adulteriis, de protervitate, de sumptibus immensa oratio
est. Vt tibi reum neminem sed vitia istaista scripsi: ipsa S: om. Ppd proponas, res
tamen ipsa et copioseet copiose S, Naugerius (2): om. Ppd et graviter accusari potest. sed
vestrae sapientiae, iudices, estiudices est est in ras. hab. P: est, iudices, Halm non abduci ab reo nec, quos
aculeos habeathabet S severitas gravitasque vestra, cum eos accusator
erexerit in rem, in vitia, in mores, in tempora, emittere in
hominem et in reum, cum is non suo crimine sed multorum
vitio sit in quoddam odium iniustum vocatus.
itaque egoego S: om. Ppd
severitati tuae itaita ut oportet S: ut oportet ita Ppd ut oportet respondere non audeo. erat
enim meum deprecari vacationem adulescentiae veniamque
petere. non, inquam, audeo; perfugiis nihilnihil S: non Ppd utor aetatis,
concessa omnibus iura dimitto; tantum peto ut, si quasi quae Halm est
invidia communis hoc tempore aeris alieni, petulantiae,
libidinum iuventutis, quam video esse magnam, tamentamen Wrampelmeyer: tam S: om. Ppd ne
huic aliena peccata, ne aetatis ac temporum vitia noceant.
atque ego idem qui haec postulo quin criminibus quae in
hunc proprie conferuntur diligentissime respondeam non
recuso.
sunt autem duo crimina, auri et veneni; in quibus una
atque eadem persona versatur. aurum sumptum a Clodia,
venenum quaesitum quod Clodiae daretur, utut S: om. Ppd (cf. Zielinski p. 207) dicitur. omniasomnia S
sunt aliaalia talia S: illa Ernesti non crimina sed maledicta, iurgi petulantis magis
quam publicae quaestionis. 'adulter, impudicus, sequester'
convicium est, non accusatio. nullum est enim fundamentum
horum criminum, nullaenullae S: nulla Ppd sedes; voces sunt contumeliosae
temere ab irato accusatoreab irato accusatore arbitratu accusatoris b2y nullo auctore emissae.
Horum duorum criminum video auctorem,
video fontemauctorem video fontem S: fontem video auctorem Ppd,
video certum nomen et caput. auro opus fuit; sumpsit
a Clodia, sumpsit sine teste, habuit quamdiu voluit. maximum
video signum cuiusdam egregiae familiaritatis. necarenecare b1g2y: negare Ppb2
eandem voluit; quaesivit venenum, sollicitavit servos,
potionemservos, potionem Bährens: quos potuit Ppd paravit, locum constituit, clam attulitclam attulit scripsi: quam ante locum hab. S: om. Ppd. Magnum
rursus odium video cum crudelissimo discidio exstitisse.
res est omnis in hac causa nobis, iudices, cum Clodia,
muliere non solum nobili verumnobili verum S, Quintil. ix. 4. 97: nobili sed (nobi P1) Ppd etiam nota; de qua ego
nihil dicam nisi depellendi criminis causa.
sed intellegis
pro tua praestanti prudentia, Cn. Domiti, cum hac sola rem
esse nobis. quae si se aurum Caelio commodasse non
dicit, si venenum ab hoc sibi paratum esse non arguit,
petulanter facimus, si matrem familias secus quam matronarum
sanctitas postulat nominamus. sin ista muliere
remota nec crimen ullum nec opes ad oppugnandum M.M. S: om. Ppd
Caelium illis relinquuntur, quid est aliud quod nos patroni
facere debeamus, nisi ut eos qui insectantur repellamus?
quod quidem facerem vehementius, nisi intercederent mihi
inimicitiae cum istius mulieris viro — fratremfratrem SBb2, Claud. Sac. (K. vi. 468): fratre Ppd, Rufinian. (Rhet. M. 40) volui dicere;
semper hic erro. nunc agam modice nec longius progrediar
quam me mea fides et causa ipsa cogetcogit Sb2: necnec S: neque Ppd enim muliebris
umquam inimicitias mihimihi inimicitias S gerendas putavi, praesertim cum
eacum ea om. Quintil. ix. 2. 99 quam omnes sempersemper om. Quintil. amicam omnium potius quam
cuiusquam inimicam putaverunt.
sed tamen ex ipsa quaeram prius utrum me secum
severe et graviter et prisce agere malit, an remisse et leniter
et urbane. sisi Ernesti: sin BPpd: si enim Bährens illo austero more ac modo, aliquis mihi ab
inferis excitandus est ex barbatis illis, non hac barbulahac barbula ex barbula illa SB qua
ista delectatur sed illased illa SB: sed ex illa cett. horrida quam in statuis antiquis
atque imaginibus videmus, qui obiurget mulierem et quiet qui S: et Ppd
pro me loquatur ne mihi ista forte suscenseat. exsistat
igitur ex hac ipsa familia aliquis ac potissimum Caecus ille;
minimum enim dolorem capiet qui istam non videbit. qui
profecto, si exstiterit, sic aget ac sic loquetur: 'mulier,
quid tibi cum Caelio, quid cum homine adulescentulo, quid
cum alieno? cur aut tam familiarisfamiliaris Severian. (Rhet. M. 360): famil. huius SB: famil. huic Ppd fuisti ut aurum commodaresaccommodares SB,
aut tam inimica ut venenum timeres? non
patrem tuum videras, non patruum, non avum, non proavumnon proavum SB: proavum cett.,
non abavum, non atavumnon abavum, non atavum scripsi (cf. Nipperdey, Leges Ann. p. 42): non atavum non SB: atavum cett. audieras consules fuisse;
non
denique modo te Q. Metelli matrimonium tenuisse sciebas,
clarissimi ac fortissimi viri patriaeque amantissimi, qui simul
ac pedem limine extulerat, omnis prope civis virtute, gloria,
dignitate superabat? cum ex amplissimo genere in familiam
clarissimam nupsisses, cur tibi Caelius tam coniunctus fuit?
cognatus, adfinis, viri tui familiaris? nihil eorumeorum horum b1, Ernesti. quid
igitur fuit nisi quaedam temeritas ac libido? nonne te, si
nostrae imagines viriles non commovebant, nene et quidem om. B progenies
quidem mea, Q. illa Claudia, aemulam domesticae laudis
in gloria muliebri esse admonebat, non virgo illa Vestalis
Claudia quae patrem complexa triumphantem ab inimico
tribuno plebei de curru detrahi passa non est? cur te
fraterna vitia potius quam bona paterna et avita et usque
a nobis cum in viris tum etiam in feminis repetita moverunt|| moverunt (mov- m. 2 in ras.) P: fort. commoverunt?
ideone ego pacem Pyrrhi diremi ut tu amorum turpissimorum
cotidie foedera ferires, ideo aquam adduxi ut ea tu
inceste uterere, ideo viam munivi ut eam tu alienis viris
comitata celebrares?'
sed quid ego, iudices, ita gravem personam induxiintroduxi Quintil. ix. 2. 60 utut S: ut et Ppd: ut etiam Wesenberg
verear ne se idem Appius repente convertat et Caelium
incipiat accusare illa sua gravitate censoria? sed videro
hoc posterius atque ita, iudices, ut velut vel S: vel (om. g) Ppd severissimis disceptatoribus
M. Caeli vitam me probaturum esse confidam. tu
vero, mulier — iam enim ipse tecum nulla persona introducta
loquorloquar S — si ea quae facis, quae dicis, quae insimulas, quae
moliris, quae arguisfacis arguis (quae ante moliris om. b2: quae insimulas om. y2) Sb2y2: om. P1: facis, quae dicis, quae in sororem tuam moliris, quae argumenta P2pd, probare cogitas, rationem tantae familiaritatis,
tantae consuetudinis, tantae coniunctionis reddas
atque exponas necesse est. accusatores quidem libidines,
amores, adulteria, Baias, actasactas P: acta pd, convivia, comissationes,
cantus, symphonias, navigia iactant, idemque significant
nihil se te invita dicere. quae tu quoniam mente nescio
qua effrenata atque praecipitipraeceps S in forum deferri iudiciumque
voluisti, aut diluas oportet acac Halm: aut Ppd falsa esse doceas aut nihil
neque crimini tuo neque testimonio credendum esse fateare.
sin autem urbanius me agere mavis, sic agam tecum.
removebo illumillum illum S senem durum ac paene agrestem; ex his
igiturhis igitur P1: his igitur tuis P2pd: istis tuis Madvig sumam aliquem ac potissimum minimum fratrem qui
est in isto genere urbanissimus; qui te amat plurimum, qui
propter nescio quam, credo, timiditatem et nocturnos
quosdam inanis metus tecum semper pusio cum maiore
sorore cubitabatcubitabat Quintil. viii. 3. 22: cubitavit Ppd. Eum putato tecum loqui: 'quid tumultuaris,
soror? quid insanis?
quid clamoremclamorem Ribbeck: clamore Ppd exorsa verbis parvam rem magnam facis?
vicinum adulescentulum aspexisti; candor huius te et proceritas
voltus oculique pepuleruntpepulerunt Spd: perpulerunt P; saepius videre voluisti;
fuisti non numquam in isdem hortis; visvis P1, Madvig: visa P2pd nobilis mulier
illum filium familias patre parco ac tenaci habere tuis copiis
devinctum. non potespotest S: potes || P; calcitrat, respuit, repellitrepellit SB: om. cett., non
putat tua dona esseesse dona S tanti. confer te alio. habes hortos
ad Tiberim ac diligenter eo loco paratosparatos SB: parasti P: praeparasti pd quo omnis iuventus
natandi causa venit; hinc licet condiciones cotidie legas;
cur huic qui te spernit molesta es?'
redeo nunc ad te, Caeli, vicissim ac mihi auctoritatem
patriam severitatemque suscipio. sed dubito quem patrem
potissimum sumam, Caecilianumne aliquem vehementem
atque durum:
nunc enim demum midemum mi Ribbeck: demum mihi Ppd: mihi demum B animus ardet, nunc meum cor
cumulatur iraira cura B
aut illum:
O infelix, o sceleste!
ferrei sunt isti patres:
egone quid dicam, quid velimquid velim Spengel: egone quid velim Ppd? quae tu omnia
tuis foedis factis facis ut nequiquam velim,
vix ferendi. diceret talis pater: 'cur te in istam vicinitatem
meretriciam contulisti? cur inlecebris cognitis non
refugisti?'
cur alienamalienam om. S dissice S, Puteanus: disce Ppd ullam mulierem nosti? Dide ac dissice;
per me tibitibi Francken: om. Ppd licet. si egebis, tibi dolebit, non mihinon mihi Francken: om. Ppd.
mihi sat est qui aetatis quod relicuom est oblectem
meae.
huic tristi ac derecto seni responderet Caelius se nullase nulla in tam om. P1 in 4 versuum lac.
cupiditate inductum de via decessisse. quid signi? nulli
sumptus, nulla iactura, nulla versura. at fuit fama. quotus
quisquequisque BP2pd: quisque est qui T istam effugere potest, praesertimeffugere potest, praesertim scripsi: praesertim effugere potest SB: effugere potest (ante 12 litt. lac. P2) cett.: effugere possit Halm in tam maledica
civitate? vicinum eius mulieris miraris male audisse cuius
frater germanus sermones iniquorum effugere non potuit?
leni vero et clementi patrepatre Schwartz: patri Ppd cuius modi ille est:
fores ecfregitecfregit Müller: etfregit P1: effregit P2pd, restituentur; discidit
vestem, resarcietur,
CaeliCaelii Angelius: filii PTpd causa est expeditissima. quid enim esset in quo se
non facile defenderet? nihil iam in istam mulierem dico;
sed, si esset aliqua dissimilis istius quae se omnibus pervolgaret,
quae haberet palam decretumdecretum fort. devinctum (cf. § 36) semper aliquem,
cuius in hortos, domum, Baias iure suo libidines omnium
commearent, quae etiam aleret adulescentis et parsimoniam
patrum suis sumptibus sustineretsustineret S (cf. Liv. xxxix. 9. 6): sustentaret cett.; si vidua libere, proterva
petulanter, dives effuse, libidinosa meretricio more viveret,
adulterum ego putarem si quisquis qui Quintil. viii. 4. 1 hanc paulo liberius salutasset?
dicet aliquis: 'haec igitur estest igitur T (contra Quintil. ix. 2. 15) discipulina S (cf. Rep. ii. 19) tua disciplina? sic tu
instituis adulescentis? ob hanc causam tibi hunc puerum
parensparens tibi hunc puerum S commendavit et tradidit, ut in amoreamoribus S atque in voluptatibus
adulescentiam suam conlocaret, et utut TS: om. Ppd hanc tu vitam
atque haec studia defenderes?' ego, si quissi quis Sg: si quid TB: si qui cett. (variant codd. Quintil.）, iudices, hoc
robore animi atque hac indole virtutis acac BPpd, Quintil.: ad (ex adq.) T: atque Halm continentiae fuit
ut respueret omnis voluptates omnemque vitae suaesuae vitae SB cursum
in labore corporis atque inatque in atque SB animi contentione conficeret,
quem non quies, non remissio, non aequalium studia, non
ludi, non conviviumconvivium TB: convivia Ppd delectaretdelectaret scripsi: delectarent codd., nihilqui nihil Halm in vita expetendum
putaret nisi quod esset cum laude et cum dignitate coniunctum,
hunc mea sententia divinis quibusdam bonis
instructum atque ornatum puto. ex hoc genere illos fuisse
arbitror Camillos, FabriciosFabricios ante fuisse hab. T, CuriosFurios B, omnisque eos qui haec
ex minimis tanta fecerunt.
verum haec genera virtutum
non solum in moribus nostris sed vix iam in libris reperiuntur.
chartae quoque quae illam pristinam severitatem
continebant obsoleverunt; neque solum apud nos qui hanc
sectam rationemque vitae re magis quam verbis secuti
sumus sed etiam apud Graecos, doctissimos homines,
quibus, cum facere non possent, loqui tamen et scribere
honeste et magnifice licebat, aliaalia TSg2: aliqua Ppd quaedam mutatis Graeciae
temporibus praecepta exstiterunt.
itaque alii voluptatis
causa omnia sapientes facere dixerunt, neque abnec ab S hac
orationis turpitudine eruditi homines refugerunt; alii cum
voluptate dignitatem coniungendam putaverunt, ut res
maxime inter se repugnantis dicendidicendi verborum S facultate coniungerent;
illud unum derectum iter ad laudem cum labore qui probaverunt,
prope soli iam in scholis sunt relicti. multa enim
nobis blandimenta natura ipsa genuit quibus sopita virtus
coniveret interduminterdum S, Madvig: et interdum cett,; multas vias adulescentiae lubricas
ostendit quibus illa insistere aut ingredi sine casu aliquo acac TB: aut Ppd
prolapsione vix posset; multarum rerum iucundissimarum
varietatem dedit qua non modo haec aetas sed etiam
iam conroborata caperetur.
quam ob rem si quem forte
inveneritis qui aspernetur oculis pulchritudinem rerum, non
odore ullo, non tactu, non sapore capiatur, excludat auribus
omnem suavitatem, huic homini ego fortasse et pauci deos
propitios, plerique autem iratos putabuntputaverunt T.
ergo haec
deserta via et inculta atque interclusa iam frondibus et
virgultiset virg. ac virg. S relinquatur. detur aliqui ludusaliqui ludus T: aliquid Ppd aetati; sit adulescentia
liberior; non omnia voluptatibusvoluptatibus cupiditatibus S denegentur; non
semper superetsuperent S vera illa etet ac S derecta SP: directa pd derecta ratiovia et ratio S; vincat aliquando
cupiditas voluptasque rationem, dum modo illa in hoc
genere praescriptio moderatioque teneatur. parcat iuventus
pudicitiae suae, ne spoliet alienam, ne effundat patrimonium,
ne faenore trucidetur, ne incurrat in alterius domum atque
familiamfamiliam S: famam cett., ne probrum castis, labem integris, infamiam bonis
inferat, ne quem vi terreat, ne intersit insidiis, scelere
careat. postremo cum paruerit voluptatibus, dederit aliquid
temporis ad ludum aetatis atque ad inanis hasce adulescentiae
cupiditates, revocet se aliquando ad curam rei domesticae,
rei forensis reique publicae, ut ea quae ratione antea non
perspexerat satietate abiecisse etet S: om. Ppd experiendo contempsisse
videatur.
ac multi quidemquidem S: om. Ppd et nostra et patrum maiorumque memoria,
iudices, summi homines et clarissimi cives fuerunt
quorum, cum adulescentiae cupiditates defervissentdeferv. deferuu- P1: deseru- S, eximiae
virtutes firmata iam aetate exstiterunt. ex quibus neminem
mihi libetlibet S, Madvig: liquet P: necesse est pd nominare; vosmet vobiscum recordamini. nolo
enim cuiusquam fortis atque inlustris viri ne minimum
quidem erratum cum maxima laude coniungere. quod si
facere vellem, multi a me summi atque ornatissimi viri
praedicarentur quorum partim nimia libertas in adulescentia,
partim profusaprofluxa S luxuries, magnitudo aeris alieni, sumptus,
libidines nominarentur, quae multis postea virtutibus obtectaobiecta S
adulescentiae qui vellet excusatione defenderet.
at vero
in M. Caelio — dicam enim iamiam hoc S confidentius de studiis eius
honestis, quoniamquoniam S, Muretus: quondam Ppd audeo quaedam fretus vestra sapientia
libere confiteri — nulla luxuries reperietur, nulli sumptus,
nullum aes alienum, nulla conviviorum ac lustrorumlustrorum stuprorum S libido.
quod quidem vitium ventris et gurgitisgutturis ed. R non modo non
minuit aetas hominibus sed etiam auget. amores autem
et deliciaedeliciae S: hae deliciae Ppd quae vocantur, quae firmiorefirmo ingenio S animo praeditis
diutius molestae non solent esse — mature enim et celeriter
deflorescunt — numquam hunc occupatum impeditumveimpeditumve scripsi: ne impeditum que S: impeditumque Ppd tenuerunt.
Audistis cum pro se diceret, audistis antea cum
accusaret — defendendi haec causa, non gloriandi loquorloquor S, Naugerius: eloquor Ppd —
genus orationis, facultatem, copiam sententiarum atque verborum,
quae vestra prudentiaquae vestrae si prudentiae S: fort. quae vestra est prudentia est, perspexistis. atque in eo
non solum ingenium elucere eius videbatis, quod saepe,
etiam si industria non alitur, valet tamen ipsum suis viribus,
sed inerat, nisi me propter benivolentiam forte fallebat, ratio
et bonis artibus instituta et cura et vigiliis elaborata. atquiatqui S, Lambinus: atque Ppd
scitote, iudices, eas cupiditates quae obiciuntur Caelio
atque haec studia de quibus disputodisputo disputavi S: disputato P1 non facile in eodem
homine esse posse. fieri enim non potest ut animus libidini
deditus, amore, desiderio, cupiditate, saepe nimia copia,
inopia etiam non numquam impeditus hoc quicquid est
quod nos facimus in dicendo, quoquo modo facimus, nonmodo facimus non S, suppl. Madvig: om. Ppd
modo agendo verum etiam cogitando possit sustinere.
an
vos aliam causam esse ullam putatis cur in tantis praemiis
eloquentiae, tanta voluptate dicendi, tanta laude, tanta
gratia, tanto honore, tam sint pauci semperque fuerint qui
in hoc labore versentur? obterendae sunt omnes voluptates,
relinquenda studia delectationis, ludus, iocus, convivium,
sermo paene estest paene S familiarium deserendus. qua re in hoc
genere labor offendit homineslabor offendit homines S, Madvig: labore fiendi homines P: labor confitendi homines eg: homines a labore studioque discendi bhy2 a studioque deterret, non
quo aut ingenia deficiant aut doctrina puerilis.
an hichic om. S (contra Arusian. K. vii. 465), si
sese isti vitae dedidissetdedidisset Arusian. (s. v. dedo): dedisset mei, consularem hominem admodum
adulescens in iudicium vocavisset? hic, si laborem fugeret,
si obstrictus voluptatibus teneretur, hac inhac in S: in hac Ppd acie cotidie
versaretur, appeteret inimicitias, in iudicium vocaret, subiret
periculum capitis, ipsecapitis, ipse Ph: capitis, ipso ed. R: capitis ipse, Halm inspectante populo Romano tot iamtot iam S, Lambinus: tot t || P: tot pd
mensis aut de salute aut de gloria dimicaret?
nihilne
igitur illa vicinitas redolet, nihilnenihilne nihilne S: nihil nihil Ppd hominum fama, nihil
Baiae denique ipsae loquuntur? illae vero non loquuntur
solum verum etiam personant, huc unius mulieris libidinem
esse prolapsam ut ea non modo solitudinem ac tenebras
atque haec flagitiorum integumenta non quaerat sed in
turpissimis rebusrebus viris S frequentissima celebritate et clarissima
luce laetetur.
verum si quis est qui etiam meretriciis amoribus interdictum
iuventuti putet, est ille quidem valde severus — negare
non possum — sed abhorret non modo ab huiushuius Sg2h: eius cett. saeculi
licentia verum etiam a maiorum consuetudine atque concessisconcessu Ernesti.
quando enim hoc non factitatumfactitatum S, Lambinus: factum Ppd est, quando reprehensum,
quando non permissum, quando denique fuit ut
quod licet non liceret? hic ego ipsam rem definiamipsam rem definiam Halm: iam rem definiam (iam rem P2 in ras.) Ppd: iam definiam rem S,
mulierem nullam nominabo; tantum in medio relinquam.
si quae non nupta mulier domum suam patefecerit omnium
cupiditati palamque sese in meretricia vita conlocaritcollocaverit S, virorum
alienissimorum conviviis uti instituerit, si hoc in urbein urbe Sg2h: urbe cett.,
si in hortis, si in Baiarum illa celebritate faciatfaciat duo dett.: facit P1: faciet P2p: faceret b, si denique
ita sese geratgerat S: geret (gereret b) Ppd non incessu solum sed ornatu atque comitatu,
non flagrantia oculorum, non libertate sermonumsermonum S: sermonis Ppd, sed etiam
complexu, osculatione, actisactis Ernesti: aquis Ppd, navigatione, conviviis, ut non
solum meretrix sed etiamsed etiam proterva meretrix Sb2y2: om. Ppd proterva meretrix procaxque
videatur: cum hac si qui adulescens forte fuerit, utrum hic
tibi, L. Herenni, adulter an amator, expugnare pudicitiam
an explere libidinem voluisse videatur?
obliviscor iam
iniurias tuastuas S, Arusian. (s. v. obliviscor), Servius ad Aen. ii. 148: om. Ppd, Clodia, depono memoriam doloris mei; quae
abs te crudeliter in meos me absente facta sunt neglego;
ne sint haec in te dicta quae dixi. sed ex te ipsa requiro,
quoniam et crimen accusatores abs te et testem eius criminis
te ipsam dicunt se habere. si quae mulier sit eius modi
qualem ego paulo ante descripsi, tui dissimilis, vita institutoque
meretricio, cum hac aliquid adulescentem hominem
habuisse rationis num tibi perturpe aut perflagitiosum esse
videatur? ea si tu non es, sicut ego malo, quid est quod
obiciant Caelio? sin eam te volunt esse, quid est cur nos
crimen hoc, si tu contemnis, pertimescamus? qua re nobis
da viam rationemque defensionis. aut enimaut enim S: nam aut Ppd pudor tuus
defendet nihil a M. Caelio petulantius esse factumesse factum Ppd: factum esse S, aut
impudentia et huic et ceteris magnam ad seet ceteris magnam ad se S: om. Ppd defendendum
facultatem dabit.
sed quoniam emersisse iam e vadise vadis S, ed. R: evades P1: evadens P2p: e vado b2y2 et scopulos praetervecta
videtur esseesse SB: om. Ppd oratio mea, perfacilis mihi reliquus cursus
ostenditur. duo sunt enim crimina una in muliere summorum
facinorum, auri quod sumptum a Clodia dicitur, et
veneni quod eiusdem Clodiae necandae causa parasse Caelium
criminantur. aurum sumpsit, ut dicitis, quod L.L. P2pd: om. SP1
Luccei servis daret, per quos Alexandrinus Dio qui tum
apud Lucceium habitabat necaretur. Magnum crimen vel
in legatis insidiandisinsidiandis SB: insidiantes (-is gh) Ppd vel in servis ad hospitem domini
necandum sollicitandis, plenum sceleris consilium, plenum
audaciae!
quo quidem in crimine primum illud requirorequiro S: requiram Ppd,
dixeritne Clodiae quam obob Sd: ad P2p sumeret S: tum sumeret d: tum iret P2p rem aurum sumeret, an non
dixerit. si nonquam ob si non om. P1 in 1 1/2 vers. lac. dixit, cur dedit? si dixit, eodem se conscientiae
scelere devinxit. tune aurum ex armario tuo
promere ausa es, tune venerem illam tuam spoliare ornamentis,
spoliatricem ceterorumceterorum Sy1, Gulielmius, Madvig: ceterum cett., cum scires quantum ad
facinus aurum hoc quaereretur, ad necem legati, ad L. LucceiL. Luccei bg2: L. Lucullum Ppy,
sanctissimi hominis atque integerrimi, labem sceleris
sempiternamsempiternam Pantagathus: sempiterni Ppd? huic facinori tanto tua mens liberalis conscia,
tua domus popularis ministra, tua denique hospitalis
illa Venus adiutrix esse non debuit.
vidit hoc Balbus;
celatam esse Clodiam dixit, atque ita Caelium ad illam
attulisse, se ad ornatum ludorum aurum quaerere. si tam
familiaris eraterat fuit S Clodiae quam tu esse vis cum de libidine
eius tam multa dicis, dixit profecto quo vellet aurum; si
tam familiaris non erat, non dedit. ita si verum tibi
Caelius dixit, o immoderata mulier, sciens tu aurum ad
facinus dedisti; si non est aususausus Shy: rursus cett. dicere, non dedisti.
quid ego nunc argumentis huic crimini, quae sunt innumerabilia,
resistam? possum dicere mores M. Caeli longissime
a tanti sceleris atrocitate esse disiunctos; minime esse
credendum homini tam ingenioso tamque prudenti non
venisse in mentem rem tanti sceleris ignotis alienisque
servis non esse credendamcredendam bg2: credendum (-u- in ras. P) Ppy. possum etiam aliaalia S: illa Ppy et ceterorum
patronorum et mea consuetudine ab accusatore perquirere,
ubi sit congressus cum servis Luccei Caelius, qui ei fueritfuerit ei S
aditus; si per se, qua temeritate! si per alium, per quem?
possum omnis latebras suspicionum peragrare dicendo;
non causa, non locus, non facultas, non conscius, non perficiendi,
non occultandi malefici spes, non ratio ulla, non
vestigium maximi facinoris reperietur.
sed haec quae sunt
oratoris propria, quae mihi non propter ingenium meum
sed propter hanc exercitationem usumque dicendi fructum
aliquem ferre potuissent, cum a me ipso elaborataelaborata S, Ant. Augustinus: laborata Ppy proferri
viderentur, brevitatis causa relinquo omnia. habeo enim,
iudices, quem vos socium vestrae religionis iurisque iurandi
facile esse patiamini, L. LucceiumL. om. S, sanctissimum hominem
et gravissimum testem, qui tantum facinus in famam atque
inin famam atque in (in om. d) Sd: infamat atque Pp fortunas suas neque nonnon om. S audisset inlatum a M. CaelioM. SP2g: om. P1eh
neque neglexisset neque tulisset. an ille vir illa humanitate
praeditus, illis studiis, illis artibusillis artibus TS, Lambinus: artibus Ppd atque doctrina illius
ipsius periculum quem propter haec ipsa studia diligebat,
neglegere potuisset et, quod facinus inin TSh: per g2: om. cett. alienum hominem
intentumintentum T: inlatum Ppd severe acciperet, id omisisset curare in hospitemhospitem T: hospite Ppd?
quod per ignotos actum si comperissetsi comperisset TS: cumpetisset Pg1e: comperisset g2d: cum comperisset h doleret, id a suis
servisservis TS: om. Ppd temptatum esse neglegeret? quod in agris locisvelocisque T
publicis factum reprehenderet, id in urbe ac domi suaedomi suae TS: suae domi Ppd
coeptum esse leniter ferret? quod in alicuius agrestis periculo
non praetermitteretpraetermitteret TSb1e: prae||mitteret Pg1 (per- g2): postmitteret b2hy, id homo eruditus inin TShd: om. Peg insidiis doctissimi
hominis dissimulandum putaret?
sed cur diutius vos,
iudices, teneo? ipsius iurati religionem auctoritatemque
percipite atquepercipite atque om. T omnia diligenter testimoni verba cognoscite.
recita. L. Luccei testimoniumL. Luccei test. T: test. Luccei Ppd.
quid exspectatis amplius?
an aliquamaliam Ernesti vocem putatis ipsam proPro (-ro m. 2 in ras.) se P: posse pro se h se causam et veritatem
posseposse possem. mittere? haec est innocentiae defensio, haec ipsius
causae oratio, haec unauna viva Pluygers vox veritatis. in crimine ipso nulla
suspicio est, in re nihil est argumenti, in negotio quod actum
esse dicitur nullum vestigium sermonis, loci, temporis;
nemo testis, nemo conscius nominatur, totum crimen profertur
ex inimica, ex infami, ex crudeli, ex facinerosa, ex
libidinosa domo. domus autem illa quae temptata esseesse T: om. Ppd
scelere isto nefario dicitur plena est integritatis, dignitatisdignitatis TS: om. Ppd,
offici, religionis; ex qua domo recitatur vobis iure iurando
devincta auctoritas, ut res minime dubitanda in contentione
ponatur, utrum temeraria, procax, irata mulier finxisse
crimen, an gravis sapiens moderatusque vir religiose testimonium
dixisse videatur.
reliquum est igitur crimen de veneno; cuius ego necnec TS: de (idem P2) P: neque pd
principium invenire neque evolvereevolvere TSy2: volvere cett. exitum possum. quae
fuit enim causa quam ob rem isti mulieri venenum dare
velletdare vellet T: vellet dare Ppd Caelius? ne aurum redderet? num petivit? ne
crimen haereret? num quis obiecit? num quis denique
fecisset mentionem, si hic nulliusnullius T: nemini Ppd nomen detulisset? quin
etiam L. HerenniumL. S, Lambinus: om. cett. dicere audistis verbo se molestum non
futurum fuisse Caeliofuturum Caelio T qui in hoc verbo desinit: fut. Caelio fuisse Halm, nisi iterum eadem de re suo familiari
absoluto nomen hic detulisset. credibile est igitur tantum
facinus nullam obnullam ob S: ob nullam Ppd causam esse commissum? et vos non
videtis fingi sceleris maximi crimen ut alterius sceleris suscipiendi
fuisse causacausa S, edd. VR, ante sceleris hab. y: om. cett. videatur?
cui denique commisit, quo
adiutore usus est, quo socio, quo conscio, cui tantum
facinus, cui se, cui salutem suam credidit? servisne mulieris?
sic enim est obiectumest obiectum S: obiectum est y, ed. R: obiectum cett.. et erat tam demens isis S: hic Ppd cui
vos ingenium certe tribuitistribuistis S, etiam si cetera inimica oratione
detrahitis, ut omnis suas fortunas alienis servis committeret?
at quibus servis? — refert enim magno opere id ipsum — eisneeisne Lambinus: eiusne S: hisne Ppd
quos intellegebat non communi condicione servitutis uti
seduti sed Sb2y2: ut (sed b1) esset cett. licentius liberius familiariusquefamiliarius-que S: familiarius Ppd cum domina viverevivere dere S?
quis enim hoc non videt, iudices, aut quis ignorat, in eius
modi domo in qua mater familias meretricio more vivat, in
qua nihil geratur quod foras proferendum sit, in qua inusitataeinusitatae S: illustria Pp: lustra d
libidines, luxuries, omnia denique inaudita vitia ac
flagitia versentur, hic servos non esse servos, quibus omnia
committantur, per quos gerantur, qui versentur isdem inin om. S
voluptatibus, quibus occulta credantur, ad quos aliquantum
etiam ex cotidianis sumptibus ac luxurie redundet? id
igitur Caelius non videbat?
si enim tamtam Sy: iam Pbh: om. eg familiaris erat
mulieris quam vos voltis, istos quoque servos familiaris
dominae essedominae esse Sg: esse domina || esse P: esse dominae cett. sciebat. sin ei tanta consuetudo quanta
a vobis inducitur non erat, quae cum servis eiuseius S: om. Ppd potuit
familiaritas esse tanta?
ipsius autem veneni quae ratio
fingitur? ubi quaesitum est, quem ad modum paratum, quo
pacto, cui, quo in loco traditum? habuisse aiunt domi
vimque eius esse expertum in servo quodam ad eam remad eam rem S, Madvig: ad eadem rem P1: ad rem cett.
ipsam parato; cuius perceleri interitu esse ab hoc comprobatum
venenum.
pro di immortales! cur interdum in
hominum sceleribus maximis aut conivetis aut praesentis
fraudis poenas in diem reservatis? vidi enim, vidi et
illum hausi dolorem vel acerbissimum in vita, cum Q. Metellus
abstraheretur e sinue sinu ed. R: sinu S: e sinu e Ppd gremioque patriae, cumque ille
vir qui se natum huic imperio putavit tertio die post quam
in curia, quam in rostris, quam in re publica floruisset, integerrima
aetate, optimo habitu, maximis viribus eriperetur
indignissime bonis omnibus atque universae civitati. quo
quidem tempore ille moriens, cum iam ceteris ex partibus
oppressa mens esset, extremum sensum ad memoriam rei
publicae reservabat, cum me intuens flentem significabat
interruptis ac morientibus vocibus quanta inpenderet procella
mihimihi SB, Orelli: ibi Peg: urbi hd, quanta tempestas civitati et cum parietem saepe
feriens eum qui cum Q. Catulo fuerat ei communis crebro
Catulum, saepe me, saepissime rem publicam nominabat, ut
non tam se morimori P: emori pd quam spoliari suo praesidio cum patriam
tum etiam me doleret.
quem quidem virum si nulla vis
repentini sceleris sustulisset, quonam modo illeille om. S furenti
fratri suofratri suo patrueli add. Ppd: del. Orelli consularis restitisset qui consulconsul Manutius: consulem Ppd incipientem furere
atque tonantemtonantem scripsi (cf. Mur. 81): conantem Ppd sua se manu interfecturum audiente senatu
dixerit? ex hac igitur domo progressa istaista illa S mulier de
veneni celeritate dicere audebit? nonne ipsam domum
metuet ne quam vocem eiciateiciat Muretus: eieciat S: eliciat (-eat P1) Ppd (cf. Tusc. ii. 56), non parietes conscios, non
noctem illamillam Sby2: aliam cett. funestam ac luctuosam perhorrescet? sed
revertorrevertor S: revertar Ppd ad crimen; etenimetenim S, Gruter: sed (set P) enim Ppd haec facta illius clarissimi ac
fortissimi viri mentio et vocem meam fletu debilitavit et
mentem dolore impedivit.
sed tamen venenum unde fuerit, quem ad modum paratum
sitsit paratum S non dicitur. datum esse aiunt huichuic S, Madvig: hoc Ppd P. Licinio,
pudenti adulescenti et bono, Caeli familiari; constitutumconstitutum Naugerius: constitutum pactum S: constitutum factum Ppd
esse cum servis ut venirent ad balneas Senias; eodem
Licinium esse venturum atque eis veneni pyxidem traditurum.
hic primum illud requiro, quid attinuerit ferriferri b1, ed. Mediol.: fieri Ppb2y in
eum locum constitutum, cur illi servi non ad Caelium
domum venerint. si manebat tanta illa consuetudo Caeli,
tanta familiaritas cum Clodia, quid suspicionis esset si apud
Caelium mulieris servus visus esset? sin autem iamiam SB, Oettling: iam iam Ppd
suberat simultas, exstincta erat consuetudo, discidium
exstiterat, hinc illae lacrimae nimirum et haec causa est
omnium horum scelerum atque criminum.
'immo' inquit
'cum servi ad dominam rem totamrem totam S: remittam P1: rem istam cett. et maleficium Caeli
detulissent, mulier ingeniosa praecepit his uthis ut S, ed. R: suis Ppd omnia Caelio
pollicerentur; sed utsed ut Sh: sed cett. venenum, cum a Licinio traderetur,
manifesto comprehendi posset, constitui locumlocum del. Ernesti iussit balneas
Senias, ut eo mitteret amicos qui delitiscerent, deindedeinde S: dein Ppd
repente, cum venisset Licinius venenumquevenenumque S, Lambinus: venenum Ppd traderet, prosilirent
hominemque comprenderent.'
quae quidem omnia,
iudices, perfacilem rationem habent reprendendi. cur
enim potissimum balneas publicas constitueratconstituebat S? in quibus
non invenio quae latebra togatis hominibus esse possetpossit edd. VR.
nam si essent in vestibulo balnearum, non laterent; sin se
in intimum conicere vellent, nec satis commodenec satis commode quomodo SB calceati
et vestiti id facere possent et fortasse non reciperenturreciperentur Sd: reciperetur Pp, nisi
forte mulier potens quadrantaria illa permutationepermutatione pensitatione Pantagathus familiarisfamiliaris coeperat esse Quintil. ix. 4. 64
facta erat balneatori.
atque equidem vehementer
exspectabam quinam isti viri boni testes huius manifesto
deprehensi veneni dicerentur; nulli enim sunt adhuc nominati.
sed non dubito quin sint pergraves, qui primum sint
talis feminae familiares, deinde eam provinciam susceperint
ut in balneas contruderenturconducerentur S, quod illa nisi a viris honestissimis
ac plenissimis dignitatis, quam velit sit potens, numquam
impetravisset. sed quid ego de dignitate istorum
testium loquor? virtutem eorum diligentiamque cognoscite.
'in balneis delitueruntdelituerant S.' Testis egregios! 'dein temere
prosiluerunt.' homines temperantistemperantes P: gravitati deditos pd fingitis S: fing... P1: fingunt cett.! sic enim fingitis,
cum Licinius venisset, pyxidem teneret in manu, conaretur
tradere, nondum tradidisset, tum repente evolasse istos
praeclaros testis sine nomine; Licinium autem, cum iam
manum ad tradendam pyxidem porrexisset, retraxisse atque
exex S: om. Ppd illo repentino hominum impetu se in fugam coniecisse.
O magnam vimmagnam vim S: magna vis Ppd veritatis, quae contra hominumhominum ed. V: omnium Ppd ingenia,
calliditatem, sollertiam contraque fictas omnium insidias
facile se per se ipsaipsa SP1y2: ipsam cett. defendat!
velutvelut ut S: verum b1y2 haec tota fabellafabellarum S
veteris et plurimarum fabularum poetriae quam est sine
argumento, quam nullum invenire exitum potest! quid
enim? isti tot viri — nam necesse est fuisse non paucosnon paucos fuisse S ut et
comprehendi Licinius facile posset et res multorum oculis
esset testatior — cur Licinium de manibus amiserunt? qui
minus enim Licinius comprehendi potuit cum se retraxit
ne pyxidem traderet, quam si tradidisset? erant enim illiillic g2, Rau
positi ut comprehenderent Licinium, ut manifesto Licinius
teneretur aut cum retineret venenum aut cum tradidisset.
hoc fuit totum consilium mulieris, haec istorumistorum est horum S provincia
qui rogati sunt; quos quidem tu quam ob rem temere
prosiluisse dicas atque ante tempus non reperio. fuerant
ad hocad hoc S, Lambinus: hoc Ph: enim e: autem g rogati, fuerant ad hanc rem conlocati, ut venenum,
ut insidiae, facinus denique ipsum ut manifesto comprenderetur.
potueruntne magismagis SBP1: meliori (meliori magis y2) P2pd tempore prosilire quam cum
Licinius venisset, cum in manu teneret veneni pyxidem?
quae cum iam erat tradita servis, si evasissentquae cum iam erat... si evas. Ernesti, Müller: quae si iam erat... evas. Ppd: quae si cum iam erat... evas. Bake subito ex
balneis mulieris amici Liciniumque comprehendissent,
imploraret hominumhominum Angelius: omnium Ppd fidem atque a se illam pyxidem traditam
pernegaret. quem quo modo illi reprehenderent?
vidisse se dicerent? primum ad se vocarentad se vocarent scripsi: at revocarent S: ad se revocarent Ppd maximi facinoris
crimen; deinde id se vidisse dicerent quod quo loco
conlocati fuerant non potuissent videre. tempore igitur
ipso se ostenderunt, cum Licinius venisset, pyxidem expediret,
manum porrigeret, venenum traderet. mimi ergo
iamiam S: est etiam Ppd: est iam Ascens. (3) exitus, non fabulae; in quo cum clausula non invenitur,
fugit aliquis e manibus, deindein S: deinde Ppd scabilla concrepant, aulaeum
tollitur.
quaero enim cur Licinium titubantem, haesitantem,
cedentem, fugere conantem mulieraria manus ista de manibus
emiseritemiserit Spd: miserit P: amiserit codd. Lambini, cur non comprenderint, cur noncur non comprehenderint Spd: om. P ipsius confessione,
multorum oculis, facinoris denique voce tanti sceleris crimen
expresserint. an timebant ne tot unum, valentes imbecillum,
alacres perterritum superare non possent?
nullum argumentum in re, nulla suspicio in causa, nullus
exitus criminis reperieturreperitur Sg. itaque haec causa ab argumentis,
a coniectura, ab eiseis illis S signis quibus veritas inlustrari solet ad
testis tota traducta est. quos quidem ego, iudices, testistestis, iudices TS
non modo sine ullo timore sed etiam cum aliqua spe delectationis
exspecto.
praegestit animus iam videre, primumprim. (sic) iam videre SB
lautos iuvenes mulieris beatae ac nobilis familiaris, deinde
fortis viros ab imperatrice in insidiis atque inatque in atque S praesidio
balnearum conlocatoscollocatos T: locatos Ppd. ex quibus requiram quem ad modumquem ad modum T: quonam modo Ppd
latuerint aut ubi, alveusne ille an equus Troianus fuerit
qui tot invictos viros muliebre bellum gerentis tulerit ac
texerit. illud vero respondere cogam, cur tot viri ac tales
hunc et unum et tam imbecillum quemquem S: quam cett. videtis non aut
stantem comprehenderint aut fugientem consecuti sint; qui
se numquam profecto, si in istum locum processerint, explicabunt.
quam volentquam volent Ppd: quam volunt S: quamvis T in conviviis faceti, dicaces, non
numquam etiam ad vinum diserti sint, alia fori vis est, alia
triclini, alia subselliorum ratio, alia lectorum; non idem
iudicum comissatorumque conspectus; lux denique longe
alia est solis, aliasolis alia Bb2y: solis ac T: solis et Ppb1 (cf. Fortunatian. Rhet. M. p. 124 aliud fori lumen est, aliud lychnorum) lychnorum. quam ob rem excutiemus
omnis istorum delicias, omnis ineptias, si prodierint. sed
me audiant, navent aliam operam, aliam ineant gratiam, in
aliis se rebus ostententostendent (-ant S) T1S, vigeant apud istam mulierem venustate,
dominentur sumptibus, haereant, iaceant, deserviant;
capiti vero innocentis fortunisque parcant.
at sunt servi illi de cognatorum sententia, nobilissimorum
et clarissimorum hominum, manu missi. tandem aliquid
invenimus quod ista mulier dede e S suorum propinquorum, fortissimorum
virorum, sententia atque auctoritate fecisse
dicatur. sed scire cupio quid habeat argumenti ista manumissio;
in qua aut crimen est Caelio quaesitum aut quaestio
sublatasublata TSb2y2, Manutius: sublevata cett. aut multarum rerum consciis servis cum causa
praemium persolutum. 'at propinquis' inquitinquit T: om. Ppd 'placuit.' cur
non placeret, cum rem tuterem tute Sy, ed. R: tu (tu || P) rem te cett. ad eos non ab aliis tibi adlatam
sed a te ipsa compertam deferre diceres?
hic etiam
miramur, si illam commenticiam pyxidem obscenissima sitsit est Halm
fabula consecuta? nihil est quod in eius modi mulierem
non cadere videatur. auditaaudita et pervulgata add. bhy2 et percelebrata sermonibus
res est. percipitis animis, iudices, iam dudum quid velim
vel potius quid nolim dicere. quod etiam si est factum,
certe a Caelio quidemquidem Sy1: om. cett. non est factumfactum Sb2y1: om. cett. — quid enim attinebat? — est
enim ab aliquo adulescente fortasseadulescente fortasse S, Francken: fortasse adulescente Ppd non tam
insulso quam inverecundoinverecundo S: non verecundo Ppd. sin autem est fictum, non illud
quidem modestum sed tamen est non infacetum mendacium;
quod profecto numquam hominum sermo atque
opinio comprobasset, nisi omnia quae cum turpitudine aliqua
dicerentur in istam quadrare apte viderentur.
Dicta est a me causa, iudicesiudices, causa S, et perorata. iam intellegitis
quantum iudicium sustineatis, quanta res sit commissa
vobis. de vi quaeritis. quae lex ad imperium, ad maiestatem,
ad statum patriae, ad salutem omnium pertinet, quam
legem Q. Catulus armata dissensione civium rei publicae
paene extremis temporibus tulit, quaeque lex sedata illa
flamma consulatus mei fumantis reliquias coniurationis
exstinxit, hac nunchac nunc Halm: hac enim Ppd: hacine Müller lege Caeli adulescentia non ad rei
publicae poenas sed ad mulieris libidineslibidinosae S: libidines et (-es et P2 in ras.) Ppd et delicias deposcitur.
atque hoc etiam loco M.M. om. S CamurtiCamurii Garatoni et C.C. Orelli: om. Ppd Caeserni
damnatio praedicatur. O stultitiam! stultitiamnestultitiam stultitiamne S, Naugerius: stultitiamne Ppd dicam an
impudentiam singularem? audetisne, cum ab ea muliere
veniatis, facere istorum hominum mentionem? audetisaudetis S: audetisne Ppd excitare
tanti flagiti memoriam, non exstinctam illam quidem
sed repressam vetustate? quo enim illi crimine peccatoque
perierunt? nempe quod eiusdem mulieris dolorem et iniuriam
Vettiano nefario sunt stuprosunt stupro Spd: sunt stupro sunt P: stupro sunt Halm persecuti. ergo ut audiretur
Vetti nomen in causa, ut illa vetus aerariaaeraria S, Garatoni: afraria Ppd fabula
referreturreferretur S: reficeretur Ppd: refricaretur ed. R, idcirco Camurti et Caeserni est causa renovata?
qui quamquam lege de vi certe non tenebantur, eo maleficio
tameneo maleficio tamen ASd: et maleficio Pp erant implicati ut ex nullius legis laqueis eximendieximendi A: emittendi Pp
viderentur.
M. vero Caelius cur in hoc iudicium vocatur?
cui neque proprium quaestionis crimencrimen quaestionis AS obicitur nec vero
aliquod eius modi quod sit a lege seiunctum, cumcum AS: et cum P2p (cum coniunctum om. P1） vestra
severitate coniunctum. cuius prima aetas disciplinae deditadisciplinae dedita (deb. S) AS: dedita disciplinis (ad disc. P1) Ppd
fuit eisque artibus quibus instruimurinstruimur ASd: instituimur Pp ad hunc usum forensem,
ad capessendam rem publicam, ad honorem, gloriam, dignitatem.
Eis autem fuit amicitiis maiorum natu quorum
imitari industriam continentiamque maxime vellet, eisquorum vellet, iis (his) Sby2: quorum velit is cett.: quorum eum velitis Madvig studiis
aequaliumstudiis aequalium AS: aequalium studiis Ppd ut eundem quem optimi ac nobilissimi
petere cursum laudis videretur.
cum autem paulum iam roboris
accessisset aetati, in Africam profectus est Q. Pompeio
pro consule contubernalis, castissimo hominihomini ASB: viro cett. atque omnis
offici diligentissimo; in qua provincia cum res eranterat AS et
possessiones paternae, tum etiam usus quidam provincialis
non sine causa a maioribus huic aetati tributus. decessitdecessit AS: discessit Ppd
illinc Pompei iudicio probatissimus, ut ipsius testimonio
cognoscetis. voluit vetere instituto etet S: om. cott. eorum adulescentium
exemplo qui post in civitate summi viri etviri et viri et clarissimi viri et S clarissimi cives
exstiterunt industriam suam a populo Romano ex aliqua
inlustri accusatione cognosci.
vellem alio potius eum
cupiditas gloriae detulisset; sed abiit huius tempus querelaesedaret huius temporis querellam S.
accusavit C.C. om. SB Antonium, conlegam meum, cui misero
praeclari in rem publicam benefici memoria nihil profuit,
nocuit opinio malefici cogitati. postea nemini umquamumquam A: om. Ppd
concessit aequalium plus ut in foro, plus utut ut om. A in negotiis
versaretur causisque amicorum, plus ut valeret inter suos
gratia. quae nisi vigilantes homines, nisi sobrii, nisi industrii
consequi non possunt, omnia labore et diligentia est
consecutus.
in hoc flexu quasi aetatis — nihil enim occultabo
fretus humanitate ac sapientia vestra — fama adulescentis
paululumpaululum SB: paulum cett. haesit ad metas notitia nova eiusnova eius scripsi: novae S: nova Ppd mulieris
et infelici vicinitate et insolentia voluptatum, quae, cum
inclusae diutius et prima aetate compressae et constrictae
fuerunt, subito se non numquam profundunt atque eiciunteiciuntur S
universae. qua ex vita vel dicam quo ex sermone — nequaquam
enim tantum erat quantum homines loquebantur —
verum ex eo quicquid erat emersit totumque se eiecit atque
extulit, tantumque abest ab illius familiaritatis infamia ut
eiusdem nunc ab sese inimicitias odiumque propulset.
atque ut iste interpositus sermo deliciarum desidiaeque
moreretur — fecit me invito me herculeme invito meherc. S: me (om. me b) meherc. invito Ppd et multum repugnante
meme S: om. Ppd, sed tamen fecit — nomen amici mei de ambitu detulit;
quem absolutum insequitur, revocat; nemini nostrum
obtemperat, est violentior quam vellem. sed ego non
loquor de sapientia, quae non cadit in hanc aetatem; de
impetu animi loquor, de cupiditate vincendi, de ardore
mentis ad gloriam; quae studia in his iam aetatibus nostris
contractiora esse debent, in adulescentia vero tamquam in
herbis significantsignificant SBd: significat Pp quae virtutis maturitas et quantae fruges
industriae sint futurae. etenim semper magno ingenio
adulescentes refrenandi potius a gloriaad gloriam SB quam incitandi fuerunt;
amputanda plura sunt illi aetati, si quidem efflorescitefflorescit etflorescit SP1: florescit P2pd
ingeni laudibus, quam inserenda.
qua re, si cui nimium
effervisse videtur huius vel in suscipiendis vel in gerendis
inimicitiis visvis del Madvig, ferocitas, pertinaciapertinacia Sby2: om. Ppy1, si quem etiam minimorum
horum aliquidaliquod S offendit, si purpurae genus, si amicorum
catervae, si splendor, si nitor, iam ista deferverintdeferv. deferuu. P: deseru. S (cf. § 43),
iam aetas omnia, iam res, iamiam res iam Sd: iam ista P2 in ras.: iam usus iam Rau (cf. Mur. 65) dies mitigarit.
conservate igitur rei publicae, iudices, civem bonarum
artium, bonarum partium, bonorum virorumvirorum morum Weiske: studiosum add. Müller (cf. Zielinski p. 208). promitto hoc
vobis et rei publicae spondeo, si modo nos ipsi rei publicae
satis fecimus, numquam hunc a nostris rationibus seiunctum
fore. quod cum fretus nostra familiaritate promitto, tum
quod durissimis sese durissimis S ipse legibus iamiam om. S obligavit.
non enim
potest qui hominem consularem, cumcum S: quod Ppd ab eo rem publicam
violatam esseesse S, Lambinus: om. Ppd diceret, in iudicium vocarit ipseipse ee (e P1) Pp: ipse Sd esse in re publica
civiscivis Pp: civis si S: civis esse d turbulentus; non potest qui ambitu ne absolutum
quidem patiaturpatiatur S, Wesenberg: patitur by2: datur (dat g2y1) cett. esse absolutumabsolutum esse S ipse impune umquam esse
largitor. habet a M. Caelio res publica, iudices, duas
accusationes vel obsides periculi vel pignora voluntatis.
qua re oro obtestorque vos, iudices, ut qua in civitate paucis
his diebus Sex. Clodius absolutus estest S Baiter: sit Ppd, quem vos per biennium
aut ministrum seditionis aut ducem vidistis, hominem sine
re, sine fide, sine spe, sine sede, sine fortunis, ore, lingua,
manu, vita omni inquinatumhominem inquinatum post incendit hab. Ppd, huc transposuit Garatoni, qui aedis sacras, qui censum
populi Romani, qui memoriam publicam suis manibus
incendit, qui Catuli monumentum adflixit, meam domum
diruit, mei fratris incendit, qui in Palatio atque in urbis
oculis servitia ad caedem et ad inflammandamad inflammandam Bake: ad flammandam SB: inflammandam Pp urbem incitavit:
in eaea SBd: hac Pp civitate ne patiamini illum absolutum muliebri
gratia, M. Caelium libidini muliebrimuliebri muliebri] mulieris mulieris S condonatum, ne eadem
mulier cum suo coniuge et fratre et turpissimumet turp. Bake: si turp. S: turp. Ppd latronem
eripuisse et honestissimum adulescentem oppressisse videatur.
quod cum huius vobis adulescentiam proposueritis,
constituitote ante oculos etiam huius miseri senectutem qui
hoc unico filio nititur, in huius spe requiescit, huius unius
casum pertimescit; quem vosvos om. S supplicem vestrae misericordiae,
servum potestatis, abiectum non tam ad pedes quam
ad mores sensusque vestros, vel recordatione parentum
vestrorum vel liberorum iucunditate sustentate, ut in alterius
dolore vel pietati vel indulgentiae vestrae serviatis. nolite,
iudices, aut hunc iam natura ipsaipsa natura S occidentem velle maturius
exstingui volnere vestro quamquam Sd: quamquam Pp suo fato, aut hunc nunc
primum florescentem firmata iam stirpe virtutis tamquam
turbine aliquo aut subita tempestate pervertere.
conservate
parenti filium, parentem filio, ne aut senectutem iam prope
desperatam contempsisse aut adulescentiam plenam spei
maximae non modo non aluisse vosaluisse vos (al P1) P2pd: adlevasse Müller verumverum SB: sed cett. (in lac. P2） etiam perculisseperfluxisse atque perpulsisse SB
atque adflixisse videamini. quem si nobis, si suis, si rei
publicae conservatis, addictum, deditum, obstrictum vobis
ac liberis vestrisvestris servis B: fort. servum vestris (cf. Mart. Cap., Rhet. M. p. 471 Caeli in omni vita servitium obstrictum vobis ac liberis vestris habebitis) habebitis omniumque huius nervorum ac
laborum vos potissimum, iudices, fructus uberes diuturnosque
capietis.